{"id":97888,"date":"2017-10-26T10:38:48","date_gmt":"2017-10-26T14:38:48","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=97888"},"modified":"2017-10-26T10:38:48","modified_gmt":"2017-10-26T14:38:48","slug":"protestantyzm-rewolucja-nie-reformacja-ks-wladyslaw-szczesniak","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=97888","title":{"rendered":"Protestantyzm. Rewolucja – nie reformacja – ks. W\u0142adys\u0142aw Szcze\u015bniak<\/em>"},"content":{"rendered":"

Wielki przewr\u00f3t religijny XVI w. nies\u0142usznie nazwali jego tw\u00f3rcy reformacj\u0105. By\u0142a-to ra\u00adczej najprostsza i najzwyklejsza rewolucja.<\/strong><\/p>\r\n

<\/a><\/p>\r\n

Chrystianizm w \u015arednich wiekach zjednoczy\u0142 ludy chrze\u015bcija\u0144\u00adskiej Europy w jedn\u0105 wielka rodzin\u0119 pod jednym ojcowskim zarz\u0105\u00addem. W tej chrze\u015bcija\u0144skiej Rzeczypospolitej panowa\u0142o prawo chry\u00adstusowe i sta\u0142y porz\u0105dek w rodzinie, w cechach rzemie\u015blniczych, w gminach, w pa\u0144stwach. Kwit\u0142o rolnictwo, kupiectwo i przemys\u0142, coraz widoczniej rozwija\u0142y si\u0119 nauki i sztuki pi\u0119kne, i najpi\u0119kniej\u00adsze mo\u017cna by\u0142o s\u0142usznie mie\u0107 nadzieje na przysz\u0142o\u015b\u0107 \u201d\u201d gdyby tako\u00adwych nie z\u0142ama\u0142y czasy nowe swym nawskro\u015b odmiennym charakte\u00adrem. Wzros\u0142y gwa\u0142townie okazuj\u0105ce si\u0119 od dawna zarodki zniszcze\u00adnia, wyst\u0105pi\u0142y na jaw dawne i nowe burze. Nowe zarz\u0105dzenia, same w sobie cz\u0119sto dobroczynne, wstrz\u0105sn\u0119\u0142y od dawna przyj\u0119ty po\u00adrz\u0105dek. Zaprowadzenie urz\u0105dze\u0144 pocztowych, rozwi\u0105zanie \u015brednio\u00adwiecznego rycerstwa, wynalazek prochu strzelniczego, zaprowadze\u00adnie wojsk sta\u0142ych, wynalazek druku, odkrycie nowych l\u0105d\u00f3w, wzno\u00adwienie staroklasycznej literatury z jej poga\u0144skim szczeg\u00f3lnie du\u00adchem, zaprowadzenie absolutyzmu monarchicznego w Anglii i w pa\u0144\u00adstwach roma\u0144skich, os\u0142abienie w\u0142adzy kr\u00f3lewskiej w Polsce, na W\u0119grzech i u lud\u00f3w germa\u0144skich, \u201d\u201d wszystko to naraz wywo\u0142a\u0142o wrzenie w umys\u0142ach, wznieci\u0142o nadmierny poci\u0105g do wszystkiego co nowe, a nieufno\u015b\u0107 do wszystkiego co stare, wstrz\u0105sn\u0119\u0142o wypr\u00f3bowanymi dotychczas instytucjami, obudzi\u0142o nowe pragnienia, zrodzi\u0142o niezadowolenie powszechne, wy\u015brubowa\u0142o mi\u0142o\u015b\u0107 w\u0142asn\u0105 i osobist\u0105 warto\u015b\u0107 poszczeg\u00f3lnych osobnik\u00f3w ponad powag\u0119 og\u00f3\u0142u, wywo\u0142a\u0142o nieporz\u0105dny pop\u0119d do wolno\u015bci i swob\u00f3d, z brutaln\u0105 bezwzgl\u0119dno\u00ad\u015bci\u0105 ods\u0142oni\u0142o mniej lub wi\u0119cej ukryte dotychczas s\u0142abo\u015bci i braki, te ostatnie z\u0142o\u015bliwie powi\u0119ksza\u0142o, zmniejsza\u0142o zaufanie i poszano\u00adwanie wzgl\u0119dem duchownych i \u015bwieckich zwierzchno\u015bci, a w ko\u0144cu wstrz\u0105sn\u0119\u0142o zasad\u0105 powagi [autorytetu].<\/p>\r\n

Tym sposobem epoka owa, stoj\u0105ca na rozdro\u017cu \u015brednich i no\u00adwych wiek\u00f3w, zapowiada er\u0119 burzliw\u0105 i nosi w swym \u0142onie zaro\u00addek religijnego, politycznego i spo\u0142ecznego buntu, \u201d\u201d jest we wszyst\u00adkich kierunkach rewolucyjnym okresem czasu, d\u0105\u017c\u0105cym do powszech\u00adnego przewrotu 1).<\/p>\r\n

Naraz, w t\u0119 fermentuj\u0105c\u0105, \u0142atwo zapaln\u0105 mas\u0119 rzuca Luter skrz\u0105c\u0105 iskr\u0119 religijnego buntu i roznieca naprz\u00f3d gwa\u0142towny po\u00ad\u017car rewolucji religijnej. Rewolucj\u0105 bo jest \u201d\u201d i niczym innym \u201d\u201d tak zwana k\u0142amliwie Reformacja. Ona-to zburzy\u0142a wielk\u0105 chrze\u015bcija\u0144\u00adsk\u0105 rzeczpospolit\u0105, ona rozerwa\u0142a jedno\u015b\u0107 religijn\u0105 i na strz\u0119py rozbi\u0142a dawny porz\u0105dek \u015bwiata, s\u0142owem we wszystkich kierunkach wywr\u00f3ci\u0142a wszystko do g\u00f3ry nogami. Znacz\u0105co te\u017c ale bardzo s\u0142usznie m\u00f3wi o niej protestant Droysen: \u201eNie by\u0142o nigdy rewolucji, kt\u00f3raby si\u0119 g\u0142\u0119biej ni\u017c ta w umys\u0142y ludzkie zary\u0142a, straszniej burzy\u0142a i niemi\u0142osierniej s\u0105dzi\u0142a. Jakby za jednym uderzeniem m\u0142ota wszystko zosta\u0142o rozwi\u0105zane i na \u0142up pow\u0105tpiewania oddane, na\u00adprz\u00f3d w dziedzinie my\u015bli ludzkich, a p\u00f3\u017aniej z b\u0142yskawiczn\u0105 szyb\u00adko\u015bci\u0105 we wszystkich stosunkach, we wszelkiej karno\u015bci i porz\u0105dku. Zar\u00f3wno rzeczy duchowe jak \u015bwieckie wysz\u0142y z karb\u00f3w i chaosowi uleg\u0142y\u201d 2). Historyk ten nazywa dalej reformacj\u0119 \u201eeine Revolution in entsetzlichster Gestalt,\u201d rewolucj\u0105 w najokropniejszej postaci, z kt\u00f3rej wyrodzi\u0142 si\u0119 \u201eprzera\u017caj\u0105cy nie\u0142ad i zamieszanie.\u201d<\/p>\r\n

