{"id":97986,"date":"2017-10-31T10:24:36","date_gmt":"2017-10-31T14:24:36","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=97986"},"modified":"2017-10-31T10:24:36","modified_gmt":"2017-10-31T14:24:36","slug":"luter-zabil-christianitas-stajac-sie-modelowym-rewolucjonista-rozmowa-z-prof-a-wielomskim-w-zwiazku-z-500-leciem-rewolty-marcina-lutra","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=97986","title":{"rendered":"\u201eLuter zabi\u0142 Christianitas, staj\u0105c si\u0119 modelowym rewolucjonist\u0105!” \u2013 rozmowa z prof. A. Wielomskim w zwi\u0105zku z 500-leciem rewolty Marcina Lutra<\/em>"},"content":{"rendered":"

O co chodzi\u0142o Marcinowi Lutrowi 500 lat temu? O walk\u0119 z nadu\u017cyciami, o kt\u00f3rej tyle pisa\u0142?<\/strong><\/p>\r\n

Gdyby Lutrowi rzeczywi\u015bcie chodzi\u0142o tylko i wy\u0142\u0105cznie o walk\u0119 z nadu\u017cyciami, to wr\u00f3ci\u0142by, wraz ze swoimi zwolennikami, na \u0142ono Ko\u015bcio\u0142a katolickiego natychmiast po tym, gdy zosta\u0142y usuni\u0119te. Panuje popularne przekonanie, \u017ce podstawowym powodem wybuchu Reformacji by\u0142a \u201esprzeda\u017c odpust\u00f3w\u201d. Ot\u00f3\u017c, od wielu lat, od dziesi\u0119cioleci i stuleci Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki nie sprzedaje – ani w sklepach przyparafialnych, ani on-line – \u017cadnych odpust\u00f3w, a luteranie nadal nie uznaj\u0105 zwierzchno\u015bci Ko\u015bcio\u0142a. Wniosek z tego taki, \u017ce by\u0142 to pretekst, a nie pow\u00f3d. Na pocz\u0105tku XVI wieku rzeczywi\u015bcie takie nadu\u017cycia si\u0119 zdarza\u0142y, ale by\u0142y to nadu\u017cycia lokalne, a nie oficjalne nauczanie ko\u015bcielne, kt\u00f3re zniesiono ostatecznie na pocz\u0105tku zmaga\u0144 z reformatorami. Luter nie krytykowa\u0142 zreszt\u0105 sprzeda\u017cy odpust\u00f3w jako takiej, lecz ide\u0119 w\u0142adzy pontyfikalnej, mog\u0105cej da\u0107 komukolwiek odpust. Ich sprzeda\u017c by\u0142a tylko jedn\u0105 z form materializacji zasady jurysdykcji papieskiej, kt\u00f3rej nie uznawa\u0142 jako takiej.<\/p>\r\n

Jaki by\u0142 wi\u0119c pow\u00f3d lutera\u0144skiej rebelii?<\/strong><\/p>\r\n

U \u017ar\u00f3de\u0142 Reformacji  i konkretnego wyst\u0105pienia z 1517 roku sta\u0142y kwestie teologiczne. Luter pochodzi\u0142 z zap\u00f3\u017anionej kulturowo p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci Niemiec, gdzie nie dotar\u0142a ani klasyczna scholastyka, ani filozofia Renesansu. Wyr\u00f3s\u0142 w tradycji niemieckiego fideizmu (devotio moderna) i negowa\u0142 wszelki racjonalizm. To by\u0142 bunt fideistycznego mnicha przeciwko temu, co w katolicyzmie rozumowe: tomizmowi, scholastyce, recepcji Arystotelesa. Luter kaza\u0142 porzuci\u0107 rozum, szukanie racjonalne prawd wiary, wyja\u015bnianie ich i kaza\u0142 \u201ezaufa\u0107\u201d Bogu. Jest to mniej wi\u0119cej sytuacja por\u00f3wnywalna do dzisiejszych charyzmatyk\u00f3w, kt\u00f3rzy tak\u017ce uwa\u017caj\u0105, \u017ce rozum ma charakter diabelski i prawdy trzeba szuka\u0107 w charyzmie, natchnieniu, w nape\u0142nieniu Duchem \u015awi\u0119tym. Dlatego, podobnie jak i dzisiejsze ruchy charyzmatyczne, Luter nie umia\u0142 podporz\u0105dkowa\u0107 si\u0119 dogmatowi i autorytetowi w postaci biskup\u00f3w i papie\u017ca. By\u0142 przekonany, \u017ce dost\u0105pi\u0142 \u0142aski, natchnienia, \u017ce cz\u0142owiek \u017cyje \u201ez samej wiary\u201d. St\u0105d odrzucenie zasady autorytetu, Magisterium Ko\u015bcio\u0142a, rozumu, filozofii, wreszcie Tradycji katolickiej. Luter twierdzi\u0142, \u017ce ka\u017cdy powinien szuka\u0107 natchnienia Ducha \u015awi\u0119tego i samemu interpretowa\u0107 Liter\u0119. Inna sprawa, \u017ce w swojej pysze nie uznawa\u0142 innych interpretacji ni\u017c w\u0142asna, bowiem uwa\u017ca\u0142, \u017ce skoro B\u00f3g natchn\u0105\u0142 go do interpretacji takiej, a nie innej, to ten sam B\u00f3g nie m\u00f3g\u0142 jego s\u0105siada natchn\u0105\u0107 do innej.<\/p>\r\n

