Społeczne Panowanie Chrystusa Króla w tradycyjnym nauczaniu Kościoła – Jacek Bartyzel

Aktualizacja: 2008-04-27 11:26 pm

Dodano: 2008-04-27 11:26 pm

Idea Społecznego Królestwa Chrystusa przenika naukę Kościoła katolickiego na wszystkich etapach Jego ziemskiego pielgrzymowania od chwili Jego ustanowienia przez Boskiego Założyciela. W sposób oczywisty i łatwy do potwierdzenia wielokrotnymi przykładami zakorzenia się ona w treści nauczania samego Chrystusa Pana, przekazanej nam w księgach Nowego Testamentu i w całej Tradycji apostolskiej, jak również – na zasadzie antycypacji i prefiguracji – w księgach Starego Testamentu, zwłaszcza prorockich .

Zrozumiałe przeto, że przez wieki była ona także oczywistością dla słuchających Słowa Bożego rzesz katolików, a nawet dla wielu chrześcijan, którzy z różnych powodów i w różnych okolicznościach odpadli w toku dziejów od prawdziwego Kościoła.

Zarazem, nie powinno budzić sporów stwierdzenie, że doktrynalną kulminacją nauczania pontyfikalnego w tym zakresie była ogłoszona 11 XII 1925 r. encyklika papieża Piusa XI „O królewskiej godności Chrystusa Pana”, zatytułowana, zgodnie ze zwyczajem, od dwóch pierwszych słów tekstu, Quas primas, zaś liturgicznym tegoż zwieńczeniem było jednoczesne ustanowienie Święta Chrystusa Króla.

Wskazane powyżej okoliczności otwierają dwie drogi prezentacji zagadnienia. Pierwszą byłoby możliwie pełne i usystematyzowane przedstawienie idei Społecznego Królestwa Chrystusa w doktrynie katolickiej i w całej historii Kościoła, unaoczniające wszystkie etapy jej rozwoju i pogłębionego w różnych aspektach jej rozumienia. Wymagałoby to trudnego do oszacowania co do rozmiarów, zapewne nawet wielotomowego, studium, którego autor musiałby posiadać jednocześnie kompetencje przynajmniej teologa, filozofa i historyka Kościoła, a zapewne jeszcze i w wielu bardziej szczegółowych dyscyplinach. Jest to dla nas, niestety, nieosiągalne. Pozostaje nam zatem druga możliwość – którą, nolens volens, obieramy – tj. streszczenia głównych punktów encykliki Piusa XI, będącej przecież – jak to już zaznaczono – zwięzłą syntezą owej nauki, prócz tego zaś przedstawienia najtrafniejszego, w naszym rozeznaniu, komentarza filozoficznego do owej encykliki, wreszcie zasygnalizowania raczej, niż pełnej dokumentacji, jej recepcji oraz dalszych losów samej idei w Kościele i świecie katolickim. Zaznaczyć jeszcze wypada, że wszystkich tych czynności dokonujemy jedynie na gruncie posiadanych kompetencji historyka idei i filozofa polityki.

Królewska godność Chrystusa w nauczaniu Piusa XI

Znaczące dla omawianego tematu sformułowania pojawiają się już w preambule Quas primas. Ojciec Święty nawiązuje tam do encykliki inaugurującej Jego pontyfikat – Ubi arcano Dei z 23 XII 1922 r., w której jako najgłębsza przyczyna nawiedzającej świat „nawałnicy zła” (chodziło, rzecz jasna, o wojnę światową i rewolucję bolszewicką) wskazane zostało usunięcie Jezusa Chrystusa i Jego prawa z obyczajów oraz życia prywatnego i rodzinnego, ale również publicznego . Zauważmy, że skoro papież mówi o „usunięciu”, znaczy to, że uprzednio prawo Chrystusowe i On sam musieli być we wskazanych sferach w jakiś sposób obecni, albowiem nie można „usunąć” czegokolwiek, co nie znajdowałoby się na danym miejscu.

Jedynym lekarstwem na ten nieszczęsny stan rzeczy oraz jedyną nadzieją prawdziwego i trwałego pokoju między ludźmi, klasami i narodami jest powszechne przywrócenie panowania Chrystusa. W inauguracyjnej encyklice Piusa XI społeczno-polityczny wymiar tego panowania, będący tematem przewodnim Quas primas, został już in nuce wyłożony następującymi słowy: „Chrystus Pan króluje w końcu w społeczności państwowej, gdy najwyższą cześć oddaje się Bogu a z Boga wyprowadza się pochodzenie władzy i wszystkie jej prawa, ażeby tym samym nie było nadużycia ze strony rządzących ani braku rozumnego posłuszeństwa ze strony poddanych i aby Kościół cieszył się tym stanowiskiem, jakie mu sam Zbawiciel wyznaczył, to jest był uznany jako organizacja niezależna, jako nauczyciel i przewodnik państw i narodów, nie w tym znaczeniu, jakoby miał władzę państwową zmniejszać – albowiem państwa posiadają w swoim porządku pełność władzy – ale na to, aby je udoskonalić podobnie jak łaska udoskonala naturę ludzką. W ten sposób staną się państwa dla ludzi walną pomocą w osiągnięciu najwyższego celu, którym jest szczęśliwość wieczna, a równocześnie dadzą trwałą podstawę dla pomyślności doczesnej” . Jak widać, papież pozostaje tu literalnie na gruncie Tomaszowej wykładni relacji między (kościelnym) „sternikiem” a (państwowym) „cieślą” oraz zadań każdej z societatis perfectas we właściwych im zakresach. W Quas primas uderza atoli również spora, mimo wszystko, doza optymizmu sternika nawy Chrystusowej, pomimo wskazania przytłaczających świat powojenny nieszczęść, jako że pośród owej „nawałnicy zła” postrzega on „dopiero powstały, czy też silniej rozbudzony, ów prąd wśród ludów ku Chrystusowi i Kościołowi Jego, (…) iż wielu z tych, co wzgardziwszy panowaniem Odkupiciela (…), przygotowują się spiesznie i dojrzewają, by wrócić do obowiązków posłuszeństwa” .

Wykład nauki o królowaniu Chrystusa papież rozpoczyna od objaśnienia sensu i zakresu wielorakości znaczeń tego atrybutu. Na pierwszym (chronologicznie, ze względu na dawność posługiwania się tą atrybucją) miejscu jest tu znaczenie metaforyczne: Chrystus jest Królem w znaczeniu przenośnym ze względu na najwyższy stopień dostojeństwa, przewyższający (i oczywiście wyprzedzający) wszystkie stworzenia. Z tego względu Chrystus króluje i królować powinien w ludzkich umysłach (bo jest Prawdą, z której ludzie winni czerpać), w ludzkiej woli (bo jedynie w hipostatycznym zjednoczeniu obu Jego natur nieskazitelna wola ludzka stosuje się zupełnie do woli Bożej) oraz w ludzkich sercach (jako przewyższająca wszystko miłość, przyciągająca dusze). W innym, i głębszym jednak, znaczeniu Chrystus jest Królem jako człowiek, o którym jedynie można powiedzieć, że od Ojca otrzymał „władzę i cześć i królestwo” (Dan 7, 13-14), jako ten, który „będąc współistotnym Ojcu, wszystko ma wspólne z Ojcem, a więc także najwyższe i nieograniczone władztwo nad wszystkim stworzeniem” [Qp, 8].

Powyższy tryb wykładu zostaje następnie uzupełniony przez argumentację historyczno-egzegetyczną w świetle Pisma Świętego. Pius XI daje w tym miejscu zwięzły przegląd (jak sam zaznacza: „z lekka dotykając” [Qp, 10]) odnoszących się do królowania i Królestwa Chrystusa, licznych proroctw Starego Testamentu, w tym prefiguracji przyszłego prawdziwego Króla nad Syjonem i Króla Izraela w Księdze Liczb (24, 19) i w Psalmach (Ps 44 i 71) oraz w przepowiedniach Izajasza (Iz 9, 6-7), Jeremiasza (Jer 23, 5), Daniela (Dan 2, 44 i 7, 14-15) i Zachariasza (Zach 9, 9). Następnie czyni to samo w odniesieniu do Nowego Testamentu, z powołaniem się na Ewangelie według św. Łukasza (Łk 1, 32-33), Mateusza (Mt 25, 31-40 oraz 28, 18) i Jana (J 18, 37), a także na Apokalipsę (Ap 19, 16) oraz listy św. Pawła do Hebrajczyków (Hebr 1, 1) i Pierwszy list do Koryntian (1 Kor 15, 25). Występujący tak licznie w księgach Nowego Testamentu tytuł królewski (Kyrios, Basileus) Chrystusa, nabrał kształtu doktrynalnego (o czym Pius XI wspomina nieco wcześniej) wraz ze zdefiniowaniem przez Sobór Nicejski w 325 roku dogmatu o współistotności Syna z Ojcem, kiedy to Sobór „włączając do Symbolu czyli składu wiary, słowa «którego królestwa nie będzie końca», stwierdził królewską godność Chrystusa” [Qp, 7]. Tę część domyka wspomnienie nieprzerwanej od starożytnych ksiąg liturgicznych świadomości królewskości Chrystusa w liturgii kościelnej, przy czym godny podkreślenia jest fakt wskazania przez Ojca Świętego, iż „w tym nieustannym wysławianiu Chrystusa-Króla, łatwo można zauważyć prześliczną harmonię między naszymi a wschodnimi obrzędami” [Qp, 11]. Tym samym papież wskazuje podstawę autentycznego ekumenizmu, którą jest jedynie zachowanie zgodności pomiędzy lex orandi a lex credendi.

