{"id":97805,"date":"2017-10-21T11:03:26","date_gmt":"2017-10-21T15:03:26","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=97805"},"modified":"2020-09-19T11:48:17","modified_gmt":"2020-09-19T15:48:17","slug":"ciemna-strona-marcina-lutra","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=97805","title":{"rendered":"Ciemna strona Marcina Lutra"},"content":{"rendered":"

Istnieje popularna narracja na temat Lutra, odgrywana nieco podobnie do Gwiezdnych wojen<\/em>. Skromny syn Ko\u015bcio\u0142a powstaje, by obali\u0107 ciemn\u0105 stron\u0119 mocy, imperium z\u0142a: Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki. Przez ca\u0142y czas ma jednocze\u015bnie pozna\u0107 swoj\u0105 prawdziw\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107. Uwielbiamy opowie\u015bci o s\u0142abszych, niekt\u00f3rym wi\u0119c \u0142atwo jest Lutrowi kibicowa\u0107. Ale warto zna\u0107 prawd\u0119. A ta jest zupe\u0142nie inna, ni\u017c popularne legendy.<\/strong><\/p>\r\n

Z\u0142ota<\/em> legenda Lutra polega na dw\u00f3ch zestawach fa\u0142sz\u00f3w: (1) wypaczeniu i wyolbrzymieniu z\u0142a pope\u0142nianego po stronie katolickiej oraz (2) wybielaniu prawdziwej historii Lutra i pierwszych protestant\u00f3w. Punktem pierwszym zaj\u0105\u0142em si\u0119 ju\u017c wcze\u015bniej, a dzisiaj chcia\u0142bym bezpo\u015brednio zaj\u0105\u0107 si\u0119 punktem drugim.<\/p>\r\n

Rzeczywisty Luter by\u0142 cz\u0142owiekiem przesadnie przekonanym o swojej prawo\u015bci – do tego stopnia, \u017ce uwa\u017ca\u0142 ka\u017cdego, kto si\u0119 z nim nie zgadza, albo za niedouczonego, albo g\u0142upiego, albo z\u0142ego. To ta zbytnia pewno\u015b\u0107 siebie wed\u0142ug mnie jest \u017ar\u00f3d\u0142em pewnych szokuj\u0105co z\u0142ych rzeczy, za kt\u00f3rymi si\u0119 opowiada\u0142. Moim zamiarem jest przedstawienie ich tutaj i pozwolenie, by m\u00f3wi\u0142y same za siebie, nim rozpatrzymy ich konsekwencje.<\/p>\r\n

I. Ciemniejsza strona Lutra: niemieccy ch\u0142opi<\/h4>\r\n

Kilka lat po zerwaniu przez Lutra z Ko\u015bcio\u0142em katolickim rewolucyjny impet, do kt\u00f3rego wyzwolenia si\u0119 przyczyni\u0142, sko\u0144czy\u0142 si\u0119 masowym (i krwawym) powstaniem ludowym, kt\u00f3re nazywa si\u0119 niemieck\u0105 wojn\u0105 ch\u0142opsk\u0105. James Stayer, historyk zajmuj\u0105cy si\u0119 niemieck\u0105 reformacj\u0105, odmalowa\u0142 t\u0119 sceneri\u0119:<\/p>\r\n

Kiedy dw\u00f3r rzymski przypadkowo pot\u0119pi\u0142 Lutra w roku 1520, wielu niemieckoj\u0119zycznych teolog\u00f3w m\u0142odszego pokolenia i biblist\u00f3w zwr\u00f3ci\u0142o si\u0119 przeciwko niemu [Rzymowi\/papiestwu]. Z pewno\u015bci\u0105 wyst\u0119powa\u0142y tutaj elementy niemieckiej rebelii kulturalnej przeciwko \u0142aci\u0144skiej ka\u015bcie duchownej, kt\u00f3ra dominowa\u0142a p\u00f3\u0142nocn\u0105 Europ\u0119 w czasach \u015bredniowiecza. […] Ot\u00f3\u017c rewolta Niemc\u00f3w przeciwko \u0142acinie po\u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 z rewolt\u0105 plebejuszy przeciwko duchowie\u0144stwu i arystokracji. Taka rewolta osi\u0105gn\u0119\u0142a sw\u00f3j punkt kulminacyjny na olbrzymich obszarach Po\u0142udniowych Niemiec w postaci niemieckiej wojny ch\u0142opskiej z lat 1525-26. Ta tak zwana wojna zjednoczy\u0142a nieuprzywilejowanych w miastach i wiejskich rejonach i jako spontaniczny ruch ludowy by\u0142a apogeum reformacji.<\/em><\/p>\r\n