Tak samo s\u0105dzi reformacj\u0119 wielu innych protestant\u00f3w, Stwier\u00addza to generalny superintendent, Dr. Carus, przy omawianiu odno\u00ad\u015bnego do tego przedmiotu pisma (Pr. Jonas, Revolution\u00c3\u00a4r oder Re\u00adformator? Was war Luther? Eberswalde 1883). Protestancki ten dygnitarz powiada 3): \u201eW omawianym przez nas pi\u015bmie znajdujemy gruntowne wyja\u015bnienie starego, a zawsze na nowo si\u0119 wy\u0142aniaj\u0105cego, i niestety s\u0142abe niekt\u00f3re w ewangelickim Ko\u015bciele umys\u0142y w b\u0142\u0105d wprowadzaj\u0105cego zarzutu, jakoby dzie\u0142o naszego reformatora nosi\u0142o na sobie cech\u0119 rewolucyjn\u0105.\u201d Ostatnie te s\u0142owa wygl\u0105daj\u0105 na \u017cart ze strony pana Generalnego-Superintendenta. Przeciwnie bowiem, pismo rzeczone jest bardzo powierzchowne i jednostronne; w\u0105tpimy nawet, czy ono zdolne b\u0119dzie zadowoli\u0107 nawet \u201eniekt\u00f3re tylko umys\u0142y w Ko\u015bciele ewangelickim.\u201d \u0141atwo przekona\u0107 si\u0119 o tym, skoro si\u0119 por\u00f3wna z tym pismem inne pisma, z przeciwnego, kato\u00adlickiego punktu widzenia omawiaj\u0105ce t\u0119 spraw\u0119, jak np. frankfurckie broszury: Ibach\u2019a, Der Socialismus im Zeitalter der Reformation (1880) i Zimmerle\u2019o, Reformation und Revolution (1881), opraco\u00adwane jako dope\u0142nienie historii reformacji Janssena. Gruntowniej, ani\u017celi pr. Jonas, przedstawia t\u0119 spraw\u0119 Stahl w znanej swej ksi\u0105\u017cce \u201eDer Protestantismus als politisches Princip\u201d (1883), ale rozumo\u00adwania Stahl\u2019a mocno ubezw\u0142adnia krytyka D\u00f6llingera w Kirche und Kirchen. Papsthum und Kirchenstaadt.<\/p>\r\n

Ju\u017c w 1851 r. Civilta cattolica, jedno z najpowa\u017cniejszych pism katolickich, gruntownie wyja\u015bni\u0142o omawian\u0105 tu kwesti\u0119 w szeregu artyku\u0142\u00f3w o historycznym poj\u0119ciu wieku ostatniego (1750 \u201d\u201d 1850), czyli o politycznej fazie protestantyzmu w Europie. Udowodniono tam mianowicie, \u017ce reformacja, czyli protestantyzm, dzi\u0119ki w\u0142a\u015bci\u00adwej sobie zasadzie o wy\u017cszo\u015bci rozumu osobistego ponad powag\u0119, w dalszym nast\u0119pstwie z konieczno\u015bci prowadzi do rewolucji w dzie\u00addzinie wiary, filozofii i polityki, jak to widocznie okaza\u0142y dzieje osiemnastego i dziewi\u0119tnastego stulecia. W 1854 r. v. Radovitz og\u0142o\u00adsi\u0142 odpowied\u017a na ksi\u0105\u017ck\u0119 Stahl\u2019a, a w ostatnich czasach Hohoff, \u0142\u0105cz\u0105c wywody D\u00f6llingera z rozumowaniami Civilta cattolica, pod napisem Protestantismus und Socialismus, 1882, og\u0142osi\u0142 historyczno-filozoficzny pogl\u0105d na rozw\u00f3j protestanckiej zasady przewagi indy\u00adwidualizmu osobistego ponad wszelk\u0105 powag\u0119, a w 1887 wyda\u0142 bar\u00addzo cenne dzie\u0142o p. n. Die Reformation seit dem XVI Jahrh. im Lichte der neuesten Forschung, w kt\u00f3rym \u201eci\u0105gle z dowodami w r\u0119ku i w\u0142asnymi s\u0142owami najpowa\u017cniejszych protestanckich i wolnomy\u015blnych pisarzy, najkompetentniejszych i niepodejrzanych przyw\u00f3dc\u00f3w\u201d na jaw wyprowadza i najoczywi\u015bciej udowadnia rewolucyjny chara\u00adkter reformacji w jej dalszym rozwoju i w jej skutkach, zw\u0142aszcza na polu \u017cycia spo\u0142ecznego.<\/p>\r\n

Wreszcie zwr\u00f3ci\u0107 musimy uwag\u0119 na pewien fakt bardzo cha\u00adrakterystyczny, kt\u00f3ry warto jest wyrwa\u0107 z zapomnienia. Przy spo\u00adsobno\u015bci mianowicie ostatniego jubileuszu Lutra w 1883 r. wszystkie nieomal radykalne pisma w Niemczech, we Francji i a zw\u0142aszcza we W\u0142oszech, jawnie przedstawia\u0142y i wielbi\u0142y Lutra nie tylko jako przes\u0142a\u0144ca i patriarch\u0119 wolnodumstwa, ale nadto jako g\u0142\u00f3wnego pioniera zasady rewolucyjnej, polegaj\u0105cej na najwy\u017cszym zwierz\u00adchnictwie ka\u017cdego z osobna umys\u0142u ludzkiego. Mog\u0105 \u017ca\u0142owa\u0107 tego prawowierni protestanci, ale nikomu nie mog\u0105 odmawia\u0107 prawa na\u00adzywania Lutra i podobnych mu reformator\u00f3w rewolucjonistami, gdy\u017c Reformacja ich w swej podstawowej zasadzie by\u0142a niczym wi\u0119cej, tylko najwyra\u017aniejsz\u0105 i najczystszej krwi rewolucj\u0105.<\/p>\r\n

Dla usprawiedliwienia wobec \u015bwiata rewolucyjnego dzie\u0142a t. zw. reformator\u00f3w XVI w. uczeni i nieuczeni akatolicy powo\u0142uj\u0105 si\u0119 krzykliwie na ci\u0119\u017ckie rzekomo nadu\u017cycia ze strony Ko\u015bcio\u0142a i jego przedstawicieli, kt\u00f3rym tam\u0119 mia\u0142a jakoby po\u0142o\u017cy\u0107 t. z w. reforma\u00adcja Lutra. W odpowiedzi na to mniemanie warto rozpatrzy\u0107 cho\u0107by kilka cz\u0119\u015bciej s\u0142yszanych zarzut\u00f3w.<\/p>\r\n

1. Same tylko nadu\u017cycia nie s\u0105 w stanie moralnie usprawie\u00addliwi\u0107 rozdzia\u0142u, jaki zaprowadzi\u0142a t. z w. reformacja pomi\u0119dzy dzie\u00ad\u0107mi jednego Ko\u015bcio\u0142a. S\u0142abi i \u017ali ludzie mog\u0105 nadu\u017cy\u0107 i zwyrodnie\u0107 ka\u017cd\u0105 naj\u015bwi\u0119tsz\u0105 nawet i najszacowniejsz\u0105 instytucj\u0119, kt\u00f3ra si\u0119 \u0142\u0105czy ze s\u0142ab\u0105 i do z\u0142ego sk\u0142onn\u0105 natur\u0105 ludzk\u0105. Albo\u017c-to odwie\u00adczne instytucj\u0119 ma\u0142\u017ce\u0144stwa, rodziny, kr\u00f3lestwa i t. p. w kolei wie\u00adk\u00f3w nie ulega\u0142y przer\u00f3\u017cnym i licznym nadu\u017cyciom? A przecie\u017c, komu\u017c przyjdzie do g\u0142owy oskar\u017ca\u0107 z tego powodu i odrzuca\u0107 same te instytucj\u0119, pod pozorem jakoby one same w swej istocie zwy\u00adrodnia\u0142y i przepad\u0142y? Prawda, \u017ce i wielka owa boska instytucja Ko\u015bcio\u0142a, ni\u017csz\u0105 sw\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 ziemi dotykaj\u0105ca i w grzesznej ludzko\u015bci sw\u00f3j podk\u0142ad maj\u0105ca, mo\u017ce by\u0107 w swych \u015bwi\u0119to\u015bciach nadu\u017cyta, i rzeczywi\u015bcie mog\u0142a si\u0119 u\u017cala\u0107 na wiele i wielkich w swym \u0142onie nadu\u017cy\u0107. Ale ktoby z powodu tych nadu\u017cy\u0107, cho\u0107by one nawet ty\u00adsi\u0105c razy by\u0142y liczniejsze i wi\u0119ksze, chcia\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki odrzu\u00adca\u0107; i ode\u0144 si\u0119 z ich powodu od\u0142\u0105cza\u0107, ten bardziej jeszcze musia\u0142\u00adby, logicznie my\u015bl\u0105c, zwalcza\u0107 i odrzuca\u0107 ma\u0142\u017ce\u0144stwo, rodzin\u0119 i kr\u00f3\u00adlestwo. Skoro za\u015b tego rodzaju post\u0119powanie \u017cadn\u0105 miar\u0105 moral\u00adnie usprawiedliwi\u0107by si\u0119 nie da\u0142o, owszem jako lekkomy\u015blne przez, wszystkich uznaneby by\u0142o, to zaprawd\u0119 fataln\u0105 oddaj\u0105 \u201ereformacji” przys\u0142ug\u0119 ci, co chc\u0105 zapocz\u0105tkowane przez si\u0119 odrzucenie ka\u00adtolickiego Ko\u015bcio\u0142a i ca\u0142kowite z nim zerwanie usprawiedliwi\u0107 prze-de wszystkim lub wy\u0142\u0105cznie wzgl\u0119dami na rzekome nadu\u017cycia ko\u00ad\u015bcielne. Jako\u017c,<\/p>\r\n