Powracając do wykładu doktrynalnego papież wskazuje dwa fundamenty królewskiej godności Chrystusa. Pierwszym jest unia hipostatyczna natury boskiej i ludzkiej w Osobie Syna Bożego, z czego wynika, iż Chrystusowi panującemu na mocy tego zjednoczenia nad całym stworzeniem należy się uwielbienie – i jako Bogu, i jako człowiekowi – tak od ludzi, jak od aniołów. Tę implikację panowania Chrystusa z mocy Jego istoty i natury podkreślał już, cytowany w encyklice, św. Cyryl Aleksandryjski. Drugim, i poniekąd przewyższającym pierwszy (przynajmniej w zakresie tego, co „może być dla nas piękniejszego lub milszego do pomyślenia”), fundamentem tego panowania jest dzieło Odkupienia; Chrystus jest naszym Panem „nie tylko z prawa natury, lecz także z prawa, które sobie nabył” [Qp, 12] kupując nas „zapłatą wielką” (1 Kor 6, 20), czyli przelaną za nasze zbawienie Swoją Przenajświętszą Krwią.

Papież przechodzi następnie do esencjalnego określenia panowania Chrystusa, które obejmuje trojaką władzę, wyczerpującą zresztą istotę panowania: nauczania, ustanawiania prawa i sądzenia. W tym fragmencie encykliki godne podkreślenia jest połączenie dwóch języków opisujących odmiennie naturę władzy: tradycyjnego – wspólnego terminologii eklezjalnej i klasycznej filozofii polityki – oraz nowoczesnego, znamiennego dla „konstytucjonalizmu”. Z jednej strony bowiem Pius XI mówi nie o „trzech władzach” oddzielnie, tylko o „władzy trojakiej”, akcentując w ten sposób substancjalną jedność władzy, bez – ontologicznie niemożliwej – separacji owych „władz”. Jak każda prawdziwa władza, również i ta – najwyższa – władza Syna Bożego nad stworzeniem jest realnie jedna; tylko myślnie, dla uwydatnienia ich funkcjonalnego odniesienia, można je „oddzielić”. Z drugiej strony, papież wykorzystuje – zapewne dla celów dydaktycznych, aby lepiej dotrzeć ze swoim przesłaniem do umysłów poddanych obróbce nowożytnego języka konstytucjonalistycznego – pojęcie „władzy wykonawczej”, którą, jak powiada, Chrystusowi „ponadto należy przyznać (…) ponieważ wszyscy powinni słuchać jego rozkazów i to pod groźbą kar, jakich uparci nie mogą ujść” [Qp, 13]. Poprzez takie instrumentarium terminologiczne czytelnik encykliki musi skojarzyć sobie ową egzekutywę Syna Bożego z wymienianymi wcześniej (obok władzy nauczania) legislatywą i judykaturą. Można się zastanawiać czy ów „nowoczesny” implant był zabiegiem doktrynalnie szczęśliwym; pragmatycznie jednak stanowił on być może najskuteczniejszy sposób uzmysłowienia Chrystusowej plenitudo potestatis ludziom nawykłym do wyobrażania sobie władzy a totali jedynie za pomocą Monteskiuszowego schematu „trójpodziału władz”.

Kolejny temat rozwijany przez Ojca Świętego dotyczy natury i właściwości królestwa Chrystusowego. Zasadniczo jest ono „duchowe i do duchowych rzeczy się odnosi” [Qp, 13]. Znaczy to, że „chcący weń wejść, przygotowują się poprzez pokutę, nie mogą zaś inaczej wejść, jak przez wiarę i chrzest (…): to królestwo przeciwstawia się jedynie królestwu szatana i mocom ciemności, a od swych zwolenników wymaga nie tylko, aby oderwali się od bogactw i rzeczy ziemskich i wyżej cenili nad nie skromność obyczajów i łaknęli i pragnęli sprawiedliwości” [Qp, 14].

Całkowicie mylne byłoby atoli twierdzenie, że królestwo Chrystusa odnosi się wyłącznie do rzeczy duchowych i posiada sens jedynie eschatologiczny. Pogląd taki jest jednym z najgrubszych błędów – dodajmy, że rozpowszechnionych zwłaszcza obecnie i celowo szerzonych przez ulegających duchowi sekularyzacji progresistów, którzy w takiej interpretacji szukają także usprawiedliwienia dla własnego „przykładania się” do dzieła niszczenia Chrystusowego Królestwa Społecznego. Prymat sensu duchowego tego królestwa – wyjaśnia Pius XI – należy rozumieć w tym znaczeniu, że nie było nigdy zamiarem Pana Naszego zastępować władców ziemskich i stać się jednym – choćby i najpotężniejszym – z nich, albowiem królestwo Jego nie jest z tego świata. Nadprzyrodzonemu znaczeniu królestwa Chrystusa przeciwstawia się jedynie błędny sposób pojmowania mesjańskiej misji Syna Bożego, właściwy w pierwszym rzędzie spolityzowanemu mesjanizmowi żydowskiemu, przepojonemu pragnieniem czysto doczesnej potęgi i chwały Izraela – i ewentualnie tym innym mesjanizmom, które wzorując się na mesjanizmie żydowskim dokonują analogicznej terrestrializacji Królestwa Bożego. Właśnie aby zaznaczyć tę fundamentalną różnicę Chrystus Pan „zbijał ich [żydów, a nawet samych apostołów] czcze mniemania i odbierał im nadzieję” na to, iż Mesjasz „wywalczy ludowi i przywróci Królestwo Izraelskie” [Qp, 13].

Chociaż zatem królestwo Chrystusa nie jest z tego świata, On sam jest władcą całego stworzenia, który jedynie „dopóki żył na ziemi, wstrzymywał się zupełnie od wykonywania tejże władzy i jak niegdyś wzgardził troszczeniem się i posiadaniem rzeczy ludzkich, tak wówczas pozwolił i pozwala dziś na nie tym, którzy je posiadają” [Qp, 14]. Chrystus – i to nie tylko jako Druga Osoba Trójcy Świętej, lecz również Chrystus człowiek – otrzymał od Ojca nieograniczone prawo do całego ziemskiego stworzenia, władzę nad wszystkimi sprawami doczesnymi. Cytowane wyżej wyjaśnienie papieża, zdaje się wskazywać, że fakt, iż tego prawa Chrystus Król nie wykonywał bezpośrednio ani podczas swojej ziemskiej misji, ani nadal nie wykonuje go od czasu Wniebowstąpienia, jest Jego – można rzec – suwerenną decyzją. Mógłby tak uczynić, gdyby chciał, i uczynić wszystkich władców ziemskich swoim „podnóżkiem”, ponieważ ma do tego prawo, które nie może być przez nikogo kwestionowane; lecz Jego wolą było z niego nie korzystać. Możemy się jedynie domyślać (a utwierdza nas w tym nauka Kościoła), że taki sposób postępowania wynika z Opatrznościowego planu Stwórcy wobec człowieka, który w pełni wolności swojej woli winien w tym planie uczestniczyć i świadomie poddać się panowaniu Chrystusa jako swojego Przewodnika w drodze ku Ojcu. Jednak ta okoliczność, iż jedni ludzie (i jedni rządzący) panowaniu temu poddają się chętnie, inni opieszale, jeszcze inni zaś w ogóle tego uczynić nie chcą lub wręcz pragną temu panowaniu zaprzeczyć, nie zmienia niczego w czyjejkolwiek pozycji względem nieograniczoności władzy Króla Królów i Władcy Władców. Człowiek, jak inne byty rozumne – anioły, może być poddany władzy boskiej dobrowolnie lub nie, ale niczyja wola nie jest władna stanąć w poprzek woli Bożej. W tym kontekście Pius XI przytacza znamienne rozgraniczenie swojego poprzednika – Leona XIII z encykliki Annum Sacrum, tyczące trybu panowania Odkupiciela nad ludźmi w zależności od ich statusu: już to katolików, już to chrześcijan w ogólności, już to wszystkich niechrześcijan. Mianowicie: „Panowanie Jego obejmuje nie tylko ludy katolickie i nie tych samych tylko, którzy chrztem świętym obmyci prawnie do Kościoła należą, choć błędnymi mniemaniami sprowadzeni na bezdroża, lub niezgodą odłączeni od miłości, ale ogarnia też wszystkich, którym braknie wiary chrześcijańskiej, tak, że prawdziwie wszystek rodzaj ludzki zostanie pod władzą Jezusa Chrystusa” . Nie należy zatem mylić jurydycznej i dyscyplinarnej władzy Kościoła nad formalnie należącymi do niego katolikami (i wszystkimi ochrzczonymi, jako że tylko Kościół jest uprawnionym szafarzem sakramentów) od powszechnego panowania Chrystusa nad wszystkimi ludźmi, w tym niewiernymi, legitymizowanego – jak już wiemy – zarówno naturą bosko-ludzką Chrystusa, jak i Jego nabyciem tego prawa poprzez dzieło Odkupienia.