Wywo\u0142awszy przypadkowo krwaw\u0105 rewolucj\u0119 Luter znalaz\u0142 si\u0119 w nieprzyjemnym po\u0142o\u017ceniu. Szybko zosta\u0142 skojarzony ze zrewolucjonizowanym ch\u0142opstwem zar\u00f3wno przez samych wie\u015bniak\u00f3w (by zwi\u0119kszy\u0107 sw\u0105 popularno\u015b\u0107), jak i poprzez jego katolickich przeciwnik\u00f3w (by pokaza\u0107 niebezpiecze\u0144stwo jego idei). Spowodowa\u0142o to, \u017ce zareagowa\u0142 na t\u0119 rewolucj\u0119 w dwojaki spos\u00f3b.<\/p>\r\n

Pocz\u0105tkowe stanowisko: wezwanie do pokoju<\/strong><\/p>\r\n

Pierwsz\u0105 reakcj\u0105 Lutra by\u0142a krytyka obu stron sporu w jego \u201eNapomnieniu do pokoju\u201d. Do chrze\u015bcija\u0144skich ksi\u0105\u017c\u0105t i pan\u00f3w pisa\u0142:\u00a0<\/em><\/p>\r\n

Nikomu innemu nie zawdzi\u0119czamy tego katastrofalnego buntu, jak tylko ksi\u0105\u017c\u0119tom i panom, a w szczeg\u00f3lno\u015bci wam, \u015blepym biskupom i szalonym ksi\u0119\u017com oraz mnichom, kt\u00f3rych serca s\u0105 nawet po dzi\u015b dzie\u0144 zatwardzia\u0142e. Nie przestajecie grzmie\u0107 przeciwko \u015bwi\u0119tej Ewangelii; cho\u0107 wiecie, \u017ce jest ona prawdziwa i \u017ce nie mo\u017cecie jej zaprzeczy\u0107. Opr\u00f3cz tego, podobnie do w\u0142adc\u00f3w \u015bwieckich, nie robicie nic innego, jak tylko oszukujecie i okradacie lud, by wie\u015b\u0107 \u017cycie w luksusie i zbytku. Biedni zwykli ludzie nie mog\u0105 ju\u017c tego znie\u015b\u0107. Miecz ju\u017c jest u waszych garde\u0142, ale my\u015blicie, \u017ce siedzicie tak mocno w siodle, \u017ce nikt nie mo\u017ce pozbawi\u0107 was konia. To fa\u0142szywe bezpiecze\u0144stwo i ta uparta przewrotno\u015b\u0107 po\u0142amie wam karki, jak si\u0119 o tym przekonacie.
\r\n<\/em><\/p>\r\n

(Tak na marginesie, prosz\u0119 zauwa\u017cy\u0107, jak bardzo Luter jest przekonany o tym, \u017ce jego przeciwnicy wiedz\u0105, i\u017c to on ma racj\u0119 i \u017ce po prostu odmawiaj\u0105 zaakceptowania tego faktu: nie bierze pod uwag\u0119 uczciwej r\u00f3\u017cnicy zda\u0144 czy biblijnej interpretacji.)<\/p>\r\n

Ale Luter zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 tak\u017ce do zbuntowanych ch\u0142op\u00f3w, uznaj\u0105c s\u0142uszno\u015b\u0107 niekt\u00f3rych z ich argument\u00f3w, cho\u0107 wzywaj\u0105c ich do umiarkowania:<\/p>\r\n