Istot\u0105 nauk Lutra jest wi\u0119c odmienna interpretacja prawd wiary, bardzo subiektywna, po\u0142\u0105czona z przekonaniem, \u017ce interpretuje trafnie tylko on sam. St\u0105d gromy zrzucane na biskup\u00f3w i papie\u017ca z jednej strony, a na anabaptyst\u00f3w z drugiej. Luter by\u0142 cz\u0142owiekiem bardzo wybuchowym i absolutnie niezdolnym do dialogu. Ta cecha nie wynika\u0142a z jego nauki, lecz z osobistej natury. My\u015bl\u0119, \u017ce by\u0142 bardzo trudny do \u017cycia spo\u0142ecznego z innymi lud\u017ami. Rzadko zdarza si\u0119 osoba tak w\u0142adcza, wybuchowa i nietolerancyjna.<\/p>\r\n

Na koniec dodajmy, \u017ce Lutrowi d\u0142ugo wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce jego nauka jest to\u017csama z nauk\u0105 Ko\u015bcio\u0142a i \u017ce katolicyzm po prostu zagubi\u0142 jego fideizm na rzecz scholastyki i autorytetu. St\u0105d jego autentyczna wola oczyszczenia Ko\u015bcio\u0142a. Dopiero w czasie dyskusji z kard. Kajetanem zrozumia\u0142, \u017ce jego nauczanie nie jest to\u017csame z nauk\u0105 Ko\u015bcio\u0142a. Przekonany o charyzmatach i przepe\u0142nieniu \u0142ask\u0105 uzna\u0142 jednak, \u017ce je\u015bli on i Ko\u015bci\u00f3\u0142 maj\u0105 r\u00f3\u017cne nauczania, to prawda jest po jego stronie.<\/p>\r\n

Dlaczego Luter odni\u00f3s\u0142 sukces? Przecie\u017c Jan Hus czy Piotr Waldo przegrali. By\u0142o wielu \u201eLutr\u00f3w\u201d przed Lutrem, cz\u0119\u015b\u0107 z nich musia\u0142o si\u0119 pokaja\u0107, innych strawi\u0142 stos.<\/strong><\/p>\r\n

W moim przekonaniu by\u0142y 2 powody:<\/p>\r\n

1\/ Dotychczasowi heretycy g\u0142osili bunt przeciwko sojuszowi Tronu i O\u0142tarza. Wyst\u0119powali przeciwko Ko\u015bcio\u0142owi i porz\u0105dkowi politycznemu r\u00f3wnocze\u015bnie. Luter by\u0142 sprytniejszy, gdy\u017c nie wyst\u0105pi\u0142 przeciwko ksi\u0105\u017c\u0119tom Rzeszy. Zreszt\u0105 by\u0142 cz\u0142owiekiem g\u0142\u0119bokiej wiary, fideist\u0105, kt\u00f3rego polityka jako taka zupe\u0142nie nie interesowa\u0142a. Nie zosta\u0142 odebrany jako niebezpieczny radyka\u0142 nawo\u0142uj\u0105cy do rewolucji politycznej i spo\u0142ecznej, a jedynie do ko\u015bcielnej. Ksi\u0105\u017c\u0119ta szybko zrozumieli, \u017ce przyjmuj\u0105c nowe wyznanie politycznie uniezale\u017cniaj\u0105 si\u0119 od papie\u017ca i cesarza. Mog\u0105 znacjonalizowa\u0107 maj\u0105tki ko\u015bcielne i mianowa\u0107 biskup\u00f3w, a wi\u0119c wzmocni\u0107 swoje skarbce i administracj\u0119. By\u0142a to dla nich atrakcyjna doktryna, daj\u0105ca im suwerenno\u015b\u0107 polityczn\u0105.<\/p>\r\n