Powyższy wywód stanowi niejako introdukcję papieską do tezy głównej, stanowiącej kwintesencję wykładu o społecznym panowaniu Chrystusa Króla, rozciągającym się nie tylko na jednostki i wspólnoty nuklearne (rodziny), lecz również na wspólnoty wyższego rzędu, na czele ze wspólnotą polityczną – państwem (civitas, res publica). Jak podkreśla z naciskiem papież, „nie ma tu żadnej różnicy między jednostkami, rodzinami czy państwami, ponieważ ludzie złączeni w społeczeństwie niemniej podlegają władzy Chrystusa, jak jednostki” [Qp, 15]. Powołując się w tym miejscu na Dzieje Apostolskie (Dz Ap 4, 12) oraz na św. Augustyna (List do Macedończyków, rozdz. 3), wyjaśnia, że to „On [Chrystus] jest źródłem zbawienia dla pojedynczych ludzi, jak i dla ogółu; (…) On sam jest sprawcą pomyślności i prawdziwej szczęśliwości tak dla pojedynczych obywateli, jak dla państwa” [Qp, 15].

Uznanie podległości wspólnot politycznych władzy Chrystusa nie jest jednakowoż tylko prostą konstatacją, jako konieczny wynik poprzedzającego ją rozumowania. Wikariusz Chrystusa nie opisuje tutaj jakiegoś „prawa natury” tak nieodpartego, jak na przykład prawo grawitacji, albowiem – jak już wiemy – źle zreflektowana, lecz zawsze wolna, wola ludzka może („jest w stanie możności”) temu panowaniu się przeciwstawić lub je ignorować. Dlatego, Społeczne Królestwo jest w encyklice prezentowane nie jako coś danego, lecz zadanego, jako powinność nałożona na piastunów władzy doczesnej wraz z ich poddanymi. Są oni wprost wezwani do publicznego okazywania swojego poddaństwa Królowi Królów – pod rygorem utraty niezbędnego do sprawowania władzy autorytetu oraz ryzyka umniejszenia dobra powierzonych ich pieczy ojczyzn: „Niechże więc rządcy państw nie wzbraniają się sami i wraz ze swoim narodem oddać królestwu Chrystusowemu publicznych oznak czci i posłuszeństwa, jeżeli pragną zachować nienaruszoną swą powagę i przyczynić się do pomnożenia pomyślności swej ojczyzny” [Qp, 15]. W związku z tym Pius XI przywołuje też argument ze swojej poprzedniej encykliki (Ubi arcano Dei) o groźbie zburzenia fundamentów władzy przez zastąpienie zasady pochodzenia władzy od Boga demokratyczną anty-zasadą jej pochodzenia od ludzi; wskazuje tym samym niedwuznacznie na ścisłą koherencję między ustrojową teorią i praktyką demokracji a religijnym i politycznym ateizmem.

Papieska troska o oparcie władzy publicznej na zdrowej i mocnej – a zatem transcendentnej, bo wszelka inna jest z natury krucha – opoce wyraża się dalej w ukazywaniu wielorakich dobrodziejstw płynących dla ludzi wszelkiego stanu z publicznego uznania królewskiej władzy Chrystusa. Byłoby to przeniknięcie całego społeczeństwa sprawiedliwą wolnością, ładem, zgodą i pokojem. Uderza jednak, że w sposób szczególny i odrębnie papież uwydatnia korzyści płynące z tego dla samych rządzących i utwierdzenia ich władzy. Na pierwszy miejscu postawiony został tu – jakże zapomniany już w czasach pontyfikatu Piusa XI, i jakby wstydliwie ukrywany nawet istniejących jeszcze monarchiach – argument jaskrawo kontrastujący z powszechnie dominującym typem „racjonalności politycznej”, odwołującej się już wyłącznie do (w znanej typologii Maxa Webera) legitymizacji legalistycznej, jedynie zrozumiałej w „odczarowanym” (Entzaberung) świecie. Papież albowiem nie waha się odwołać do legitymizacji (też w sensie Weberowskim) tradycyjnej, tj. do nadprzyrodzonego nimbu otaczającego konsekrowaną (i w ten sposób partycypującą w królewskości Chrystusa) osobę panującego, co wpływa też zbawiennie na poddanych: „Albowiem jak królewska godność Pana Naszego ludzką powagę książąt i władców przyobleka pewnym urokiem religijnym, tak też uszlachetnia obowiązki i posłuszeństwo obywateli” [Qp, 16]. Nie chodzi tu jednak tylko o pewien urok, który sam w sobie mógłby być – w złej wierze – rozumiany nie metafizycznie, lecz psychologicznie i subiektywnie (nawet jako rodzaj „szlachetnego kłamstwa” czy „pożytecznej ułudy”, ułatwiającej rządzenie), lecz o wyraźny powrót do najwznioślejszej idei teologiczno-politycznej Christianitas, to znaczy Boskiego Wikariatu władcy doczesnego w jego ziemskim królestwie, będącego zarazem warunkiem dobrego (i uświęconego) rządzenia, zapewniającego realizację bonum commune: „Jeżeli panujący i prawowici przełożeni będą przekonani, że wykonują władzę nie tyle na mocy prawa własnego, ile z rozkazu i w zastępstwie Boskiego Króla, to niezawodnie święcie i mądrze używać będą swej władzy i będą mieć na względzie dobro publiczne i godność ludzką poddanych, skoro wydawać będą prawa i domagać się ich wypełnienia” [Qp, 16]. Równie zbawiennym, co pokój i ład społeczny, skutkiem tej sytuacji będzie, w ocenie papieża, wyrobienie w obywatelach zdolności do rozróżniania pomiędzy słabością i ułomnością konkretnych panujących i innych rządzących, jako ludzi podobnych innym, a ich swoistym, nie-immanentnym statusem ziemskiego imago Dei, imago Christi – „skoro w nich [obywatel] będzie widział obraz i powagę Chrystusa Boga i człowieka” [Qp, 17]. W swoim wykładzie teologii politycznej papież śmiało przypomina tedy nie tylko o Wikariacie władcy, ale również o jego obowiązku bycia „naśladowcą Chrystusa” (Christomimetes) oraz pośrednio nawiązuje do średniowiecznej teorii „dwóch ciał” władcy (King’s Two Body): jednego, śmiertelnego, jak u wszystkich ludzi; drugiego, duchowego i niezniszczalnego.
Zostało już wykazane, że teologia polityczna Piusa XI wyklucza dwa alternatywne do boskiego pochodzenia władzy – i oba sekularystyczne – podejścia: demokratyczny koncept pochodzenia władzy od ludzi (vel „ludu”) i statolatryczny koncept jej pochodzenia z „prawa własnego” władcy (vel „państwa”). Trzeba zatem postawić „kropkę nad i” i powiedzieć, że wyłożona w nauczaniu magisterialnym tego papieża koncepcja Społecznego Królestwa Chrystusa, jeśli nawet nie teoretycznie, to in concreto i w pełni, politycznie może być wyartykułowana tylko w monarchicznej formae regiminis . Tylko w monarchii bowiem pierwiastek nadprzyrodzony, dzięki konsekracji osoby władcy, jest stanem metafizycznym, a nie jedynie socjologicznym faktem (osobistej) charyzmy. Tylko monarcha może działać jako „porucznik Boga”, ponieważ otrzymał swoją władzę też „od ojca”, a nie (jak republikański prezydent) „od ludu” lub (jak dyktator) „znikąd” . Tylko w osobie monarchy wreszcie może zaistnieć – oczywiście tylko na zasadzie metafizycznej analogii, a nie bytowej identyczności z Chrystusem – hipostatyczne zjednoczenie dwóch natur: ułomnego, niewolnego od wad, człowieka i obrazu Chrystusa. Taką konkluzję usprawiedliwia także częstsze posługiwanie się przez Piusa XI nomenklaturą monarchiczną (zawsze i wyłącznie obecną w języku eklezjalnym aż do nauczania bł. Piusa IX, lecz nieomal zarzuconą przez Leona XIII, który mówiąc o boskim pochodzeniu zazwyczaj używa „neutralnej” względem formy ustroju, formy „władza” lub „rządzący”): „władcy”, „książęta” albo „panujący”, aniżeli ustrojowo „neutralną” . W jednym wypadku pojawia się wyraźne rozróżnienie: „władcy i inni rządcy państw” [Qp, 16], co sugeruje niedwuznacznie „typowość” formy monarchicznej i „uboczność” lub „fakultatywność” formy republikańskiej. Co więcej, już tylko termin „królestwo” (a nie, jak w innym miejscu: „państwa i królestwa”) pojawia się jako polityczny kontekst (przywołujący na myśl Dantego ideał Monarchia universalis) rozszerzania się królestwa Chrystusowego na cały rodzaj ludzki: „Co się zaś tyczy dobrodziejstw zgody i pokoju, jest to pewną rzeczą, że im szerszym jest królestwo i obejmuje cały ród ludzki [podkr. moje – JB], tym więcej ludzie stają się świadomi tej łączności, która ich wzajem jednoczy” [Qp, 17]. Można zatem w uzasadniony sposób mówić przynajmniej o wyraźnej „opcji preferencyjnej” dla monarchii w świetle ideału Społecznego Panowania Chrystusa Króla .