Jednak\u017ce wy tak\u017ce musicie stara\u0107 si\u0119 o to, by podejmowa\u0107 swoj\u0105 spraw\u0119 sprawiedliwie i w dobrej wierze. Je\u015bli dzia\u0142acie w dobrej wierze, macie t\u0119 podnosz\u0105c\u0105 na duchu przewag\u0119, \u017ce B\u00f3g b\u0119dzie z wami i pomo\u017ce wam. Nawet je\u015bli nie powiod\u0142oby si\u0119 wam przez chwil\u0119 albo nawet je\u015bli ponie\u015bliby\u015bcie \u015bmier\u0107, w ko\u0144cu wygraliby\u015bcie i zachowaliby\u015bcie swe dusze na wieczno\u015b\u0107 wraz z wszystkimi \u015bwi\u0119tymi. Ale je\u015bli b\u0119dziecie post\u0119powa\u0107 niesprawiedliwie i dzia\u0142a\u0107 w z\u0142ej wierze, zostaniecie pokonani. A je\u015bli nawet by\u015bcie chwilowo zwyci\u0119\u017cyli, a ksi\u0105\u017c\u0105t pozabijali, b\u0119dziecie ostatecznie cierpie\u0107 wieczne m\u0119ki z powodu utraty swojego cia\u0142a i duszy.<\/em><\/p>\r\n

P\u00f3\u017aniejsze stanowisko: wezwanie do masakry<\/strong><\/p>\r\n

\u201eNapomnienie do pokoju\u201d Lutra zosta\u0142o opublikowane na pocz\u0105tku 1525 roku. Wkr\u00f3tce potem Luter odwiedzi\u0142 rozdarte wojn\u0105 tereny, widz\u0105c zar\u00f3wno srogo\u015b\u0107 dzia\u0142a\u0144 ch\u0142opskich, jak i nieskuteczno\u015b\u0107 swoich w\u0142asnych kaza\u0144. Po tym, jak jego napomnienie do pokoju zawiod\u0142o, nowe stanowisko Lutra mo\u017cna uczciwie scharakteryzowa\u0107 jako nawo\u0142ywanie do masakry.<\/p>\r\n

W maju 1525 roku opublikowa\u0142 dzie\u0142o zatytu\u0142owane \u201ePrzeciwko buntuj\u0105cym si\u0119 ch\u0142opom\u201d, kt\u00f3rego tytu\u0142 szybko zosta\u0142 zmieniony na \u201ePrzeciw morderczym i zb\u00f3jeckim bandom ch\u0142opskim\u201d, w kt\u00f3rym wzywa\u0142 on wszystkich do masowego zabijania ch\u0142op\u00f3w:<\/p>\r\n

Poza tym ka\u017cdy cz\u0142owiek, kt\u00f3remu mo\u017cna udowodni\u0107, \u017ce podburza do buntu, znajduje si\u0119 poza prawem Boga i cesarstwa, a wi\u0119c pierwszy, kt\u00f3ry go zabije, czyni s\u0142usznie i dobrze. Gdy\u017c, je\u015bli cz\u0142owiek jest otwarcie buntownikiem, ka\u017cdy inny jest jego s\u0119dzi\u0105 i katem<\/strong>, tak jak w\u00f3wczas, gdy wybucha po\u017car: pierwszy, kt\u00f3ry go ugasi, jest najlepszym z ludzi. Albowiem bunt nie jest prostym zab\u00f3jstwem, ale jest jak wielki po\u017car, atakuj\u0105cy i pustosz\u0105cy ca\u0142y kraj. St\u0105d rebelia przynosi ze sob\u0105 kraj pe\u0142ny morderstw i rozlewu krwi, zostawia po sobie wdowy i sieroty i wywraca wszystko do g\u00f3ry nogami, jak najwi\u0119ksza z katastrof. A zatem niech ka\u017cdy, kto mo\u017ce, uderza, zabija, d\u017aga w tajemnicy i otwarcie<\/strong>, pami\u0119taj\u0105c, \u017ce nie mo\u017ce by\u0107 nic bardziej truj\u0105cego, szkodliwego czy diabelskiego ni\u017c buntownik. Przypomina to po prostu sytuacj\u0119, kiedy nale\u017cy zabi\u0107 w\u015bciek\u0142ego psa: je\u015bli go nie uderzysz, on uderzy ciebie, a wraz z tob\u0105 ca\u0142y kraj.<\/em><\/p>\r\n