2\/ Luter odwo\u0142a\u0142 si\u0119 sprytnie do pangerma\u0144skich idei, szczeg\u00f3lnie do niemieckiego resentymentu wobec \u015bwiata roma\u0144skiego i do Rzymu. On i jego zwolennicy wykorzystywali wczesne niemieckie uczucia narodowe, buduj\u0105c nastr\u00f3j pogardy dla tego, co roma\u0144skie. By\u0142o to mo\u017cliwe i dzi\u0119ki nastrojom w Rzeszy i dzi\u0119ki wynalazkowi druku, kt\u00f3ry umo\u017cliwia\u0142 zasypanie Niemc\u00f3w pismami ulotnymi i broszurami.<\/p>\r\n

Czy wi\u0119c Luter jest ojcem niemieckiego nacjonalizmu?<\/strong><\/p>\r\n

I tak, i nie. Tak, poniewa\u017c stworzy\u0142 ducha wczesnego niemieckiego nacjonalizmu jako anty-Rzymu, kt\u00f3ry potem zmutowa\u0142 si\u0119 we wrogo\u015b\u0107 do katolickiej i \u0142aci\u0144skiej Francji oraz w szczeg\u00f3ln\u0105 fobi\u0119 luteran niemieckich do katolicyzmu i osobliwie do papie\u017ca. Jest ona \u017cywa w Niemczech po dzi\u015b dzie\u0144. Dlatego pangermanie, Prusacy, szowini\u015bci i nazi\u015bci widzieli w nim \u201eojca narodu niemieckiego\u201d. Nie, poniewa\u017c nie g\u0142osi\u0142 \u017cadnego zjednoczenia Niemiec. Luter by\u0142 lojalist\u0105 wobec ksi\u0105\u017c\u0105t, czyli wzmacnia\u0142 rozcz\u0142onkowanie Niemiec na wieleset pa\u0144stewek. Nie g\u0142osi\u0142 nigdy, \u017ce jego wiara jest \u201eniemiecka\u201d, lecz ho\u0142dowa\u0142 zasadzie konfesyjnego pa\u0144stwa terytorialnego, a w przypadku niemieckim nie pokrywa\u0142o si\u0119 to z ide\u0105 pa\u0144stwa narodowego, bowiem takiego Niemcy nie mieli.<\/p>\r\n

Czy o sukcesie Lutra zadecydowa\u0142y czynniki polityczne czy religijne?<\/strong><\/p>\r\n

U \u017ar\u00f3de\u0142 spory by\u0142y kwestie teologiczne, ale jako politolog nie mam w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce o sukcesie zdecydowa\u0142y racje polityczne, a konkretnie: 1\/ stworzenie atrakcyjnej doktryny politycznej wzmacniaj\u0105cej w\u0142adz\u0119 ksi\u0105\u017c\u0105t i ich emancypacj\u0119 od cesarza; 2\/ odwo\u0142anie si\u0119 (a po cz\u0119\u015bci stworzenie go) do antyroma\u0144skiego mitu germa\u0144skiego. O sukcesie zadecydowa\u0142a p\u00f3\u0142nocnoniemiecka nienawi\u015b\u0107 do Wiednia i Rzymu. Nie \u0142ud\u017amy si\u0119, \u017ce miliony ludzi podj\u0119\u0142o bunt dlatego, \u017ce jaki\u015b tam \u201ebrat Marcin\u201d powiedzia\u0142, \u017ce papie\u017c \u017ale interpretuje kilka ust\u0119p\u00f3w z Biblii. Teologii protestanckiej nie rozumie wi\u0119kszo\u015b\u0107 jej wsp\u00f3\u0142czesnych wyznawc\u00f3w, a co powiedzie\u0107 o ludziach z XVI wieku, z kt\u00f3rych wi\u0119kszo\u015b\u0107 by\u0142a niepi\u015bmienna, a wi\u0119c nie mog\u0142a nawet samodzielnie czyta\u0107 Biblii, co nakazywa\u0142 im Luter? Spory teologiczne rozumia\u0142a w\u0105ska grupa specjalist\u00f3w. Reszta uleg\u0142a demagogii wczesno nacjonalistycznej i sprytnej grze na sentymentach. Luter nie by\u0142 wybitnym teologiem, lecz pijarowcem.<\/p>\r\n