Ważne konsekwencje polityczne niesie za sobą także ostatnia część encykliki, w której papież wyłuszcza powody ustanowienia osobnego święta Chrystusa Króla w kalendarzu liturgicznym. Postrzega bowiem w tym dziele środek zaradczy na laicyzm, kładąc nacisk właśnie na wielostopniową sekularyzację sfery publicznej: od zaprzeczenia panowania Chrystusa nad wszystkimi narodami i odmówienia Kościołowi otrzymanej od Chrystusa „władzy nauczania ludzi, ustanawiania praw, rządzenia narodami” [Qp, 20], poprzez „niegodziwe” zrównywanie religii katolickiej z innymi (fałszywymi) religiami, dalej poprzez poddawanie jej władzy świeckiej, aż po próbę zastąpienia jej deistyczną „religią naturalną” lub w ogóle ateizm państwowy. Pius XI wyraża nadzieję, że obchodzone odtąd corocznie, uroczyście i publicznie święto Chrystusa Króla „rychło sprowadzi z powrotem społeczeństwo do Najukochańszego Zbawcy” [Qp, 21]. Będzie ono wreszcie napomnieniem tak dla jednostek, jak dla „władz i rządzących”, o obowiązku publicznego oddawania czci i słuchania Chrystusa; „przywiedzie im bowiem na myśl ów sąd ostateczny, na którym Chrystus, nie tylko usunięty z życia publicznego, lecz także przez wzgardę zlekceważony i zapoznany, bardzo surowo pomści tak wielkie zniewagi, ponieważ godność Jego królewska tego się domaga, aby wszystkie państwa tak w wydawaniu praw i w wymierzaniu sprawiedliwości, jak też w wychowaniu młodzieży w zdrowej nauce i czystości obyczajów zastosowały się do przykazań Bożych i zasad chrześcijańskich” [Qp, 26]. Święto to ma zatem, jak widać, pełnić również rolę społeczno-politycznej parenetyki, niejako „zegara monarchów”. Z tego powodu szczególnie znaczące – także z uwagi na późniejsze losy tego święta, o czym dalej – jest podane przez papieża uzasadnienie wyznaczenia terminu uroczystości na ostatnią niedzielę października, tj. poprzedzającą uroczystość Wszystkich Świętych: „A do obchodzenia tego święta wydała się najodpowiedniejsza spośród innych ostatnia niedziela października, która prawie [podkr. moje – JB] zamyka okres roku kościelnego: w ten sposób rozpamiętywanie w ciągu roku tajemnic życia Jezusa Chrystusa zakończy się niejako i pomnoży świętem Chrystusa Króla i zanim [podkr. moje – JB] obchodzić będziemy chwałę Wszystkich Świętych, wysławiać i głosić będziemy chwałę Tego, który tryumfuje we wszystkich Świętych i wybranych” [Qp, 25]. Nie należy odsuwać obchodzenia tego święta całkowicie w sferę eschatologiczną, w którą rok liturgiczny przenosi po uroczystości Wszystkich Świętych, lecz zakorzenić ją także mocno na ziemi, w sferze społecznej właśnie. Chodzi przecież o to, aby Jezusa Króla „wyprowadzić z zacisza świętych przybytków, jak gdyby z ukrycia i wiodąc Go w tryumfalnym pochodzie po ulicach miast (…) przywrócić [Mu] wszystkie prawa królewskie” [Qp, 23].

Komentarz filozoficzny

Spośród komentarzy, którymi opatrywano Quas primas, szczególnie wart prezentacji zdaje nam się wywód północnoamerykańskiego (lecz związanego z karlistowskim nurtem tradycjonalizmu hiszpańskiego) filozofa tomisty – Fredericka D. Wilhelmsena (1923-1996), z tego, między innymi powodu, że z wielką subtelnością i głębią interpretacji potwierdza on nasze własne, daleko mniej doskonale, wyrażone w powyższym streszczeniu, intuicje. Komentarz ów, w swojej oryginalnej, hiszpańskiej , wersji (pt. Filosofía política y teología política: a propósito de la Quas Primas) został niedawno opublikowany jako czwarty i ostatni rozdział pośmiertnego pierwodruku książki zawierającej nadto zapis trzech konferencji wygłoszonych przez autora w 1992 r. na Uniwersytecie Papieskim Comillas w Madrycie .

Nie zatrzymując się nad (skądinąd ważnym i ciekawym) wskazaniem przez autora kontekstu powstania encykliki, tj. upadku ostatniej katolickiej monarchii (Austro-Węgier), apogeum prześladowań religijnych w Meksyku i początków faszyzmu, przejdziemy od razu do głównego wątku rozważań filozofa chrześcijańskiego, inspirowanych encykliką Quas primas. To, co uderza go najbardziej w związku z faktem proklamowania Chrystusa Królem, to spostrzeżenie, że aczkolwiek w Starym Testamencie istnieje wiele odniesień do Boga Ojca jako do Króla, w duchowości katolickiej nigdy nie rozwinęło się specyficzne nabożeństwo tego rodzaju. „We wszystkich formach modlitwy mamy skłonność zwracania się do Niego, jako do «Ojca», lecz chociaż Ojciec jest rzeczywiście Królem w głębszym sensie, historycznie rzecz ujmując ani pobożność ludowa, ani kościelna, nigdy nie koncentrowały się na Jego Królewskości” . Jako Króla czcimy Syna Bożego, natomiast Bóg Ojciec nie ma w kulcie katolickim swojego święta! Jest to rzecz dla filozofa chrześcijańskiego intrygująca, toteż domaga się znalezienia wyjaśnienia.

W egzegezie Wilhelmsena jest ono następujące. Bóg Ojciec jest prazasadą (arche) albo, inaczej mówiąc, początkiem (principio), podstawą Trójcy Świętej, dlatego absolutnie nic nie otrzymuje (adquiere) ani nie dziedziczy (hereda). Mistrz Wilhelmsena – św. Tomasz z Akwinu – podkreślał zawsze, że żaden ojciec nie może być swoim własnym synem. W relacjach konstytuujących Trójcę Świętą Bóg Ojciec jest wyłącznie (solamente) Ojcem, a Syn Boży wyłącznie Synem. Natomiast w relacjach panujących w rodzinach ludzkich ojcostwo jest tylko jedną z ról przynależnych ojcom, jako ojcom swoich synów. Lecz przecież ludzcy ojcowie sami są synami swoich ojców. Dlatego w ich wypadku relacja ojcostwa jest związkiem przypadkowym (un relación accidental), lecz w wypadku Boga Ojca jest ona wszystkim, czym On jest (es todo lo que es). Tak samo Syn Boży jest w tej relacji niczym więcej (nada más), jak Synem Swego Boskiego Ojca. Wszakże: „Ten, który poznał Mnie, poznał i Ojca Mojego” (J 8, 19). „W Drugiej Osobie Trójcy Świętej nie ma nic, czego by nie było w Pierwszej, i w Pierwszej nie ma nic, czego by nie było w Drugiej. Wszelako, Ojciec nie jest Synem, a Syn nie jest Ojcem” .