Jego nowym przes\u0142aniem by\u0142o zaoferowanie perspektywy m\u0119cze\u0144stwa tym, kt\u00f3rzy walcz\u0105 za arystokracj\u0119, ale jedynie perspektywy ognia piekielnego wszystkim pomordowanym ch\u0142opom:<\/p>\r\n

Tak oto mo\u017ce si\u0119 sta\u0107, \u017ce ten, kt\u00f3ry zgin\u0105\u0142 walcz\u0105c po stronie w\u0142adcy, stanie si\u0119 prawdziwym m\u0119czennikiem w oczach Boga, je\u015bli walczy z takim sumieniem, jakie w\u0142a\u015bnie opisa\u0142em, gdy\u017c jest w S\u0142owie Bo\u017cym i mu pos\u0142uszny. Z drugiej strony ten, kt\u00f3ry ginie po stronie ch\u0142opskiej, jest wieczn\u0105 pochodni\u0105 piek\u0142a, gdy\u017c podnosi miecz przeciwko S\u0142owu Bo\u017cemu i jest mu niepos\u0142uszny, i jest cz\u0142onkiem diab\u0142a. […] Dziwne to czasy, kiedy ksi\u0105\u017c\u0119 mo\u017ce zdoby\u0107 niebo rozlewem krwi, w wi\u0119kszym stopniu ni\u017c ka\u017cdy inny modlitw\u0105!<\/strong><\/em><\/p>\r\n

Jak zauwa\u017ca dr Mark U. Edwards junior: \u201eLuter postawi\u0142 na swoim\u201d i \u201ech\u0142opstwo brutalnie st\u0142umiono. Szacuje si\u0119 liczb\u0119 ofiar tej rzezi na od 100 000 do 300 000 ludzi.<\/p>\r\n

II. Ciemniejsza strona Lutra: \u017bydzi<\/h4>\r\n

Innym powa\u017cnym problemem w \u015bwiecie Marcina Lutra by\u0142a rozpowszechniona katolicka podejrzliwo\u015b\u0107 i nienawi\u015b\u0107 wobec \u017byd\u00f3w. By\u0142 to problem, kt\u00f3rego Luter nie m\u00f3g\u0142 by\u0107 ca\u0142kowicie nie\u015bwiadom: jego w\u0142asny ko\u015bci\u00f3\u0142 w Wittenberdze mia\u0142 Judensau<\/em>: na zewn\u0105trz ko\u015bcio\u0142a znajdowa\u0142a si\u0119 (i wci\u0105\u017c si\u0119 znajduje) obsceniczna rze\u017aba grupy \u017byd\u00f3w i prosi\u0105t ss\u0105cych sutek maciory, gdy rabin zagl\u0105da jej pod ogon.<\/p>\r\n

Pocz\u0105tkowe stanowisko: \u017carliwa obrona wierz\u0105cych \u017byd\u00f3w<\/strong><\/p>\r\n

W roku 1532 Luter opublikowa\u0142 dzie\u0142o O tym, \u017ce Jezus Chrystus urodzi\u0142 si\u0119 \u017bydem<\/em> – elokwentn\u0105 krytyk\u0119 antysemityzmu. Luter ostro pot\u0119pi\u0142 tych katolik\u00f3w, kt\u00f3rzy nienawidzili \u017byd\u00f3w, i oskar\u017ca\u0142 ich zar\u00f3wno o traktowanie \u017byd\u00f3w jako podludzi, jak i o odci\u0105ganie ich od Ewangelii:<\/p>\r\n