2. Rzeczywi\u015bcie rozdzia\u0142 religijny \u201enie nast\u0105pi\u0142 wskutek na\u00addu\u017cy\u0107 w Ko\u015bciele,\u201d powiada s\u0142usznie D\u00f6llinger 4), \u201egdy\u017c Ko\u015bci\u00f3\u0142 zawsze uznawa\u0142 obowi\u0105zek i konieczno\u015b\u0107 usuwania tych nadu\u017cy\u0107, i tylko trudno\u015b\u0107 samej sprawy, a przy tym bardzo uzasadniona oba\u00adwa, aby razem z k\u0105kolem nie wyrwa\u0107 pszenicy, op\u00f3\u017ani\u0142a na czas jaki\u015b rzeczywist\u0105 przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 dokonan\u0105 reformacj\u0119. Same nawet pro\u00adtestanckie Ko\u015bcio\u0142y pot\u0119piaj\u0105 rozdzia\u0142 Ko\u015bcio\u0142a z powodu samych jedynie nadu\u017cy\u0107 w \u017cyciu ko\u015bcielnym. Rozdzia\u0142 przeto nast\u0105pi\u0142 z po\u00adwodu samej nauki, powszechne za\u015b niezadowolenie ludu, os\u0142abienie powagi ko\u015bcielnej przez poprzednie nadu\u017cycia utorowa\u0142o tylko drog\u0119 nowej protestanckiej wierze.\u201d Zaiste, nie przeciwko samym tylko nadu\u017cyciom zwr\u00f3ci\u0142a si\u0119 \u201ereformacja;\u201d napad\u0142a ona wprost na sam\u0105 boska instytucj\u0119 Ko\u015bcio\u0142a i na jej dogmaty, napad\u0142a na samo istnie\u00adnie Oblubienicy Chrystusowej, kt\u00f3ra przecie\u017c nigdy, pod\u0142ug obietnicy Chrystusowej, a zatem i w\u00f3wczas w b\u0142\u0119dzie si\u0119 znajdowa\u0107 nie mo\u00adg\u0142a. Nie trzeba nigdy zapomina\u0107, co powiedzia\u0142 sam Luter: \u201eNa\u00adpada\u0142em na istot\u0119, substancj\u0119 i nauk\u0119 papiestwa. Nie zwalcza\u0142em bynajmniej samych tylko moralia albo samych tylko nadu\u017cy\u0107, alem wprost schwyci\u0142 papie\u017ca za kark i za gard\u0142o, i to przez dwadzie\u00ad\u015bcia lat uczciwie czyni\u0142em, tak i\u017c powaga jego i w\u0142adza w Ko\u015bciele przez ducha ust pa\u0144skich upad\u0142a i znik\u0142a, a papie\u017c ten nie znaj\u00adduje ju\u017c \u017cadnej obrony ani nawet nadziei, chyba w mieczu \u015bwieckim\u201d 5).<\/p>\r\n

3. Nadu\u017cycia ko\u015bcielne z czas\u00f3w reformacji s\u0105 po cz\u0119\u015bci zmy\u00ad\u015blone przez stronnicze dziejopisarstwo, po cz\u0119\u015bci za\u015b nad wszelk\u0105, miar\u0119 przesadzone. Zauwa\u017cymy tu tylko w og\u00f3lno\u015bci, \u017ce owe nadu\u017cy\u00adcia, pod\u0142ug sposobu przedstawiania ich przez okrzyczane liberalne dziejopisarstwo, przetwarzaj\u0105 si\u0119 w grub\u0105 i ponur\u0105 chmur\u0119, kt\u00f3ra mia\u0142a jakoby ju\u017c od wielu wiek\u00f3w, przez ci\u0105g ca\u0142ego \u015bredniowiecza, gro\u017c\u0105c nieszcz\u0119\u015bciem i zepsuciem, nad ludzko\u015bci\u0105 zawis\u0142a. Tak wi\u0119c histo\u00adryczne to k\u0142amstwo w ko\u0142ach protestanckich wyros\u0142o na aksjomat, \u017ce dopiero z powstaniem reformacji zbawienne s\u0142o\u0144ce wzesz\u0142o po\u00adnad ludami. Przedtem za\u015b, tak si\u0119 m\u00f3wi przynajmniej, panowa\u0142 zabobon i smutny przymus duchowy, a po \u201eReformacji\u201d \u201d\u201d czyste s\u0142owo prawdy i \u015bwiat\u0142o\u015bci ducha. Przed ni\u0105 istnia\u0142a niewola rozu\u00admu i wolnej my\u015bli, po niej za\u015b \u201d\u201d swoboda my\u015bli i ducha; przed ni\u0105 panowa\u0142o nieokrzesanie w mowie, w poezji i w sztuce, po niej rozkwit mowy ojczystej, poezji i odrodzonej przez ni\u0105 staro\u017cytno\u00ad\u015bci; przed ni\u0105 upadek religijny i rozkie\u0142znanie obyczaj\u00f3w, po niej \u201d\u201d \u015bwie\u017ce radosne \u017cycie wiary i ewangelicznej pobo\u017cno\u015bci; przed ni\u0105 bieda spo\u0142eczna, ucisk i n\u0119dza, po niej \u201d\u201d wolno\u015b\u0107 i samoistno\u015b\u0107 lu\u00add\u00f3w, gmin i poszczeg\u00f3lnych jednostek.<\/p>\r\n