Tak jak każdy syn dziedziczy po swoim ojcu, również Syn Boży dziedziczy po Bogu Ojcu. W tym fakcie odkrywamy pierwszą z cech, która pozwala nam proklamować Chrystusa Królem. Konfrontując ów fakt z materią polityki Wilhelmsen zauważa, że władza polityczna jest zawsze nabyta albo delegowana. Nie wgłębiając się w szczegóły typów wspólnot politycznych, możemy wszakże odkryć, że istnieją trzy sposoby uzyskania panowania:

a) Władzę się dziedziczy (el poder se hereda), kiedy syn króla dziedziczy po swoim ojcu. Hiszpańska filozofia polityczna nazywa to „legitymizmem pochodzenia” (legitimidad de origen): „jestem królem, ponieważ mój ojciec był królem i ja to po nim odziedziczyłem” . Owa zasada dziedziczenia jest zawsze usprawiedliwiona wieloma względami jurydycznymi. Jestem na przykład pierwszym w linii primogenitury; atoli mógłbym być uznany za niezdolnego do sprawowania władzy z powodu choroby, szaleństwa lub zdeprawowania moralnego. To, komu wówczas przypadnie korona, nie jest spowite niejasnością ani wystawione na przypadek, lecz zostało ustalone w prawach i skonkretyzowanych warunkach. Korona może przejść na mojego młodszego brata, możliwe też, że królewska linia sukcesyjna przypadnie kobiecie. Reguły sukcesji są nieraz bardzo skomplikowane w systemach prawnych różnych narodów. W każdym razie zawsze zasadą naczelną jest dziedziczenie panowania.

Rozumiemy teraz dlaczego modlitwy kierowane do Boga Ojca tak rzadko rozpamiętują Go jako Króla: Bóg Ojciec, jako źródło (fuente) Trójcy Świętej nie dziedziczy niczego, tymczasem my, po ludzku, królewskość łączymy z dziedziczeniem. Syn Boży natomiast dziedziczy od Swego Ojca – acz nie w sensie podporządkowania. Przeto Wieczne Słowo (Verbum) Ojca („Na początku było Słowo, a Słowo było u Boga i Bogiem było Słowo” – J 1, 1) jest już Królem, który dziedziczy jako Bóg (en cuanto Dios). A ponieważ to Wieczne Słowo jest wcielonym Chrystusem, Jezusem z Nazaretu, jest On Królem także jako człowiek. „Każde działanie Naszego Pana jako człowieka odsyła do hipostatycznego zjednoczenia: Króla jako Boga i Króla jako Człowieka (Rey en cuanto Dios, Él es Rey en cuanto Hombre). Dziedziczy On od Ojca całość stworzenia. Królestwo Chrystusa, jak podkreślił Pius XI w Quas primas, należy do Niego tak samo jako dla Boga, jak i dla Człowieka” .

b) Jednakowoż w rzeczywistości ludzkiej panowanie nie zawsze jest dziedziczone od poprzedniego króla, od ojca. W materii ziemskiej istnieje jeszcze jeden tytuł do panowania. Władza może być zdobyta przemocą (violencia): nowy król zastępuje poprzedniego detronizując go (destronándole). W takim wypadku nastaje również nowy porządek polityczny, zastępujący poprzedni. Jeśli prześledzimy systemy polityczne wszystkich państw, to w ich historii zawsze napotkamy co najmniej jednokrotne zastąpienie jednego systemu przez drugi przemocą. Co więcej, wygląda na to, że tytuł do panowania zdobyty przemocą przewyższa odziedziczony: założyciel dynastii biorąc władzę w posiadanie mieczem zdobywa dla swoich synów i wnuków prawo dziedziczenia zawarte w jego zbrojnym zwycięstwie. Wilhelmsen ironizuje z sentymentalistów nauczających dzisiaj na uniwersytetach, którzy wzdrygają się na myśl o takich rozwiązaniach i częstokroć próbują je zaciemnić lub w ogóle zanegować. Lecz one były i są faktem. „Przemoc jest źródłem każdego porządku politycznego, jaki możemy zidentyfikować w historii ludzkości” .

Autor tych rozważań idzie jeszcze krok dalej, bulwersując zapewne sentymentalistów rozplenionych dziś także w teologii czy po prostu w duszpasterstwie. Przypomina albowiem, że Pan Nasz Jezus Chrystus także jest Królem uprawnionym do stosowania siły (Rey con el derecho de la fuerza). Pobił On siły ciemności i obalił Szatana. Zdobył dla nas zbawienie przez Krzyż. Ów Święty Krzyż, na którym wisiał i który pokonał przez Swoje Zmartwychwstanie jest również znakiem zwycięstwa i pokonania świata diabelskiego. „Tak samo jak królowie ludzcy mogą zostać królami poprzez podbój, Chrystus został Królem podbijając świat. Jeślibyśmy poszukiwali paradygmatu króla wojownika (el rey guerrero), to jego kwintesencję znaleźlibyśmy w Naszym Panu, w jego zwycięstwie nad śmiercią Krzyża [podkr. moje – JB]” . Wilhelmsen przypomina w tym miejscu znany aforyzm G. K. Chestertona o formie krzyża jako formie miecza. I dodaje, że król wojownik jest figurą występującą w literaturze i sztuce Zachodu od epoki germańskich najazdów na rozkładający się Rzym pomiędzy IV a V wiekiem. Do wyobrażenia Chrystusa jako Króla Wojownika mógł odwołać się ów frankijski wódz (i król swojego własnego ludu) Chlodwig, który – usłyszawszy po raz pierwszy historię Naszego Pana i Jego Ukrzyżowania –wykrzyknął: „Ach, gdybym ja tam był wraz z moimi Frankami!”. „Oto jak król zwraca się do Króla” – komentuje z wyraźnym uznaniem Wilhelmsen. O wojowniczym i zdobywczym wymiarze ekspansji Wiary w świecie świadczy także militarna struktura niektórych zakonów, choćby jezuitów, zwłaszcza u ich początku wraz ze św. Ignacym Loyolą. Chodzi tu jednak oczywiście zawsze o podbijanie świata nie dla siebie, lecz dla Chrystusa, dla Jego łaski i dla zbawienia, które tylko On daje.

c) Wilhelmsen zauważa nadto, że we wczesnym średniowieczu przenikały się ze sobą dwie koncepcje królewskości (realeza): germański wizerunek króla podczas bitwy (rey en la batalla) ze starszym, biblijnym wyobrażeniem króla jako mędrca (hombre sabio). Archetypowym przykładem jest tu oczywiście król Salomon wymierzający sprawiedliwość swojemu ludowi . Dochodzimy w ten sposób do trzeciego tytułu panowania: „Człowiek może być wybrany królem (ser elegido rey) nie z racji dziedziczenia, ani z racji podboju, lecz dlatego, że został rozpoznany w swojej mądrości (sabiduría) [podkr. moje – JB]” . Ten (elekcyjny) tryb ustanowienia władcy wypływa ze spontanicznego uznania, że ów człowiek – wywodzący się z ludu – godzien jest być królem, ponieważ jest najmądrzejszy i najbardziej sprawiedliwy . Zostaje on powołany (llamado) – nie tyle do stanowienia praw, lecz aby mądrze interpretować te prawa, które już istnieją w danej wspólnocie.

W tym aspekcie jednakże istnieje zasadnicza różnica, z metafizycznego punktu widzenia, pomiędzy królewskością Chrystusa a jakiegokolwiek króla ziemskiego. W odróżnieniu od zwykłego człowieka mądrego, wyniesionego do władzy, w Naszym Panu nie istnieje żadna prawda ani mądrość, która byłaby uzyskana w drodze studiów czy ćwiczenia się w cnotach. To On sam jest „Drogą, Prawdą i Życiem” (J 14, 6) w swojej istocie (esencia), jako inkarnacja całej Prawdy i całej Mądrości. Lecz stwierdzenie to musi być subtelnie doprecyzowane. Jako Bóg, Chrystus jest Mądrością Ojca; jako Człowiek, zna On całą Prawdę i Mądrość, którą – znów jako Bóg – JEST ON SAM, jak mówi św. Paweł w Liście do Kolosan (Kol 1, 12-18).