Nasi g\u0142upcy, papie\u017ce, biskupi, sofi\u015bci oraz mnisi – prymitywne o\u015ble g\u0142owy – tak do tej pory traktowali \u017byd\u00f3w, \u017ce ka\u017cdy, kto pragn\u0105\u0142 by\u0107 dobrym chrze\u015bcijaninem, niemal\u017ce musia\u0142 sta\u0107 si\u0119 \u017bydem. Gdybym by\u0142 \u017bydem i mia\u0142 przed sob\u0105 takich g\u0142upc\u00f3w i t\u0119pak\u00f3w, kt\u00f3rzy rz\u0105dz\u0105 i nauczaj\u0105 wiary chrze\u015bcija\u0144skiej, pr\u0119dzej zosta\u0142bym \u015bwini\u0105 ni\u017c chrze\u015bcijaninem. <\/em>\u00a0<\/em><\/p>\r\n

Post\u0119powali z \u017bydami tak, jakby by\u0142y to psy, a nie istoty ludzkie; jedynie szydzili z nich i przejmowali ich w\u0142asno\u015b\u0107. Kiedy ich chrzcz\u0105, nie pokazuj\u0105 im nic z chrze\u015bcija\u0144skiej doktryny ani \u017cycia, ale poddaj\u0105 ich papiestwu i mnichom. Jak w og\u00f3le mogliby \u017bydzi widz\u0105c, \u017ce judaizm ma tak silne wsparcie w Pi\u015bmie \u015awi\u0119tym, a chrze\u015bcija\u0144stwo sta\u0142o si\u0119 zwyk\u0142\u0105 paplanin\u0105 niepolegaj\u0105c\u0105 na Biblii, u\u0142o\u017cy\u0107 si\u0119 i sta\u0107 od razu prawymi, dobrymi chrze\u015bcijanami? Sam s\u0142ysza\u0142em od pobo\u017cnych ochrzczonych \u017byd\u00f3w, \u017ce gdyby nie us\u0142yszeli Ewangelii w naszych czasach, pozostaliby na reszt\u0119 swoich dni \u017bydami pod przykrywk\u0105 chrze\u015bcija\u0144stwa. Albowiem przyznaj\u0105, \u017ce nigdy jeszcze nie dowiedzieli si\u0119 niczego o Chrystusie od tych, kt\u00f3rzy ochrzcili ich i udzielali im nauk.<\/em>\u00a0<\/em><\/p>\r\n

Mam nadziej\u0119, \u017ce je\u015bli b\u0119dzie si\u0119 post\u0119powa\u0107 \u017cyczliwie z \u017bydami i uczy\u0107 ich starannie na podstawie Pisma \u015awi\u0119tego, wielu z nich stanie si\u0119 autentycznymi chrze\u015bcijanami i zwr\u00f3ci ponownie ku wierze swoich ojc\u00f3w, prorok\u00f3w i patriarch\u00f3w. Jeszcze bardziej ich to tylko od niej odstr\u0119czy, je\u015bli tak ca\u0142kowicie b\u0119dzie si\u0119 odrzuca\u0107 ich judaizm, \u017ce nie pozwoli si\u0119 na zachowanie z niego niczego, a ich b\u0119dzie si\u0119 traktowa\u0107 jedynie z arogancj\u0105 i pogard\u0105. Gdyby aposto\u0142owie, kt\u00f3rzy tak\u017ce byli \u017bydami, post\u0119powali z nami, gojami tak, jak my, goje, post\u0119pujemy z \u017bydami, nigdy nie by\u0142oby chrze\u015bcijanina po\u015br\u00f3d goj\u00f3w. Poniewa\u017c tak po bratersku post\u0119powali z gojami i my z kolei powinni\u015bmy traktowa\u0107 \u017byd\u00f3w po bratersku, aby\u015bmy mogli niekt\u00f3rych z nich nawr\u00f3ci\u0107. Albowiem nawet my sami nie posun\u0119li\u015bmy si\u0119 jeszcze wcale tak bardzo naprz\u00f3d, nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o dotarciu na miejsce.<\/em><\/p>\r\n