Takie s\u0105 barwy, w kt\u00f3rych od wiek\u00f3w przedstawiaj\u0105 histo\u00adryczny obraz narodu niemieckiego przed t. zw. Reformacj\u0105. Ale rozumny i rzeczy \u015bwiadomy katolik jest przekonany, \u017ce to s\u0105 bar\u00adwy zwodnicze i k\u0142amliwe, a w tym przekonaniu umacniaj\u0105 go nie\u00adkt\u00f3rzy sumienni i prawdom\u00f3wni badacze protestanccy, jak B\u00f6hmer np., Leo, K. Ad. Menzel i in. Ze strony katolickiej, odno\u015bnie do wieku bezpo\u015brednio poprzedzaj\u0105cego reformacj\u0119 i najbardziej spo\u00adtwarzanego, s\u0105d zupe\u0142nie odmienny a na \u017ar\u00f3d\u0142ach oparty wydaj\u0105 tacy historycy, jak M\u00f6hler 6), Gr\u00f6ne 7), a w czasach najnowszych Janssen w swej wielkiej historii narodu niemieckiego i Kn\u00f6pfler 8). Szczeg\u00f3lniej wielk\u0105 przys\u0142ug\u0119 w wy\u015bwietleniu odno\u015bnej prawdy hi\u00adstorycznej odda\u0142 ludzko\u015bci historyk Janssen, kt\u00f3ry w pierwszym tomie swego pomnikowego dzie\u0142a wykazuje pocieszaj\u0105ce rezultaty w dziedzinie \u017cycia religijno-moralnego, w zakresie nauki i sztuki, w zakresie szkolnictwa ludowego a zw\u0142aszcza gospodarstwa naro\u00addowego, \u201d\u201d rezultaty, oparte na niezaprzeczonych dowodach, wobec kt\u00f3rych nawet nieliczni literaccy przeciwnicy Janssena przyznaj\u0105, \u017ce ten historyk przeciwstawieniem tych danych dotychczasowym protestanckim opisom owego przedreformacyjnego okresu czasu pra\u00adwdzie historycznej wy\u015bwiadczy\u0142 przys\u0142ug\u0119 nigdy nie zapomnian\u0105. W jesieni r. 1883 liberalny dziennik \u201eStrassburger Post” tak pisa\u0142 o pierwszym tomie Historii Janssena: \u201eJanssenowi nie wystarczaj\u0105 oklepane poj\u0119cia, jakie sobie dotychczas wytwarzano na obydw\u00f3ch wyznaniowych p\u00f3\u0142kulach o owym bardzo om\u00f3wionym okresie czasu… Wsz\u0119dzie w tej ksi\u0105\u017c\u0119 czu\u0107, \u017ce autor jej d\u0105\u017cy tylko do tego, aby wykry\u0107 prawd\u0119 i da\u0107 dok\u0142adniejszy obraz czasu od pocz\u0105tk\u00f3w \u015bre\u00addniowiecza, ani\u017celi to dotychczas uczyniono. \u0179e za\u015b istotnie taki nam daje obraz… ju\u017ce\u015bmy w krytyce niniejszej wykazali. Zw\u0142aszcza daje nam autor nieoszacowane mn\u00f3stwo charakterystycznego i sta\u00adrannie oczyszczonego materia\u0142u odno\u015bnie do stanu o\u015bwiaty, litera\u00adtury i gospodarstwa narodowego owej epoki czasu, a bezstronnym badaniom otwiera obfite \u017ar\u00f3d\u0142o historycznej prawdy i jasno\u015bci.\u201d \u201d\u201d Berli\u0144skie czasopismo \u201eLiterar. Merkur” (3 Jahrg. n. 4) taki zn\u00f3w s\u0105d o tym wydaje: \u201eJanssen daje nam obraz owych dni minionych, w kt\u00f3rym niczego nie brak z przedmiotowo\u015bci i dyplomatycznej wierno\u015bci.\u201d \u201d\u201d Wreszcie, w berli\u0144skich \u201eJahresberichten der Geschichtswissenschaft\u201d (1880, str. 606) powiedziano: \u201eZanim przyst\u0119\u00adpuje (Janssen) do dziej\u00f3w Maksymiliana I, przedstawia obraz \u017cycia Niemiec w okresie przej\u015bciowym od \u015aredniowiecza do czas\u00f3w no\u00adwych \u201d\u201d obraz najzupe\u0142niejszy i najwierniejszy, jaki narysowano kie\u00addykolwiek dotychczas.” A ten w\u0142a\u015bnie Janssen niezbitymi dowo\u00addami historycznymi i nieub\u0142agan\u0105 logik\u0105 rozumowania w puch roz\u00adbija wszystkie zarzuty o nadu\u017cyciach ko\u015bcielnych w okresie przed-reformacyjnym.\u201d<\/p>\r\n

Niezliczone deklamacye na temat nadu\u017cy\u0107 ko\u015bcielnych, jak r\u00f3\u00adwnie\u017c jaskrawe rzekomo historyczne obrazy o \u201egrubej ciemnocie,\u201d \u201ebezdennem zepsuciu\u201d i \u201enajzgubniejszym wp\u0142ywie\u201d Ko\u015bcio\u0142a kato\u00adlickiego, by\u0142y i s\u0105 potrzebne protestantom dla tym lepszego uwy\u00addatnienia t. zw. \u201eowoc\u00f3w i dobrodziejstw\u201d ich reformacji. Tym\u00adczasem rzekomym nadu\u017cyciom ko\u015bcielnym protestanci ze swej strony nic przeciwstawi\u0107 nie mog\u0105. I owszem, wszystko co zdzia\u0142a\u0142a \u201ereformacja” by\u0142o i nadu\u017cyciem i rewolucj\u0105, a jak \u015bwiadczy sam Lu\u00adter i jego zwolennicy, o \u017cadnych \u201eowocach i dobrodziejstwach\u201d re\u00adformacji mowy by\u0107 nie mo\u017ce. Na dow\u00f3d przytoczymy szereg fakt\u00f3w, wyj\u0119tych z odno\u015bnych dzie\u0142 D\u00f6llingera, Riffela, Janssena, K. A. Menzela, i in., kt\u00f3rych ilo\u015b\u0107 niesko\u0144czenie zwi\u0119kszy\u0107-by\u015bmy mogli. Dodamy przy tym niekt\u00f3re inne mniej powszechnie znane \u015bwiadectwa, ze wskazaniem \u017ar\u00f3d\u0142a, z kt\u00f3rego\u015bmy je zaczerpn\u0119li.<\/p>\r\n

Luter chce (mi\u0119dzy innymi rzeczami) \u201eodzyska\u0107 pi\u0119kno \u017cycia rodzinnego,\u201d ten sam Luter, kt\u00f3ry nie tylko wyszydza\u0142 Bogu po\u015bwi\u0119\u00adcone dziewictwo, ale kt\u00f3ry chrze\u015bcija\u0144skiemu \u017cyciu rodzinnemu odma\u00adwia\u0142 nawet cechy sakramentalnej, m\u00f3wi\u0105c, \u017ce ma\u0142\u017ce\u0144stwo \u201ejest tak samo na zewn\u0105trz rzecz\u0105 cielesna, jak ka\u017cde inne \u015bwiatowe rzemio\u00ads\u0142o.\u201d Dobrze jest przy tym przypomnie\u0107 sobie, jak \u201ereformator\u201d ten cz\u0119stokro\u0107 si\u0119 wyra\u017ca\u0142 o ma\u0142\u017conkach, dziewicach, Aswerusie, Vasti i Esterze 9). Jakie za\u015b \u201eowoce\u201d wydawa\u0142a ju\u017c w\u00f3wczas tego rodzaju nauka Lutra, przekona\u0107 si\u0119 mo\u017cna z listu, pisanego do\u0144 przez Herzoga Jerzego Saskiego \u201ew Niedziel\u0119 Invocavit 1526 r.\u201d W li\u015bcie tym taki znajdujemy obrazek moralno\u015bci \u201ereformowanej\u201d: \u201eKiedy\u017c wi\u0119cej zdarzy\u0142o si\u0119 \u015bwi\u0119tokradztw, je\u017ali nie od chwili wy\u00adst\u0105pienia twej Ewangelii? Kiedy zasz\u0142o wi\u0119cej bunt\u00f3w przeciwko w\u0142adzy, je\u015bli nie od twej Ewangelii? Kiedy si\u0119 zdarzy\u0142o wi\u0119cej \u0142upieztw ubogich dom\u00f3w bo\u017cych? Kiedy spe\u0142niono wi\u0119cej z\u0142odziejstw i rozboj\u00f3w? Kiedy by\u0142o wi\u0119cej zbieg\u0142ych mnich\u00f3w i mniszek w Wittemberdze, je\u015bli nie teraz? Kiedy m\u0119\u017com zabierano \u017cony i inne natomiast dawano, jak si\u0119 to teraz dzieje w twej Ewangelii? Kiedy\u017c wi\u0119cej zdarzy\u0142o si\u0119 potargania w\u0119z\u0142\u00f3w ma\u0142\u017ce\u0144skich, je\u015bli nie od czasu, kiedy\u015b napisa\u0142: \u201egdzie \u017cona… wtedy mo\u017ce ona p\u00f3j\u015b\u0107 do in\u00adnego…, tak samo niech czyni i m\u0105\u017c nawzajem\u201d? Tego dokona\u0142a twoja Ewangelia, kt\u00f3ra\u015b ty rzekomo z pod \u0142awy wyci\u0105gn\u0105\u0142\u201d 10).<\/p>\r\n