W XX wieku moderni\u015bci zrobili z Marcina Lutra prekursora \u201ewiosny soborowej\u201d i \u201eotwarcia Ko\u015bcio\u0142a\u201d. Czy zgadzasz si\u0119 z takimi opiniami?<\/strong><\/p>\r\n

Zdecydowanie nie. Na Soborze Watyka\u0144skim II zwyci\u0119\u017cy\u0142 nurt liberalny, przeciwie\u0144stwo \u201eSyllabusa\u201d Piusa IX. Luter za\u015b libera\u0142em nie by\u0142. Jak wspomnia\u0142em, by\u0142 zajad\u0142ym wrogiem nowoczesnej my\u015bli, odrzucaj\u0105c scholastyk\u0119 i Renesans. Chcia\u0142 cofn\u0105\u0107 my\u015bl chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 do epoki sprzed Abelarda, sprzed recepcji Arystotelesa. By\u0142 wi\u0119c eklezjalnym \u201erewolucyjnym konserwatyst\u0105\u201d, czyli przeciwie\u0144stwem opcji triumfuj\u0105cej na Soborze. By\u0142 absolutnym przeciwnikiem jakiegokolwiek \u201eotwarcia\u201d, poniewa\u017c g\u0142osz\u0105c samodzieln\u0105 interpretacj\u0119 Biblii zbudowa\u0142 w\u0142asn\u0105 ortodoksj\u0119 i w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142, wzoruj\u0105c si\u0119 na katolicyzmie, tylko z odmiennymi zasadami wiary i pod zwierzchnictwem w\u0142adzy doczesnej zamiast papie\u017ca. Z punktu widzenia emancypacyjnych cel\u00f3w Reformacji, Luter poni\u00f3s\u0142 wi\u0119c kl\u0119sk\u0119. Zaatakowa\u0142 Magisterium w imi\u0119 wolno\u015bci, a w ko\u0144cu stworzy\u0142 w\u0142asne \u201emagisterium\u201d. Zanegowa\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142, po czym stworzy\u0142 w\u0142asny, nieliberalny.<\/p>\r\n

Tak jak m\u00f3wi\u0142em, Luter by\u0142 prekursorem wsp\u00f3\u0142czesnych ruch\u00f3w charyzmatycznych. One tak\u017ce s\u0105 jednym z owoc\u00f3w \u201ewiosny soborowej\u201d, przysz\u0142y zreszt\u0105 do Ko\u015bcio\u0142a ze \u015bwiata anglosaskiego protestantyzmu. Lutra i wszelkich charyzmatyk\u00f3w \u0142\u0105czy przekonanie o wy\u017cszo\u015bci osobistej charyzmy – rzekomo u\u017cyczonej przez Ducha \u015awi\u0119tego – nad rozumem, rozumowo podanymi dogmatami, rozumowym prawem kanonicznym i racjonaln\u0105 zasad\u0105 hierarchiczno\u015bci Ko\u015bcio\u0142a. Je\u015bli charyzmatyk\u00f3w potraktujemy jako owoc Soboru, to faktycznie Luter by\u0142by jego prekursorem, ale p\u00f3j\u015bcie w kierunku charyzmatycznym nie by\u0142o celem ojc\u00f3w soborowych, jak i tradycji modernizmu katolickiego, pot\u0119pianej przez wcze\u015bniejsze Magisterium.<\/p>\r\n