Przypuszczam, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 ludzi dzisiaj zgodzi\u0142aby si\u0119 w tych kwestiach ca\u0142kowicie z Lutrem: traktowanie \u017byd\u00f3w w tak nikczemny spos\u00f3b by\u0142o zar\u00f3wno niechrze\u015bcija\u0144skie, jak i przynosz\u0105ce efekt przeciwny do zamierzonego (przynajmniej je\u015bli kto\u015b rzeczywi\u015bcie troszczy si\u0119 o swoje wieczne zbawienie). Poniewa\u017c w tym momencie reformacja by\u0142a jeszcze wci\u0105\u017c m\u0142oda, tak\u017ce Luter by\u0142 wyra\u017anie pe\u0142en nadziei, je\u015bli chodzi o perspektyw\u0119 pozytywnej reakcji \u017byd\u00f3w na Jego przeformu\u0142owanie Ewangelii.<\/p>\r\n

Stanowisko p\u00f3\u017aniejsze: wezwanie do unicestwienia \u017byd\u00f3w<\/strong><\/p>\r\n

Podobnie jak w przypadku niemieckich ch\u0142op\u00f3w, Luter szybko si\u0119 rozczarowa\u0142. \u017bydzi nie nawracali si\u0119 masowo na luteranizm. Zatem Luter zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 przeciwko nim, staj\u0105c si\u0119 w ci\u0105gu swojego \u017cycia coraz bardziej im nieprzyjazny. Jednym z ostatnich dzie\u0142, kt\u00f3re Luter napisa\u0142, by\u0142a jego ksi\u0105\u017cka z roku 1543 O \u017bydach i ich k\u0142amstwach<\/em>, opublikowana zaledwie trzy lata przed jego \u015bmierci\u0105. Ksi\u0105\u017cka jest przepe\u0142niona typowymi antysemickimi teoriami spiskowymi i czarnymi legendami o wszystkich z\u0142ach, jakie rzekomo \u017bydzi pope\u0142niaj\u0105, kiedy w pobli\u017cu nie ma chrze\u015bcijan. To prowadzi Lutra w rozdziale 11 ksi\u0105\u017cki do przedstawienia problemu \u017cydowskiego:<\/p>\r\n

C\u00f3\u017c my, chrze\u015bcijanie, powinni\u015bmy zrobi\u0107 z tym odrzuconym i pot\u0119pionym ludem, \u017bydami? Poniewa\u017c \u017cyj\u0105 po\u015br\u00f3d nas, wa\u017cymy si\u0119 nie tolerowa\u0107 ich post\u0119powania, gdy\u017c jeste\u015bmy teraz \u015bwiadomi ich k\u0142amstw, oszczerstw i blu\u017anierstw. Gdyby\u015bmy je tolerowali, mieliby\u015bmy udzia\u0142 w ich k\u0142amstwach, przekle\u0144stwach i blu\u017anierstwach. Tak oto nie mo\u017cemy ugasi\u0107 wiecznego ognia Bo\u017cego gniewu, o kt\u00f3rym m\u00f3wi\u0105 prorocy, ani nie mo\u017cemy nawr\u00f3ci\u0107 \u017byd\u00f3w.<\/em><\/p>\r\n

Luter zaproponowa\u0142 siedmiokrotne rozwi\u0105zanie problemu \u017cydowskiego:<\/p>\r\n

\u201ePo pierwsze spali\u0107 ich synagogi lub szko\u0142y i zakopa\u0107, przykry\u0107 ziemi\u0105 to, co si\u0119 nie spali, aby cz\u0142owiek nigdy ju\u017c nie ogl\u0105da\u0142 ponownie kamienia czy \u017cu\u017cli, kt\u00f3re po nich pozosta\u0142y.<\/strong> Nale\u017cy to zrobi\u0107 na chwa\u0142\u0119 naszego Pana i \u015bwiata chrze\u015bcija\u0144skiego, aby B\u00f3g ujrza\u0142, \u017ce jeste\u015bmy chrze\u015bcijanami i \u017ce nie godzimy si\u0119 na takie k\u0142amstwa, przekle\u0144stwa i blu\u017anierstwa wymierzone w Jego Syna i Jego chrze\u015bcijan ani ich nie tolerujemy\u201d.<\/p>\r\n