Jak widzimy zatem, w historii ludzkości odkryte zostały trzy tytuły do panowania: dziedziczenie, siła i mądrość. „Wydaje się – mówi Wilhelmsen – że nie istnieje czwarty sposób zostania królem” . Przypuszczenie to znajduje potwierdzenie w analizie historycznej i filozoficznej. Na przykład, jurysprudencja hiszpańska, sięgająca epoki Królestwa Toledańskiego Wizygotów oraz pism św. Izydora z Sewilli, rozróżniała dwa zasadnicze (oraz wzajemnie się uzupełniające) typy legitymizacji politycznej: wspomniany już legitymizm pochodzenia oraz legitymizm pełnienia (legitimidad de ejercicio), to znaczy: skąd pochodzi władza i jak jest ona wykonywana.

Sednem powyższego wywodu jest stwierdzenie, że wszystkie te trzy tytuły królewskości i oba rodzaje prawowitości zostały potwierdzone w najbardziej wysublimowanej i wspaniałej formie w panowaniu Chrystusa Króla. Pochodzenie (origen) Królestwa Naszego Pana istnieje w Nim samym, otrzymane od Jego Ojca, zaś w sensie ludzkim Jego genealogia sięga Domu Dawidowego. Wykonywanie (ejercicio) Jego władzy jest tożsame Jego Mądrością. A zatem, „Chrystus jest Królem Królów (Rey de Reyes) i Panem Stworzenia (Señor de la Creación). Swój tytuł odziedziczył od Ojca; zdobył go na Krzyżu poprzez zwycięstwo nad Szatanem; został rozpoznany w Swojej królewskości ze względu na nieskończoną Mądrość i Dobroć (Bondad)” .

W swoich rozważaniach Wilhelmsen rozwija także podniesiony w Quas primas wątek niesprzeczności pomiędzy duchowym (nadprzyrodzonym) a społecznym (doczesnym) wymiarem królowania Chrystusa. Zdanie z Ewangelii Janowej: „Królestwo Moje nie jest z tego świata” (J 18, 36) nie znaczy, że On króluje i rządzi tylko w wieczności, poza czasem. Oznacza to naprawdę, że Pan Nasz nie miał zamiaru ustanawiać porządku teokratycznego (política teocrática) na ziemi, kierowanego bezpośrednio przez Niego” . Zgodnie z tą intencją Swojego Boskiego Założyciela Kościół zawsze uznawał różnicę pomiędzy władzą duchową (el poder espiritual) a doczesną (temporal). Celem (finalidad) władzy duchowej Kościoła jest prowadzić ludzi do zbawienia. Celem rządów ludzkich (el gobierno humano) jest prowadzić ludzi do szczęścia doczesnego (felicidad temporal), w tej mierze, w jakiej jest ono na tym padole osiągalne. W każdym razie, „Kościół nie jest porządkiem politycznym (el orden político), a ład polityczny nie jest Kościołem” . Jednakowoż – i to właśnie jest sednem właściwej relacji obu „mieczy”: duchowego i świeckiego – „ład polityczny musi być poruszony (animado) i ożywiony (vivificado) zasadami moralnymi głoszonymi przez Kościół, którego Głową (Cabeza) jest Chrystus” . Takie ujęcie, znamienne dla całej Tradycji katolickiej, wyklucza – jako jawną herezję – całkowity rozdział Kościoła od państwa, oznaczający sekularyzację polityki i wygnanie Chrystusa z przestrzeni publicznej. U podstaw tego (laicystycznego) modelu ustrojowego leży intelektualny błąd – przed którym ostrzegał już Akwinata – pomieszania rozdziału (separación) z odróżnieniem (distinción), skutkujący błędną metafizyką. W rzeczywistości, można i trzeba odróżnić istotę od istnienia, ciało od duszy, politykę od wiary, ale nie należy ich rozdzielać. Ciało i dusza są różne, ale nierozdzielne aż do śmierci. Mężczyzna i kobieta różnią się bez wątpienia od siebie, ale stanowią jedność w małżeństwie. Na tej samej zasadzie Kościół i państwo są różne w swoich celach i funkcjach, ale nie powinny być odseparowane. Rozdzielanie jakichkolwiek bytów różnych, lecz kompatybilnych, może być przyrównane do cięcia ostrzem miecza, skutkującego rozpadem na dwie oddzielne części. Odróżnianie natomiast jest rozpoznaniem (reconocimiento) odmienności ról i funkcji, tworzących jednak wspólnie jedność (unidad).

Płynie stąd wniosek, że Panowanie Chrystusa jest absolutnie powszechne i musi być uznane przez każdy porządek polityczny. Zachodzi atoli kardynalna różnica w sposobie rozpoznawania i uznawania Królowania Chrystusa pomiędzy epoką średniowiecznej Christianitas a czasami nowożytnymi od Reformacji protestanckiej, a zwłaszcza Rewolucji Francuskiej. Jako że cały ustrój zachodnioeuropejskiego średniowiecza został ustanowiony na fundamencie Jego Prawa i Jego Rządu (Su Ley y Su Gobierno), nie zachodziła naonczas potrzeba specjalnego podkreślania obowiązywalności tego, co przenika i działa w całym społeczeństwie. A zatem żaden średniowieczny władca nawet nie rozważał potrzeby formalnego uznania swojego poddaństwa w stosunku do Królestwa Chrystusa, gdyż było to i dla niego, i dla wszystkich jego poddanych, oczywistością dnia codziennego. Sytuacja uległa diametralnej zmianie po nastaniu religijnej rewolucji protestantyzmu i politycznej rewolucji 1789 r., zwracającej się w pierwszym rzędzie przeciwko katolickiemu Rzymowi. Od tego czasu formalne oznajmienie, że społeczeństwo (sociedad) musi być rządzone przez zasady chrześcijańskie oraz, że rozpoznaje ono wcześniejsze od własnego prawa pozytywnego prawo naturalne (la ley natural) i jego Boskiego Autora, stało się „psychologiczną i polityczną koniecznością” . W sposób szczególnie przejmujący, podkreśla Wilhelmsen, konieczność tę wyrazili w naszych czasach heroiczni obrońcy Królestwa Chrystusa, ginący męczeńską śmiercią z rąk komunistycznych bądź masońskich prześladowców wiary: meksykańscy cristeros, hiszpańscy karliści, kubańscy kontrrewolucjoniści.

Ostatni argument za obowiązywaniem prawdy religijnej o Społecznym Panowaniu Chrystusa Króla w każdym ustroju politycznym Wilhelmsen zaczerpnął od karlistowskiego filozofa prawa i państwa Álvaro d’Orsa (1915-2004). Rozważania d’Orsa koncentrują się wokół dwóch fundamentalnych aspektów ludzkiej egzystencji: Władzy (Poder), branej jako moc, siła, potęga w sensie fizycznym (potestas) oraz Autorytetu (Autoridad), pojętego jako atrybut władzy, zawierający w sobie rozkazodawczą moc sprawczą, transcendentną w stosunku do samej siły przymusu, i przez to właśnie – ze względu na swoją moralną powagę (auctoritas) – nieodpartą. Autorytet mówi prawdę (verdad) tym, którzy powinni ją poznać. Na przykład, mechanik, do którego przyprowadzam mój samochód, w którym coś się zepsuło, posiada autorytet w kwestii wyjaśnienia przyczyny usterki i jej naprawienia; lekarz, którego prosi o poradę cierpiący pacjent, ma autorytet w przedmiocie znajomości ludzkiego ciała; analogicznie spowiednik posiada autorytet w zakresie życia moralnego swojego penitenta, wyznającego upadki swojej duszy. Do istoty Autorytetu należy zatem to, że on zawsze odpowiada (responde), natomiast Władza zawsze pyta (pregunta). Inaczej mówiąc, Władza zawsze działa (actúa) i stawia Autorytetowi pytania – teoretyczne lub praktyczne, zaś Autorytet zawsze reaguje (reacciona), udzielając wyjaśnień. Władza, która nie słucha Autorytetu, staje się ślepa (ciego), z kolei Autorytet, pozbawiony posłuchu, istnieje wprawdzie nadal (bo, jako siła moralna, nie podlega anihilacji), lecz staje się bezużyteczny (inútil).