Je\u015bli chcemy widzie\u0107 Lutra jako prekursora liberalnego katolicyzmu, to sprawa jest trudna. Z punktu widzenia \u201emetodologicznego\u201d by\u0142 libera\u0142em, gdy\u017c stawia w\u0142asne \u201eja\u201d nad autorytetem Ko\u015bcio\u0142a, ale je\u015bli chodzi o tre\u015b\u0107, to ona liberalna nie by\u0142a. Liberalny katolicyzm nie ma powinowactwa z samym Lutrem, lecz z p\u00f3\u017aniejszymi pokoleniami luteran, kt\u00f3re zagubi\u0142y pierwotn\u0105 gorliwo\u015b\u0107 i dokona\u0142y radykalnej racjonalizacji, a w konsekwencji sekularyzacji, w\u0142asnej konfesji. Pami\u0119tajmy, \u017ce po praktycznym wygini\u0119ciu niemieckich pietyst\u00f3w w XIX wieku nie ma ju\u017c luteran-fideist\u00f3w. Pozostali teologowie protestanccy, wydzia\u0142y teologiczne, ale nie ma ju\u017c wiernych luteran przepe\u0142nionych Duchem \u015awi\u0119tym. Charyzma wygas\u0142a, a wraz z ni\u0105 gorliwo\u015b\u0107 i sama wiara.<\/p>\r\n

Dlaczego wielu hierarch\u00f3w \u015bwi\u0119tuje dzi\u015b, wraz z protestantami, 500 lecie Reformacji?<\/strong><\/p>\r\n

To jest ekumenizm, kt\u00f3ry pobieg\u0142 na bezdro\u017ca. Biskup ma oczywi\u015bcie prawo zachwyca\u0107 si\u0119 Reformacj\u0105. Ale idee maj\u0105 konsekwencje. Protestantyzm nie uznaje hierarchii widzialnej, lecz tylko (niewidzialn\u0105) hierarchi\u0119 \u0142aski. St\u0105d w XVI wieku Luter wypowiedzia\u0142 pos\u0142usze\u0144stwo papie\u017cowi i uzna\u0142 go za \u201eantychrysta\u201d. Dlatego biskup bior\u0105cy udzia\u0142 w obchodach 500 lecia Reformacji powinien natychmiast wys\u0142a\u0107 do Rzymu akt z\u0142o\u017cenia urz\u0119du. Nie rozumiem jak mo\u017cna zachwyca\u0107 si\u0119 doktryn\u0105 buntu wobec samej zasady widzialnej hierarchii i by\u0107 r\u00f3wnocze\u015bnie biskupem? Prawd\u0119 m\u00f3wi\u0105c to mam wra\u017cenie, \u017ce w seminariach chyba nie uczy si\u0119 dzi\u015b teologii Lutra i st\u0105d to niezrozumienie. Pami\u0119tam, \u017ce moi studenci poszli kiedy\u015b do ksi\u0119dza na parafi\u0119, aby im obja\u015bni\u0142 problem niezgodno\u015bci nauki Lutra z Magisterium. Ksi\u0105dz najpierw powita\u0142 ich z zachwytem i zadeklarowa\u0142, \u017ce ma czas aby porozmawia\u0107 o wierze, ale gdy us\u0142ysza\u0142 z jakim problemem przyszli, po prostu uciek\u0142 wymawiaj\u0105c si\u0119 obowi\u0105zkami duszpasterskimi.<\/p>\r\n

Do tego dochodzi fa\u0142szywy ekumenizm i gotowa\u0107 \u201ebratania si\u0119\u201d z kim si\u0119 tylko da. Z tego co wiem, to niekt\u00f3rym duchownym, krytycznym wobec Reformacji, zabroniono wypowiada\u0107 si\u0119 publicznie na temat Lutra ju\u017c kilka miesi\u0119cy temu. Je\u015bli kler nie rozumie idei na kt\u00f3rych ufundowano protestantyzm, to nic dziwnego, \u017ce bierze udzia\u0142 w imprezach upami\u0119tniaj\u0105cych bunt wobec jego w\u0142asnej w\u0142adzy. To mniej wi\u0119cej tak, jak gdyby kr\u00f3l Francji wzi\u0105\u0142 udzia\u0142 w obchodach rocznicy zgilotynowania Ludwika XVI i zachwyca\u0142 si\u0119 przy tym doktryn\u0105 \u201esuwerenno\u015bci ludu\u201d.<\/p>\r\n

Czy wyst\u0105pienie Lutra to historia czy te\u017c nadal ma swoje konsekwencje?<\/strong><\/p>\r\n