\u201ePo drugie radz\u0119, by r\u00f3wnie\u017c zetrze\u0107 z powierzchni ziemi i zniszczy\u0107 ich domy.<\/strong> Gdy\u017c d\u0105\u017c\u0105 w nich do tych samych cel\u00f3w, jak w swych synagogach. Zamiast tego mo\u017cna ich zakwaterowa\u0107 pod dachem lub w stodole, jak Cygan\u00f3w. To im u\u015bwiadomi, \u017ce nie s\u0105 panami w naszym kraju, jak si\u0119 przechwalaj\u0105, ale \u017ce \u017cyj\u0105 na wygnaniu i w niewoli, jak nieustannie zawodz\u0105 i lamentuj\u0105 o nas przed Bogiem\u201d.<\/p>\r\n

\u201ePo trzecie doradzam pozbawienie ich wszystkich ich modlitewnik\u00f3w i pism talmudycznych, w kt\u00f3rych naucza si\u0119 takiego ba\u0142wochwalstwa, k\u0142amstw, przekle\u0144stw i blu\u017anierstw\u201d.<\/p>\r\n

\u201ePo czwarte doradzam, by zakazano ich rabinom od tej pory nauczania pod kar\u0105 utraty \u017cycia i zdrowia<\/strong>\u201d.\u00a0<\/p>\r\n

\u201ePo pi\u0105te doradzam ca\u0142kowite zniesienie gwarancji bezpiecze\u0144stwa dla \u017byd\u00f3w na drogach.<\/strong> Albowiem nie maj\u0105 interes\u00f3w na wsi, gdy\u017c nie s\u0105 panami, urz\u0119dnikami, rzemie\u015blnikami ani tym podobnymi. Niech zostan\u0105 w domu\u201d.<\/p>\r\n

\u201ePo sz\u00f3ste doradzam, by zabroni\u0107 im lichwy i aby ca\u0142\u0105 got\u00f3wk\u0119 oraz skarb w postaci srebra i z\u0142ota im zabra\u0107 i pod opiek\u0105 od\u0142o\u017cy\u0107.<\/strong> Powodem takiego post\u0119powania jest to, \u017ce – jak ju\u017c powiedziano wy\u017cej – nie posiadaj\u0105 \u017cadnych innych \u017ar\u00f3de\u0142 zarabiania \u015brodk\u00f3w do \u017cycia ni\u017c lichwa, a przez ni\u0105 okradli nas i ograbili z tego, co teraz posiadaj\u0105. […] Je\u015bli \u017byd si\u0119 uczciwie nawr\u00f3ci, powinno mu si\u0119 wr\u0119czy\u0107 sto, dwie\u015bcie albo trzysta floren\u00f3w w zale\u017cno\u015bci od osobistych okoliczno\u015bci. Dysponuj\u0105c tymi \u015brodkami m\u00f3g\u0142by urz\u0105dzi\u0107 si\u0119 w jakim\u015b zawodzie dla utrzymania swojej biednej \u017cony i dzieci oraz dla opieki nad starymi i s\u0142abymi\u201d.\u00a0<\/p>\r\n