\u0179e ksi\u0105\u017c\u0119 Jerzy Saski mia\u0142 s\u0142uszno\u015b\u0107 to m\u00f3wi\u0107, stwierdza sam Luter na niezliczonych miejscach swych pism i list\u00f3w: \u201eIm d\u0142u\u017cej si\u0119 przepowiada Ewangelia (to znaczy nauka jego o usprawiedliwieniu), tym g\u0142\u0119biej ton\u0105 ludzie w chciwo\u015bci, wynios\u0142o\u015bci i przepychu.\u201d \u201d\u201d \u201eSi\u0142\u0105 tej nauki \u015bwiat im d\u0142u\u017cej tym gorzej b\u0119dzie.\u201d \u201eNasi Ewangelicy siedmkro\u0107 s\u0105 teraz gorsi, ni\u017c przedtem bywali. Od czasu bowiem, jak przepowiada si\u0119 ta Ewangelia, kradniemy, k\u0142amiemy, oszukujemy, \u017cremy i pijemy, i wszelkiego rodzaju zbrodni pope\u0142niamy. Skoro jeden diabe\u0142 przez nas wyp\u0119dzony zosta\u0142, jego miejsce siedmiu innych gorszych w nas wst\u0105pi\u0142o, jak to wida\u0107 po ksi\u0105\u017c\u0119tach, panach, szlachcie, mieszczanach i ch\u0142opstwie, jak oni teraz post\u0119puj\u0105 bez \u017cadnego wstydu, bez \u017cadnego wzgl\u0119du na Boga i Jego gro\u017aby.\u201d – \u201eNikt si\u0119 Boga nie boi, wszystko swawolne – czelad\u017a, ch\u0142opstwo, rzemie\u015blnicy, czyni\u0105 co im si\u0119 podoba. Nikt kary nie wymierza, ka\u017cdy \u017cyje pod\u0142ug swej woli, plugawi i oszukuje drugiego.\u201d<\/p>\r\n

Czy\u017cby za\u015b to mia\u0142o by\u0107 odzyskaniem pi\u0119kna \u017cycia rodzinne\u00adgo, ponownie zdobyta moralno\u015bci\u0105 ludu?<\/p>\r\n

W dwadzie\u015bcia lat po \u015bmierci Lutra wyda\u0142 Aurifaber t. zw. Tischreden swego mistrza, i w przedmowie daje nast\u0119puj\u0105cy obraz smutnego stanu protestantyzmu: \u201eGdyby-\u015bmy, my Niemcy, powiada, nie byli tak \u015blepi jak kreci, powinniby\u015bmy uzna\u0107 to niewypowie\u00addziane dobrodziejstwo bo\u017ce, i owszem, gdyby-\u015bmy mieli cienk\u0105 deli\u00adkatn\u0105 sk\u00f3rk\u0119 na naszym sercu, i gdyby nam na nie diabe\u0142 nie na\u00adci\u0105gn\u0105\u0142 sk\u00f3ry nied\u017awiedziej oraz n\u0119dznej dzikiej sk\u00f3ry \u015bwi\u0144skiej, kt\u00f3rej nie tylko przebi\u0107 ale nawet uk\u0142u\u0107 nie mo\u017cna, to-by\u015bmy ch\u0119tnie roz\u00adwa\u017cali to dziwne wyswobodzenie, gdy\u017c jakby od ciemno\u015bci egip\u00adskich uwolnieni\u015bmy zostali spod papiestwa. Tymczasem za\u015b dia\u00adbe\u0142 wrogim si\u0119 okazuje tym skarbom boskiego s\u0142owa. Pobo\u017cni przeto predykanci powinni nad nim czuwa\u0107 i od przekr\u0119cania go broni\u0107. Ale wy jeste\u015bcie psy nieme, kt\u00f3re nie szczeka\u0142y; inni zn\u00f3w tak samo walczyli przeciw s\u0142owu bo\u017cemu jak dawni nauczyciele, kt\u00f3rych uwa\u017caj\u0105 za wichrzycieli, za niespokojne, uparte g\u0142owy, rozsiewali niepotrzebne spory, obsypywali obelgami i blu\u017anili temu s\u0142owu, dlatego stali si\u0119 ka\u017cdemu nienawistni i bardzo prze\u015bladowani. Zacz\u0119\u0142y r\u00f3wnie\u017c uniwersytety i szko\u0142y na Ewangeli\u0119 napada\u0107!, i na boskiego s\u0142owa nauk\u0119 \u017cadnej nie zwraca\u0107 uwagi. Przyszli te\u017c politycy, jury\u015bci i dworacy i chc\u0105 Ko\u015bcio\u0142em rz\u0105dzi\u0107, a rzeczy wiary tak samo jak rzeczy tego \u015bwiata uk\u0142ada\u0107, tak i\u017c obecnie oczami naszymi patrzymy na przekr\u0119canie i upadek nauki Lutra, oraz na burzenie dobrze urz\u0105dzonego Ko\u015bcio\u0142a w Niemczech; przepowiedzia\u0142 to Luter za \u017cycia.\u201d Przytoczywszy za\u015b niekt\u00f3re z tych przepowiedni Lutra, Aurifaber m\u00f3wi dalej: \u201eI w tym by\u0142 on prorokiem; gdy\u017c nauka jego jest teraz wzgardzona, i taki nast\u0105pi\u0142 ni\u0105 przesyt i znudzenie na ziemi niemieckiej, \u017ce prawie niech\u0119tnie imi\u0119 jego si\u0119 s\u0142yszy i \u015bwia\u00addectwa ksi\u0105g jego si\u0119 lekcewa\u017cy. I przysz\u0142o ju\u017c niestety do tego, \u017ce trzebaby jasne szk\u0142a na\u0142o\u017cy\u0107 i daleko widzie\u0107, by nauk\u0119 Lutra, Wyznanie Augsburskie i Apologi\u0119, item Artyku\u0142y Szmalkhaldzkie we wszystkich ziemiach niemieckich w ca\u0142ej czysto\u015bci i nieska\u017cono\u015bci spostrzec.\u201d Im dalej za\u015b w czasie od \u017ar\u00f3d\u0142a swego odsu\u00adwa\u0142o si\u0119 luterstwo, tym g\u0142o\u015bniej s\u0142ycha\u0107 by\u0142o skargi i narzekania na ma\u0142e przejmowanie si\u0119 \u201eEwangeli\u0105.\u201d \u201eW pocz\u0105tkach, powiada protestant Milichias, \u201egdy si\u0119 uwalniano od brzemienia antychry\u00adsta, gdy burzono klasztory i dobra ko\u015bcielne, przyjemna i mila by\u0142a Ewangelia; ale skoro tylko uko\u0144czono obdzieranie Ko\u015bcio\u0142\u00f3w, znu\u00addzono si\u0119 ju\u017c Ewangeli\u0105\u201d 11).<\/p>\r\n

Ponure te\u017c bardzo s\u0105 w\u0142asne narzekania Lutra na stan wy\u00adchowania m\u0142odzie\u017cy w owych czasach, kiedy jeszcze wsz\u0119dzie wiel\u00adbiono imi\u0119 i nauk\u0119 Lutra: \u201eKiedym jeszcze by\u0142 m\u0142ody (t. zn. za, czas\u00f3w papiestwa w Niemczech), przypominam sobie, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 ludzi nawet bogatych pi\u0142a wod\u0119…. Teraz za\u015b przyzwyczajaj\u0105 na\u00adwet dzieci do wina, do mocnych win zagranicznych, a nawet do win destylowanych i przepalanych, kt\u00f3re nawet na czczo pijaj\u0105.\u201d\u201d\u201d \u201eNawet mi\u0119dzy m\u0142odzie\u017c\u0105 zakrad\u0142 si\u0119 bez \u017cadnego wstydu (wyst\u0119\u00adpek pija\u0144stwa), kt\u00f3ry od starszych przej\u0119\u0142a i tak si\u0119 zaraz w swym pierwszym rozkwicie sromotnie, swawolnie i niepow\u015bci\u0105gliwie ze\u00adpsu\u0142a, jak zbo\u017ce gradem i ulew\u0105 stargane.\u201d \u201d\u201d \u201eDiabli nadali, \u017ce te\u00adraz ten m\u0142ody \u015bwiat jest taki pusty, dziki i nieokie\u0142znany, \u017ce z niego n\u0119dzne diabelskie syny wyrosn\u0105.\u201d \u201d\u201d \u201ePowszechne dzi\u015b jest niestety utyskiwanie na niepos\u0142usze\u0144stwo i pych\u0119 m\u0142odego pokolenia, i to og\u00f3lnie we wszystkich stanach.\u201d\u201d\u201d\u201eNic nie wiedz\u0105, co to jest s\u0142owo bo\u017ce, chrzest, komunia \u015bw., wa\u0142\u0119saj\u0105 si\u0119 w g\u0142upocie swojej, s\u0105 dzicy i nieokrzesani, rosn\u0105 w swawoli i grzechu.\u201d \u201d\u201d Wychowanie dzieci Jest tak z\u0142e, \u017ce po\u017cal si\u0119 Bo\u017ce; \u017cadnej uczciwo\u015bci ani karno\u015bci; rodzice zostawiaj\u0105 dzieciom wszelk\u0105 swobod\u0119, \u017cadnej obawy w nie tchn\u0105\u0107 nie umiej\u0105; matki nie dogl\u0105daj\u0105 swych c\u00f3rek, na wszystko im pozwalaj\u0105, nie karz\u0105 ich, nie ucz\u0105 ich \u017cy\u0107 nie ju\u017c moralnie ale nawet uczciwie.\u201d<\/p>\r\n