Dramat duchowy naszych czasów, epoki sekularyzacji, polega na tym, ze Władza przestała stawiać Autorytetowi pytania, ponieważ sama sobie przyznała nie tylko moc fizyczną, lecz również autorytet moralny i poznawczy. Do epoki renesansu tożsamość Władzy z Autorytetem postrzegano tylko w Bogu, którego Byt jest prosty i niezłożony: Jego Autorytet jest Jego Władzą. Natomiast w odniesieniu do spraw ludzkich średniowiecze starannie odróżniało Władzę od Autorytetu, jedynie jej przydanego, nie zaś należącego do jej natury. U schyłku renesansu jednak narodziło się zlaicyzowane państwo nowoczesne (el moderno Estado laicista), które przyznało sobie pełnię Władzy i pełnię Autorytetu, we wszystkich aspektach życia. Oznacza to, że nowoczesne państwo laickie dokonało (samo)ubóstwienia (divinización). Odtąd to nie prawo moralne (Autorytet), lecz państwo (Władza) decyduje co jest dobrem a co złem. Jeżeli państwo zabroni aborcji, to będzie ona złem, jeżeli jednak ją dozwoli, to będzie ona dobrem . „Tożsamość Władzy i Autorytetu, właściwa jedynie Bogu w niezłożoności Bytu boskiego, została teraz przeniesiona na politykę przez ludzi, którzy chcieliby być jak bogowie (querrían ser Dios)” .

Jedyną właściwą odpowiedzią na ten przerażający stan kryzysu jest potwierdzenie na nowo Panowania Chrystusa, któremu przynależne (otorgados) są cała Władza i cały Autorytet w niebie i na ziemi. „Jeśliby dzisiaj – zaznacza Wilhelmsen – Jego Suwerenność (Soberanía) została uznana publicznie, zniknęłaby wszelka tyrania, rozkwitłby na nowo zmysł moralny, a wolny człowiek kroczyłby prostą drogą pod osłoną swojego Króla” .

Największe „nie – zdarzenie” w historii Kościoła

Plejada czołowych teologów, myślicieli i publicystów katolickich jest zgodna w opinii, że przesłanie encykliki Quas primas zostało zignorowane nie tylko (co nie dziwi) w świecie niekatolickim, ale również przez narody nominalnie katolickie i ich elity. Co więcej, z wyraźnym zakłopotaniem przyjęły ją nawet szerokie kręgi katolickiego duchowieństwa, także część hierarchii, podlegająca już wówczas wpływom neomodernistycznym i liberalnym, toteż dążąca raczej do ułożenia jakiegoś modus vivendi ze zlaicyzowanym państwem nowoczesnym, najdalsza zaś od myśli stawiania wspólnocie politycznej jakichkolwiek wymogów odnośnie do kultu publicznego religio vera. Sławny szkocki konwertyta Hamish Frazer (1913-1986) nazwał nawet z tego powodu (w lutowym numerze wydawanego przez siebie pisma Approaches z 1976 r.) Quas primas „największym nie-zdarzeniem w historii Kościoła” , a w konsekwencji – największą porażką w całej Jego historii.

Jak trafnie zauważył inny konwertyta – niedawno zmarły animator tradycjonalistycznego ruchu Una Voce Internationalis, Walijczyk Michael Davies (1936-2004), Pius XI napotkał mur obojętności dlatego, że kiedy ogłosił swoją encyklikę, „Chrystus Król był już zdetronizowany w całej Christianitas” . W wymownym porównaniu Davies przytacza nieco późniejszą diagnozę aktualnego stanu Christianitas, autorstwa wielkiego historyka kultury (również konwertyty) Christophera Dawsona (1889-1970), który w październiku 1941 r. na łamach The Dublin Review pisał: „Kultura, która jest efektem tego procesu [sekularyzacji Christianitas – JB], kultura liberalnego wieku XIX, zachodniej demokracji, może być nazwana postchrześcijańską, tzn. została ona zbudowana na chrześcijańskich podstawach i chrześcijańskich wartościach, lecz została oderwana od organicznej jedności z chrześcijańską wiarą i pobożnością” . Zdaniem Daviesa Pius XI wyprzedził o kilkanaście lat diagnozę Dawsona, wskazując w pierwszym akapicie swojej encykliki, że nawałnica zła we współczesnym świecie jest skutkiem wykluczenia nieomal wszędzie Jezusa Chrystusa z życia osobistego, społecznego i politycznego.

O ile w chwili promulgowania encykliki najbardziej typową reakcją na nią było wstrzemięźliwe zakłopotanie, o tyle później, w czasie Soboru Watykańskiego II i w czasach posoborowych, było jeszcze gorzej. Nauczanie Piusa XI zostało wówczas de facto podważone, szczególnie soborową deklaracją o wolności religijnej Dignitatis humanae. Znamiennym świadectwem tego, co stało się w owej epoce jest zanotowana przez abp. Marcela Lefebvre’a (1905-1991) jego rozmowa z nuncjuszem apostolskim w Szwajcarii, msgr. Marchionim, odbyta w Bernie 31 III 1976 r., w kontekście wymuszonej przez Watykan (sic!) rewizji konkordatu z katolickim kantonem Valais, w którym dotąd religia katolicka miała status publicznej.

„Abp Lefebvre: A Społeczne Panowanie Naszego Pana Jezusa Chrystusa, co zamierzacie z tym uczynić?
Nuncjusz: Wiesz, to nie jest teraz możliwe: może w odległej przyszłości? … W chwili obecnej to Panowanie jest domeną jednostek; my musimy otworzyć się dla mas.

L.: A encyklika Quas primas, co z nią uczynicie?
N.: Och… Papież już dzisiaj by tego nie napisał!
L.: Czy wiesz o tym, że w Kolumbii to właśnie Stolica Apostolska zwróciła się z prośbą o usunięcie chrześcijańskiej konstytucji państwa?
N.: Tak, tutaj też.
L.: W Valais?
N.: Tak, w Valais. (…)
L.: Wobec tego zgadzasz się z listem Biskupa Adama [biskup Sion w Valais – ML] skierowanym do wiernych jego diecezji, który wyjaśniał im dlaczego powinni głosować za rozdziałem Kościoła od państwa?
N.: Widzisz, Społeczne Królestwo Naszego Pana jest obecnie bardzo trudne…” .

Jakże dialog ów kontrastuje z inną rozmową, odbytą sto dwadzieścia lat wcześniej (15 III 1856) z cesarzem Francuzów Napoleonem III przez biskupa Poitiers (późniejszego kardynała) Louisa Pie. Kiedy cesarz wychwalał swoje zasługi dla religii katolickiej, bp Pie odpowiedział tymi słowy:

„Pragnę oddać sprawiedliwość religijnym dążeniom Waszej Wysokości. Wiem Panie, jak docenić usługi oddane Rzymowi i Kościołowi, szczególnie podczas pierwszych lat Waszych rządów. (…) Niech [jednak] wolno mi będzie dodać, że ani Restauracja [Burbonów: 1814-1830 – JB], ani Wy Panie, nie uczyniliście dla Boga tego, co należało. Żadne z Was nie ustanowiło ponownie Jego tronu, gdyż nie zaprzeczyliście zasadom Rewolucji, chociaż jej praktyczne konsekwencje zwalczacie, jednakże społeczna ewangelia, która inspiruje państwo, wciąż jest deklaracją praw człowieka, która jest niczym innym, Panie, jak formalnym zaprzeczeniem Praw Bożych [podkr. moje – JB].
Otóż, to Bóg ma prawo rządzenia państwami i jednostkami. Nic innego nie było celem przyjścia Naszego Pana na ten świat. On musi tu panować poprzez inspirowanie praw, poprzez uświęcanie moralności, poprzez oświecanie edukacji, poprzez kierowanie zgromadzeniami, poprzez kierowanie działaniami rządów i rządzących. (…)
Otóż, mam prawo Wam powiedzieć, że On nie panuje wśród nas, i że nasza Konstytucja nie jest konstytucją chrześcijańskiego i katolickiego państwa – jest daleka od tego. Nasze prawo publiczne rzeczywiście uznaje, że katolicka religia jest religią większości Francuzów, ale stwierdza również, że inne formy kultu mają prawo do równej ochrony. Czyż nie jest to równoznaczne z twierdzeniem, ze Konstytucja w równym stopniu ochrania prawdę i błąd?”.

Wówczas cesarz przerwał biskupowi i zapytał:

„Ale czy wierzycie, że wiek, w którym żyjemy, dopuszcza taki stan rzeczy, i że przyszedł czas, aby ustanowić to wyłączne religijne panowanie, o które mnie prosicie? (…)”.