Oczywi\u015bcie, \u017ce ma! Reformacja rozbi\u0142a jedno\u015b\u0107 Ko\u015bcio\u0142a i Kontrreformacji nie uda\u0142o si\u0119 odbi\u0107 Europy. Protestanci odpadli od cywilizacji \u0142aci\u0144skiej. Koneczny s\u0142usznie widzia\u0142 w luteranizmie now\u0105 form\u0119 bizantynizmu. Indywidualistyczne zasady interpretacji Biblii, po sekularyzacji w XVIII wieku, stworzy\u0142y ducha francuskiego O\u015bwiecenia, a wi\u0119c i Rewolucji. Chrze\u015bcija\u0144ska Europa nigdy nie podnios\u0142a si\u0119 po kl\u0119sce jak\u0105 by\u0142 rok 1517.<\/p>\r\n

Niezwykle istotna okaza\u0142a si\u0119 Lutera\u0144ska separacja rozumu i wiary. Jakkolwiek sam Luter opowiada\u0142 si\u0119 za wiar\u0105 a przeciwko rozumowi, to p\u00f3\u017aniejsza Europa – w kt\u00f3rej i my \u017cyjemy – podtrzymuj\u0105c to pierwotne rozszczepienie, opowiedzia\u0142a si\u0119 za rozumem, kt\u00f3ry utraci\u0142 wiar\u0119. Liberalizm i sekularyzacji bez Lutra mog\u0142yby nigdy si\u0119 nie pojawi\u0107, a je\u015bliby si\u0119 pojawi\u0142y to nie w tak radykalnej formie. Luter zabi\u0142 Christianitas, staj\u0105c si\u0119 modelowym rewolucjonist\u0105!<\/p>\r\n

Wielu katolik\u00f3w krytycznie dzisiaj spogl\u0105da na uczczenie przez papie\u017ca Franciszka 500-lecia Reformacji, jednak to Jan Pawe\u0142 II napisa\u0142 list z 1983 roku w kt\u00f3rym zach\u0119ci\u0142 \u201eby ukaza\u0107 Marcina Lutra w taki spos\u00f3b, aby s\u0142u\u017cy\u0142o to sprawie jedno\u015bci chrze\u015bcija\u0144stwa\u201d. Dlaczego niekt\u00f3rym \u0142atwiej przychodzi w tej materii krytyka Franciszka, ni\u017c Jana Paw\u0142a II?<\/strong><\/p>\r\n

Odpowied\u017a jest banalnie prosta: bo Jan Pawe\u0142 II by\u0142 Polakiem. Nie ukrywam, \u017ce ja tak\u017ce – oceniaj\u0105c ten gest naszego papie\u017ca bez entuzjazmu – unikam takiej krytyki. Wrzucanie do jednego worka Jana Paw\u0142a II i Lutra powoduje, \u017ce polska opinia katolicka – kt\u00f3ra o Lutrze nie wie prawie nic – mo\u017ce zacz\u0105\u0107 \u017cywi\u0107 sympati\u0119 do tego ostatniego. Poza tym uznaj\u0105c dog\u0142\u0119bnie katolick\u0105 zasad\u0119 autorytetu uwa\u017cam, \u017ce jakkolwiek, na szcz\u0119\u015bcie, wypowiedzi i gesty Jana Paw\u0142a II i Franciszka w tej materii nie maj\u0105 znaczenia dogmatycznego, to krytyka Suwerennego Pontifexa zawsze jest nieco niezr\u0119czna.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"O co chodzi\u0142o Marcinowi Lutrowi 500 lat temu? O walk\u0119 z nadu\u017cyciami, o kt\u00f3rej tyle pisa\u0142? Gdyby Lutrowi rzeczywi\u015bcie chodzi\u0142o tylko i wy\u0142\u0105cznie o walk\u0119 z nadu\u017cyciami, to wr\u00f3ci\u0142by, wraz ze swoimi zwolennikami, na \u0142ono Ko\u015bcio\u0142a katolickiego natychmiast po tym, gdy zosta\u0142y usuni\u0119te. Panuje popularne przekonanie, \u017ce podstawowym powodem wybuchu Reformacji by\u0142a \u201esprzeda\u017c odpust\u00f3w\u201d. Ot\u00f3\u017c, […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[238,321,33],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/97986"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=97986"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/97986\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=97986"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=97986"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=97986"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}