Dalsze dane o \u201eprotestanckich obyczajach, wytworzonych przez \u201eczyst\u0105 Ewangeli\u0119,\u201d podaj\u0105 sprawozdania z wizyt, dokonywanych w Saksonii w latach 1527\u201d\u201d1528 i 1533\u201d\u201d1534. Doskonaleni, \u017ar\u00f3d\u0142owym \u015bwiadectwem o \u201eowocach i dobrodziejstwach\u201d luterskiej reformacji, maj\u0105cej rzekomo usun\u0105\u0107 nadu\u017cycia ko\u015bcielne, s\u0105 ustawiczne skargi wizytator\u00f3w na \u201el\u017cenie s\u0142owa Bo\u017cego,\u201d na \u201eprzyrost bezbo\u017cno\u015bci\u201d, na \u201enieokrzesanie, rozpust\u0119 i niemoralne \u017cycie cz\u0142on\u00adk\u00f3w gmin protestanckich\u201d, na \u201esmutny upadek \u017cycia ma\u0142\u017ce\u0144skiego\u201d, i t. p. rzeczy, kt\u00f3re obro\u0144ca Lutra, Kurfirst Saski, nazywa \u201eroz\u00adpaczliwym stanem\u201d” rzeczy.<\/p>\r\n

Ale c\u00f3\u017c si\u0119 dzia\u0142o w Wittemberdze, owej metropolii \u00f3wczesnej protestantyzmu? Mo\u017cnaby przypuszcza\u0107, \u017ce tu, gdzie dzia\u0142a\u0142 sam \u201etw\u00f3rca moralno\u015bci protestanckiej\u201d, w szczeg\u00f3lny jaki\u015b spos\u00f3b uwi\u00addoczni\u0142y si\u0119 i dojrza\u0142y owoce i dobrodziejstwa reformacji. Dosy\u0107 wprawdzie i a\u017c nadto by\u0142o owoc\u00f3w, ale jakich? Ot\u00f3\u017c w r. 1545, a zatem kiedy ju\u017c od dawna \u017ar\u00f3d\u0142o \u201eczystego s\u0142owa\u201d zrasza\u0142o wi\u00addnokr\u0105g Wittembergi, a s\u0142o\u0144ce nowej Ewangelii od trzydziestu ju\u017c lat blisko zsy\u0142a\u0142o swe ciep\u0142e, o\u017cywcze i jasne promienie na \u201egmin\u0119 \u015bwi\u0119tych\u201d, pisa\u0142 Luter o Wittemberdze do swojej Kasi, \u017ce \u201echcia\u0142by ju\u017c nigdy nie wraca\u0107 do tej Sodomy i Gomory\u201d, \u017ce wola\u0142by raczej p\u00f3j\u015b\u0107 o \u017cebraczym kiju i dziadowski chleb spo\u017cywa\u0107, ani\u017celi swe ostatnie dni n\u0119dzne \u201eniegodziwymi istotami w Wittemberdze dr\u0119\u00adczy\u0107 i zanieczyszcza\u0107.\u201d Nadto sam Luter powiada, \u017ce Nowochrzcze\u0144cy g\u0142\u00f3wny sw\u00f3j argument przeciw nauce luterskiej bior\u0105 z niemoralno\u015bci Wittemberczyk\u00f3w.<\/p>\r\n

Nast\u0119pnie, wychwalano Lutra jako szczeg\u00f3lnego dobroczy\u0144c\u0119 i krzewiciela szk\u00f3\u0142, zw\u0142aszcza ludowych. Ale niestety, i te \u201eowoce\u201d reformacji rozwijaj\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 wr\u0119cz przeciwn\u0105 tej, w jak\u0105 nam zwolennicy Lutra wierzy\u0107 ka\u017c\u0105. Narzekania Lutra na upadek o\u015bwiaty ludowej i szk\u00f3\u0142 w og\u00f3lno\u015bci jest tak r\u00f3\u017cnorodne i niedwu\u00adznaczne, \u017ce najucze\u0144sza nawet egzegeza nie by\u0142aby zdolna co\u015b przeciwnego z nich wywnioskowa\u0107. Wsz\u0119dy dzi\u015b po ziemiach niemieckich, skar\u017cy si\u0119 Luter, po zniesieniu klasztor\u00f3w i instytucji ko\u015bcielnych, spokojnie rozpadaj\u0105 si\u0119 szko\u0142y; nikt ju\u017c dzi\u015b nie chce dzieci uczy\u0107 i do nauki zaprawia\u0107. \u201eCodziennie dzieci si\u0119 rodz\u0105 u nas i wzrastaj\u0105, a niemasz nikogo, ktoby si\u0119 zaj\u0105\u0142 teraz biednym m\u0142odym pokoleniem i kierowa\u0142 nim; dozwalamy rzeczom i\u015b\u0107 dalej t\u0105 drog\u0105, jak\u0105 id\u0105.\u201d<\/p>\r\n

Charakterystyczne jest tak\u017ce dla owego \u201eniegdy\u015b a teraz\u201d nast\u0119pu\u00adj\u0105ce wyznanie Lutra: \u201eDawniej, gdy jeszcze s\u0142u\u017cono diab\u0142u i krew Chrystusowa haniebnie zbeszczeszczano, wtedy wszystkie mieszki z pieni\u0119dzmi sta\u0142y otworem, i miary \u017cadnej nie by\u0142o ofiarom na ko\u015bcio\u0142y, szko\u0142y i wszelkie obrzydliwo\u015bci. Teraz za\u015b kiedy pra\u00adwdziwe szko\u0142y i prawdziwe ko\u015bcio\u0142y trzeba stawia\u0107, a nawet nie stawia\u0107, tylko w budynkach utrzymywa\u0107… to wszystkie mieszki \u017celaznymi \u0142a\u0144cuchami s\u0105 pozamykane, tak i\u017c nikt ofiar dawa\u0107 nie mo\u017ce.\u201d<\/p>\r\n

Do tego wymownego wyznania dodajemy pewien ust\u0119p z urz\u0119dowe\u00adgo sprawozdania protestanckich wizytator\u00f3w okr\u0119gu Wittemberskiego w latach 1533\u201d\u201d1534: \u201eW zastanawiaj\u0105cy te\u017c spos\u00f3b uby\u0142o szk\u00f3\u0142 miej\u00adskich, kt\u00f3re mieszcza\u0144skim i w\u0142o\u015bcia\u0144skim dzieciom dostarcza\u0142y pr\u00f3cz nauki materialnej opieki.\u201d \u201d\u201d Kronika miasta Hof powiada: \u201eOko\u0142o r. 1525 zacz\u0119\u0142y szko\u0142y upada\u0107, tak i\u017c nikt dzieci swych nie chcia\u0142 do szko\u0142y posy\u0142a\u0107 i uczy\u0107 kaza\u0107, gdy\u017c z pism Lutra dowie\u00addzieli si\u0119 ludzie, \u017ce klechy i uczeni lud n\u0119dznie zwodzili.\u201d<\/p>\r\n