Na to biskup Pie odrzekł z tym niezrównanym odcieniem ironii, którą pozwalamy sobie nazwać ironią ewangeliczną:

„Panie, gdy tak wielki polityk jak Wasza Wysokość zgłasza zastrzeżenie, że właściwy czas jeszcze nie nadszedł, mogę jedynie ustąpić, gdyż nie jestem wielkim politykiem. Ale jestem biskupem i jako biskup odpowiadam: «Nie przyszedł jeszcze czas, żeby panował Jezus Chrystus. Dobrze! Nie przyszedł jeszcze czas, żeby rząd trwał»” .

Dzisiejszego czytelnika tego niezwykłego dialogu musi uderzyć całkowita – i zaiste prorocza – zbieżność (wytłuszczonej przez nas) diagnozy bpa Pie dotyczącej istoty apostazji państwa nowoczesnego z dokonanym przez współczesnego publicystę katolickiego (Daviesa) wskazaniem przyczyny odrzucenia papieskiego wezwania do przywrócenia Panowania Społecznego Chrystusa Króla. Państwo nowoczesne bowiem – powiada Davies – i to również takie, w którym rządzą politycy deklarujący się jako katolicy, na miejsce tego Królestwa postawiły „obrzydliwą teorię demokracji czczoną w rewolucyjnej Deklaracji Praw Człowieka; (…) jednocześnie oddając cześć największej herezji nowożytnych czasów, a przypuszczalnie wszystkich czasów, która mówi, że władza pochodzi od ludu” .

Dostosowanie doktryny kościelnej w deklaracji Dignitatis humanae do praktyki państwa liberalnego wraz z jego specyficznymi, świeckimi „dogmatami” praw człowieka, jest przede wszystkim zlekceważeniem tradycyjnej doktryny tolerancji (zarzuconej na rzecz nowej nauki o „wolności religijnej”), bazującej na klasycznym rozróżnieniu pomiędzy, dozwoloną w pewnych okolicznościach i pod pewnymi warunkami, tolerancją dla błądzących, a niemożnością tolerowania samego błędu oraz przyznawania mu takich samych praw, jak prawdzie. Tymczasem, o tym, iż „tych samych (…) praw, które przedmiotowo przynależą prawdzie, nie można przyznać błędowi”, w konsekwencji zaś – że „Wolność myśli i sumienia ma więc istotną granicę, a jest nią prawdziwość Bożego Objawienia” – nauczał jeszcze papież Pius XII w encyklice Ecco che gia un anno (6 X 1946) . Tolerowanie błędu wynika zawsze z pobudek praktycznych (pragnienia uniknięcia większego zła lub zachowania jakiegoś innego dobra) i w niczym nie narusza zasady, że państwo ma prawo ograniczać herezję, co z kolei nie oznacza, że ma ono zawsze obowiązek poskramiania błędu. Jednak, Leon XIII zauważał, że „im się więcej złego w państwie koniecznie tolerować musi, tym więcej oddala się tego rodzaju państwo od doskonałości” . Jak konkludował, po przestudiowaniu kwestii tolerancji na przestrzeni dziejów, jeden z największych eklezjologów w historii Kościoła, Louis kard. Billot: „Obowiązkiem państwa jest zakazać fałszywych religii, chyba że ich tolerowanie stanowi absolutną konieczność” .

Jednym z najbardziej wymownych znaków wykolejenia tradycyjnego nauczania Kościoła w tej kwestii było przeniesienie ustanowionego przez Piusa XI Święta Chrystusa Króla z ostatniej niedzieli października na sam koniec roku liturgicznego (w listopadzie) . Jak pamiętamy, wybranie przez Piusa XI terminu październikowego, przed uroczystością Wszystkich Świętych, było krokiem głęboko przemyślanym. Chodziło w tym o wyraźne podkreślenia społecznego właśnie, doczesnego, wymiaru Królowania Chrystusa. Za decyzją o przeniesieniu terminu obchodzenia tego święta też z pewnością stał jakiś zamysł. Lecz jakiego rodzaju? Tak to odczytywał abp Lefebvre: „W październiku rok liturgiczny jeszcze się nie kończy, pozostają trzy albo cztery niedziele. To oznacza władanie Naszego Pana nad czasem, nad ludźmi i nad wszystkimi narodami. Święto zostało przeniesione na koniec roku liturgicznego. Co to oznacza? Że Nasz Pan będzie królował – na pewno będzie, o tak! Na pewno… Będzie królował – lecz przy końcu czasu. Nie teraz. Teraz to niemożliwe” . Do tego samego wniosku dochodzi prof. J.P.M. van der Ploeg OP, który swój artykuł w Christian Order z października 1979 r. puentował następująco: „Uprzednio obchodzono tę Uroczystość w ostatnią niedzielę października, tuż przed Uroczystością Wszystkich Świętych; obecnie obchodzi się ją pod koniec roku kościelnego, aby zaznaczyć jej «eschatologiczne» znaczenie. Chrystus będzie Królem Świata na końcu czasów” .

***

Aby rozświetlić promykiem chrześcijańskiej nadziei tragiczny obraz dewastacji zdechrystianizowanej wspólnoty politycznej i niemniej zdruzgotanej teologii politycznej, przywołajmy raz jeszcze świadectwo nieustraszonego bojownika nauki Chrystusa – Michaela Daviesa. Wskazywał on, że jeśli sytuacja jest tak zła, że nie można liczyć na (naturalne) przywództwo ze strony hierarchii, to walkę o przywrócenie Królowania Społecznego Naszego Pana, o ustanowienie Pax Christi in Regno Christi, musi podjąć sam laikat, choćby i zawstydzając opieszałą lub bojaźliwą hierarchię. Tak zresztą bywało już w Kościele, choćby w czasach kryzysu ariańskiego. Do tej walki można i trzeba mobilizować wszystkich ludzi dobrej woli, nawet niekatolików, gdyż są przecież protestanci czy żydzi nie godzący się, tak samo jak my, na przykład z ustawodawstwem proaborcyjnym czy prohomoseksualnym. Jednakowoż przede wszystkim – zauważa Davies – „musimy walczyć (…) o liturgię, w której Pan Nasz jest wyraźnie ukazany jako nasz Król, a jest to tradycyjna Msza Rytu Rzymskiego, Msza Trydencka. Liturgia Mszy tradycyjnej jest skupiona na Bogu, natomiast Nowa Msza skupia się na wspólnocie. Królowanie Chrystusa Króla nie może być przywrócone, dopóki nie stanie się On na nowo centrum naszego życia” .

W przeciwieństwie do niezapomnianego autora tego apelu doczekaliśmy dnia, w którym Ojciec Święty Benedykt XVI „uwolnił” klasyczny ryt rzymski swoim motu proprio Summorum Pontificum. Pierwszy warunek odnowy: przywrócenie zgodności między lex orandi a lex credendi został tym samym spełniony. Od nas teraz, od naszego sensus catholicus i od woli dzielenia się tym skarbem Tradycji ze wszystkimi skołatanymi katolikami, zależy czy kiedykolwiek zdołamy doprowadzić do reintronizacji Chrystusa Króla w naszych wspólnotach – również politycznych; do tego, aby On Panował. Bo On musi panować: Oportet illud regnare.

dr hab. Jacek Bartyzel
Prof. UMK

 

CZYTAJ RÓWNIEŻ: [wybór linków generowany komputerowo przez serwer BIBUŁY]

    Tags: ,

    Drukuj Drukuj

     

    ZASADY PRZEDRUKU Z SERWISU INFORMACYJNEGO BIBUŁY:
    Przedruki dozwolone, pod warunkiem podania źródła (np. "bibula.com" lub "Serwis Informacyjny BIBUŁA"), i/lub pełnego adresu internetowego: http://www.bibula.com/?p=2035 oraz niedokonywania jakichkolwiek skrótów lub zmian w tekstach i obrazach.


    Przedruk materiałów zastrzeżonych przez Autora tekstu źródłowego bądź strony źródłowej, dozwolony jedynie po uzyskaniu stosownej zgody Autora.


    Opinie wyrażane w tekstach publikowanych na łamach BIBUŁY są własnością autorów i niekoniecznie muszą odpowiadać opiniom wyrażanym przez Redakcję pisma BIBUŁY oraz Serwis Informacyjny BIBUŁY.


    UWAGI, KOMENTARZE:

    Wszelkie uwagi odnośnie tekstów, które publikowane były pierwotnie w innych mediach, prosimy kierować pod adresem redakcji źródłowej.
    Uwagi do Redakcji BIBUŁY prosimy kierować korzystając z formularza [tutaj]