I obecnie te\u017c nie lepiej si\u0119 dzieje w ludowych szko\u0142ach pro\u00adtestanckich, nosz\u0105cych nazw\u0119 i stoj\u0105cych pod \u201edobroczynnym wp\u0142ywem\u201d \u201ewielkiego Reformatora.\u201d Protestant Oehninger w ksi\u0105\u017cce swej Die Principien des Prolestantismus skar\u017cy si\u0119 na odchrystianizowane szko\u0142y w protestanckich dzielnicach Niemiec i powiada: \u201eBiblia nie wesz\u0142a w cia\u0142o i krew naszego ludu. Poznaje on j\u0105 tylko bardzo niewiele, a niedojrza\u0142a m\u0142odzie\u017c czyta j\u0105 tylko do\u00adrywczo. Wobec destrukcyjnych czynnik\u00f3w czasu lud nasz stoi bezbronny, p\u0142ytkie za\u015b wykszta\u0142cenie szkolne, n\u0119dzne pi\u015bmiennictwo dziennikarskie i powie\u015bciowe podsycaj\u0105 tylko powierzchowno\u015b\u0107 cha\u00adrakter\u00f3w, lenistwo my\u015bli, lekkomy\u015blno\u015b\u0107, \u0142atwowierno\u015b\u0107, zmys\u0142owo\u015b\u0107. Serce zubo\u017ca\u0142o, sumienie przepad\u0142o i t. d. Wobec tego zepsucia Ko\u015bci\u00f3\u0142 przesta\u0142 by\u0107 ju\u017c si\u0142\u0105 lecznicz\u0105!\u201d<\/p>\r\n

Luter ma by\u0107 te\u017c podobno przyjacielem, obro\u0144c\u0105 i zwolenni\u00adkiem niemieckich uniwersytet\u00f3w. Ale czy\u017c-to nie Luter nazywa\u0142 uniwersytety jaskiniami morderc\u00f3w, \u015bwi\u0105tyniami Molocha, syna\u00adgogami zepsucia i lupanariami Antychrysta? Wszak nawet z ka\u00adzalnicy g\u0142osi\u0142 w 1521, \u017ce \u201eszko\u0142y wy\u017csze zas\u0142ugiwa\u0142y na to, aby je wszystkie na proch zmia\u017cd\u017cy\u0107; od pocz\u0105tku \u015bwiata nic piekielniejszego i diabelniejszego na \u015bwiat nie przysz\u0142o i nie przyjdzie!\u201d Fakt-to historyczny i najpewniejszy, \u017ce pocz\u0105tek powodzenia Lutra by\u0142 po\u00adcz\u0105tkiem upadku wszystkich uniwersytet\u00f3w niemieckich. Naprz\u00f3d zachwia\u0142y si\u0119 uniwersytety, znajduj\u0105ce si\u0119 bli\u017cej \u201enowej Ewangelii,\u201d Erfurcki i Wittemberski. Sam nawet Melanchton w poufnych li\u00adstach o teologach Wittemberskich, a w ich liczbie o Lutrze, powie\u00addzia\u0142, \u017ce oni ponios\u0105 odpowiedzialno\u015b\u0107 za wzgardzenie nauk\u0105. W Erfurcie od maja r. 1520 do 1521 by\u0142o jeszcze immatrykulowanych student\u00f3w 311, w nast\u0119pnym za\u015b roku liczba ta spad\u0142a do 120, a w latach nast\u0119pnych do 72 i 34.<\/p>\r\n

Lipsk posiada\u0142 od 1508 \u201d\u201d 1520 r. przeci\u0119tnie 6485 immatry\u00adkulowanych student\u00f3w rocznie, w nast\u0119pnych za\u015b 14 latach szerzenia si\u0119 nauki Wittemberskiej ju\u017c tylko 1935 student\u00f3w. Uniwersytet w Rostocku, kt\u00f3ry jeszcze w r. 1512 mia\u0142 186 student\u00f3w, w r. 1525 mia\u0142 ich tylko czterech, a w nast\u0119pnym roku \u201d\u201d \u017cadnego! Podobnie\u017c przytrafi\u0142o si\u0119 uniwersytetom po\u0142udniowo-niemieckim: Heidelberga mia\u0142a w 1525 r. wi\u0119cej nauczycieli ni\u017c uczni\u00f3w. W Bazylei r. 1526 zapisa\u0142o si\u0119 na uniwersytet tylko pi\u0119ciu student\u00f3w. Wiede\u0144, kt\u00f3ry miewa\u0142 zwykle do 7000 student\u00f3w, p\u00f3\u017aniej gdy reformacja coraz dalej rozszerza\u0142a sw\u0105 \u201edobroczynn\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107,\u201d liczy\u0142 student\u00f3w ledwie jaki\u015b tuzin. Taki-to by\u0142 \u00f3w okrzyczany \u201ekwitn\u0105cy stan nauk w dobie reformacji.\u201d<\/p>\r\n

Je\u015bli zdarzy si\u0119 komu zas\u0142ysze\u0107 ze strony protestanckiej lub ze strony naszych libera\u0142\u00f3w, \u017ce \u201enauka niemiecka\u201d (ze wzgl\u0119du na zasad\u0119 \u201eswobodnego badania\u201d) \u201ewszystko zawdzi\u0119cza Lutrowi,\u201d to radzimy mu zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na list uwielbianego przez lutr\u00f3w Era\u00adzma Rotterdamskiego 12), w kt\u00f3rym to li\u015bcie jest nast\u0119puj\u0105cy ust\u0119p \u201enaukowo\u015bci\u201d Lutra: \u201eCzy\u017c nie nazywa Luter ca\u0142ej filozofii Ary\u00adstotelesa diabelsk\u0105? Czy\u017c nie pisze on: \u017ce przekl\u0119ta jest wszelka uczono\u015b\u0107 (disciplinam), zar\u00f3wno praktyczna, jak spekulatywna. I czy\u017c Pharellus (Luter) tu i \u00f3wdzie publicznie z ambon nie g\u0142osi, \u017ce wszelka wiedza ludzka (disciplinae) by\u0142a wynalazkiem diabelskim?\u201d W innym zn\u00f3w miejscu 13) pisze ten\u017ce Erazm: \u201eDlatego te\u017c tam, gdzie panuje luterstwo, wiedza znajduje si\u0119 w upadku. Dw\u00f3ch tylko poszukuje si\u0119 rzeczy: dochod\u00f3w i kobiet (censum et uxorem)\u201d: To te\u017c nie Lutrowi-to ani luterstwu, lecz samym tylko ksi\u0105\u017c\u0119tom zawdzi\u0119cza\u0107 nale\u017cy utrzymywanie wiedzy i szk\u00f3l wy\u017cszych na obsza\u00adrach protestanckich.<\/p>\r\n

Takie same \u201edobrodziejstwa i owoce,\u201d jak w dziedzinie mo\u00adralno\u015bci, wychowania i nauki, wyda\u0142a reformacja w zakresie poli\u00adtycznego i spo\u0142ecznego \u017cycia narod\u00f3w protestanckich 14). D\u00f6llinger w ksi\u0105\u017cce swej Kirche und Krichen (str. 93\u201d\u201d155) \u017ar\u00f3d\u0142owo wyka\u00adzuje przeciw wywodom Stahl\u2019a zgubny wp\u0142yw protestantyzmu na swobody obywatelskie w pa\u0144stwach Skandynawskich, w Niemczech, w Niderlandach, w Szkocji i w Anglii. Protestancki za\u015b histo\u00adryk Leo powiada: \u201eJedno\u015b\u0107 narodowa rozpad\u0142a si\u0119 naprz\u00f3d w Reformacji duchowo, a przez to w wojnie Trzydziestoletniej zewn\u0119trz\u00adnie dokona\u0142 si\u0119 moralny roz\u0142am narodu niemieckiego.\u201d Inny zn\u00f3w protestant B\u00f6hmer nazywa Reformacj\u0119 otwarcie najg\u0142\u0119bszym \u017ar\u00f3\u00add\u0142em wszystkich nieszcz\u0119\u015b\u0107 narodu niemieckiego. Ten sam B\u00f6hmer pisa\u0142 w r. 1824: \u201ePocz\u0105wszy od Reformacji, nar\u00f3d niemiecki sta\u0142 si\u0119 chorym wewn\u0119trznie, a \u017cyciowe jego si\u0142y podzieli\u0142y si\u0119 odt\u0105d na dwie walcz\u0105ce ze sob\u0105 cz\u0119\u015bci\u201d 15). \u201eOd chwili rozdzia\u0142u Ko\u015bcio\u0142a, powiada on w jakim\u015b li\u015bcie z r. 1846, datuj\u0105 si\u0119 wszystkie nasze nieszcz\u0119\u015bcia. Jaka\u017c-to rzecz po\u017ca\u0142owania godna, \u017ce nar\u00f3d, w sercu Europy \u017cyj\u0105cy, przez walk\u0119 z Ko\u015bcio\u0142em odst\u0105pi\u0142 od pozytywnego swego zadania, a w rozwoju si\u0142 swoich z\u0142amany, niszcz\u0105cym kwa\u00adsem nami\u0119tno\u015bci wewn\u0105trz trawiony, przyszed\u0142 do tak chorobliwego stanu, \u017ce raz wpada\u0142 w febryczn\u0105 jak\u0105\u015b gor\u0105czk\u0119, drugi raz gni\u0142 w gnu\u015bno\u015bci i ospalstwie.\u201d (T. 2. str. 461). \u201eWszystko, co wre we wn\u0119trzu naszego narodu i co niebawem ujawni si\u0119 w rewolu\u00adcyjnych wybuchach, nasza niemoc polityczna, (B\u00f6hmer pisa\u0142 te s\u0142o\u00adwa w r. 1846) i nasze zabagnienie, ba nawet wszystkie prawie walki nasze w ostatnich stuleciach, tak samo jak dzisiejsze, maj\u0105 w\u0142a\u015bciwie \u017ar\u00f3d\u0142o w roz\u0142amie ko\u015bcielnym, kt\u00f3ry nas rozsadza.\u201d<\/p>\r\n

Sam nawet z pewno\u015bci\u0105 niepodejrzany pruski historyk Droysen w swej Geschichte der preussischen Politik widzi si\u0119 zmuszonym do godnego uwagi wyznania, \u017ce \u201eprzez rewolucj\u0119 ko\u015bcieln\u0105 jakby za jednym ci\u0119ciem wszystko zosta\u0142o rozwi\u0105zane i w w\u0105tpliwo\u015b\u0107 podane, na\u00adprz\u00f3d w my\u015bli ludzkiej, a nast\u0119pnie gwa\u0142townym tempem we wszy\u00adstkich warunkach \u017cycia, we wszelakiej karno\u015bci i porz\u0105dku.\u201d Z tej \u201eRewolucji w najokropniejszej postaci\u201d powsta\u0142y \u201eprzera\u017caj\u0105cy nie\u00ad\u0142ad i zamieszanie.\u201d \u201ePisma Reformator\u00f3w przepe\u0142nione s\u0105 najbole\u015bniejszymi narzekaniami na wzrastaj\u0105c\u0105 z\u0142o\u015b\u0107, lichw\u0119, niemoralno\u015b\u0107 i wszelkiego rodzaju grzechy.\u201d Zamknijmy wreszcie ten smutny obraz dobrodziejstw \u201eReformacji,\u201d maj\u0105cej jakoby uszcz\u0119\u015bliwi\u0107 narody, zwalniaj\u0105c je od Ko\u015bcio\u0142a i od jego nadu\u017cy\u0107, bardzo wymownym wy\u00adznaniem jednego z po\u0142udniowo-niemieckich protestant\u00f3w 16), kt\u00f3ry w gorzkim zniech\u0119ceniu tak streszcza rzekome \u201ezdobycze Reformacji\u201d: \u201eGdzie\u017c wi\u0119c s\u0105 owe zdobycze Reformacji? Wsz\u0119dzie po\u00adgorszenie, a nie polepszenie; zmarnowanie, a nie wzbogacenie; roz\u00adprz\u0119\u017cenie, a nie powi\u0105zanie; odr\u0119twienie, a nie wzmocnienie.\u201d<\/p>\r\n

Z tego rodzaju wyzna\u0144 uczonych protestanckich \u0142atwo ka\u017cde\u00admu oceni\u0107, czy \u201eReformacja\u201d osi\u0105gn\u0119\u0142a cel, do jakiego powo\u0142an\u0105 si\u0119 by\u0107 g\u0142osi, i czy zarzuty, stawiane przez ni\u0105 Ko\u015bcio\u0142owi katoli\u00adckiemu, na ni\u0105 sam\u0105 raczej spa\u015b\u0107 nie powinny.<\/p>\r\n

(Ob.’ Geschichts\u00fcgen, \u00a7\u00a7 36, 37, 41. Paderborn. 1889.)<\/p>\r\n

ks. W\u0142adys\u0142aw Szcze\u015bniak<\/em><\/strong><\/p>\r\n

PRZYPISY:<\/strong><\/p>\r\n

1) Prw. Hergenr\u00f6ther, Kirehengeschichte, II. 240 nst.<\/p>\r\n

2) Gesch. d. Preuss. Politik. 2 B. str. 14 nst.<\/p>\r\n

3) Neue preuss. Ztg. 1883. Nr 244. Beilage.<\/p>\r\n

4) Kirche und Kirchen p. XXXI.<\/p>\r\n

5) Tischred. Leipzig. Ausg. str. 322.<\/p>\r\n

6) Gesch. Schrift. 11 B. 1-33 str.<\/p>\r\n

7) T\u00fcbing, Quartalschrift 1864, str. 1-33.<\/p>\r\n

8) Rohrbachers Universalgeschichte d. Kath. Kirche. 23 B. w t\u0142um. Niem. M\u00fcnster 1883.<\/p>\r\n

9) Ob. to w Jenaer’a wydaniu dzie\u0142 Lutra. t. II. str. 152, 147-148.<\/p>\r\n

10) Walch. Luthers Werke, t. XIX, str. 616.<\/p>\r\n

11) Prw. czasop. Histor.-pol.-Bl\u00c3\u00a4tter. t. XIII, str. 673.<\/p>\r\n

12) Epistol, ad Fratres Germ. infer. p. 4. a.<\/p>\r\n

13) Epist. select. wyd. Freitagiusa, str. 34.<\/p>\r\n

14) Prw. doskona\u0142e pismo W. Hohoffa: Protestantismus und Socialiamus. Wyd. 2 Paderborn. 1882, jakote\u017c: Die Revolution seit dam XVI Jahrhundert im Lichte der neuesten Forschung. Freibg. 1877, str. 44 nst. 95 nst. 158 nst. 179 nst.<\/p>\r\n

15) Janssen. B\u00f6hmer’s Leben. T. I. str. 181.<\/p>\r\n

16) Die Berechtigung der Reformation. Frankf. a. M. 1883. str. 89.<\/p>\r\n

_______________________________________<\/p>\r\n

W. Szcze\u015bniak, has\u0142o: REWOLUCYA – NIE REFROMACYA, w: S\u0142ownik Apologetyczny Wiary Katolickiej pod\u0142ug D-ra Jana Jaugey’a, opracowany i wydany staraniem x. W\u0142. Szcze\u015bniaka, Mag. Teol. i grona wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w, T. III. Warszawa 1899, s. 436-446.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Wielki przewr\u00f3t religijny XVI w. nies\u0142usznie nazwali jego tw\u00f3rcy reformacj\u0105. By\u0142a-to ra\u00adczej najprostsza i najzwyklejsza rewolucja. Chrystianizm w \u015arednich wiekach zjednoczy\u0142 ludy chrze\u015bcija\u0144\u00adskiej Europy w jedn\u0105 wielka rodzin\u0119 pod jednym ojcowskim zarz\u0105\u00addem. W tej chrze\u015bcija\u0144skiej Rzeczypospolitej panowa\u0142o prawo chry\u00adstusowe i sta\u0142y porz\u0105dek w rodzinie, w cechach rzemie\u015blniczych, w gminach, w pa\u0144stwach. Kwit\u0142o rolnictwo, kupiectwo i […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[14],"tags":[132,238],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/97888"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=97888"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/97888\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=97888"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=97888"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=97888"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}