\u201ePo si\u00f3dme zalecam w\u0142o\u017cy\u0107 cep, siekier\u0119, motyk\u0119, \u0142opat\u0119, k\u0105dziel czy wrzeciono w r\u0119ce m\u0142odych, silnych \u017byd\u00f3w i \u017byd\u00f3wek, by zarabiali na sw\u00f3j chleb w pocie czo\u0142a, jak zosta\u0142o to narzucone dzieciom Adama (Rdz 3,19). Albowiem niestosowne jest, aby oni pozwalali nam, przekl\u0119tym gojom, mozoli\u0107 si\u0119 w pocie czo\u0142a, gdy sami, jako \u015bwi\u0119ty lud, trwoni\u0105 sw\u00f3j czas za piecem, ucztuj\u0105c i popierduj\u0105c, a jeszcze na domiar wszystkiego che\u0142pi\u0105c si\u0119 blu\u017anierczo swoim panowaniem nad chrze\u015bcijanami poprzez nasz pot. Nie! Nale\u017cy wyrzuci\u0107 tych leniwych drani, chwytaj\u0105c ich za portki na ty\u0142ku.<\/p>\r\n

Innymi s\u0142owy: spali\u0107 wszystkie synagogi, spali\u0107 domy \u017byd\u00f3w, pozbawi\u0107 \u017byd\u00f3w ich zatrudnienia (i zabra\u0107 wszystkie ich pieni\u0105dze, by powierzy\u0107 je \u201eopiece\u201d), zabi\u0107 ich rabin\u00f3w i ka\u017cdego \u017byda, kt\u00f3ry opu\u015bci dom. Poniewa\u017c \u017bydzi tak po prostu nie zaprzestaliby praktykowania swej religii, propozycja Lutra wymaga\u0142aby wymordowania niesko\u0144czonych zast\u0119p\u00f3w rabin\u00f3w i ich nast\u0119pc\u00f3w.<\/p>\r\n

III. Ciemniejsza strona Niemiec?<\/h4>\r\n

Warto prawdopodobnie wspomnie\u0107 o wp\u0142ywie, jaki idee Lutra mia\u0142y na szerzenie si\u0119 niemieckiego antysemityzmu i powstanie nazizmu. Nie kto inny, jak William L. Shirer w swej s\u0142ynnej ksi\u0105\u017cce Powstanie i upadek Trzeciej Rzeszy<\/em>, opisuje powi\u0105zania pomi\u0119dzy Lutrem a Hitlerem:<\/p>\r\n

Trudno zrozumie\u0107 zachowanie wi\u0119kszo\u015bci niemieckich protestant\u00f3w w pierwszych latach nazizmu, je\u015bli nie jest si\u0119 \u015bwiadomym dw\u00f3ch rzeczy: ich historii i wp\u0142ywu Marcina Lutra. Wielki za\u0142o\u017cyciel protestantyzmu by\u0142 zar\u00f3wno nami\u0119tnym antysemit\u0105, jak i zaci\u0119tym wyznawc\u0105 pos\u0142usze\u0144stwa wobec w\u0142adzy politycznej. Chcia\u0142, aby Niemcy pozbyli si\u0119 \u017byd\u00f3w, a po ich odes\u0142aniu doradza\u0142, by pozbawiono ich \u201eca\u0142ej got\u00f3wki, klejnot\u00f3w, srebra i z\u0142ota\u201d, a ponadto \u201eby ich synagogi spali\u0107, a ich domy zburzy\u0107 i zniszczy\u0107 (…) i \u017ceby umie\u015bci\u0107 ich pod dachem albo w stajni, jak Cygan\u00f3w (…), w niedoli i niewoli, jak nieustannie lamentuj\u0105 i narzekaj\u0105 przed Bogiem o nas\u201d – t\u0119 rad\u0119 zrealizowali dos\u0142ownie cztery wieki p\u00f3\u017aniej Hitler, Goering i Himmler.<\/em>\u00a0<\/em><\/p>\r\n

Podczas by\u0107 mo\u017ce jedynego buntu ludowego w historii Niemiec, powstania ch\u0142opskiego z roku 1525, Luter doradza\u0142 ksi\u0105\u017c\u0119tom, by zastosowali najbardziej bezwzgl\u0119dne \u015brodki przeciwko \u201ew\u015bciek\u0142ym psom\u201d, jak nazywa\u0142 zrozpaczonych, uciskanych ch\u0142op\u00f3w. Tutaj, tak jak w swoich wypowiedziach na temat \u017byd\u00f3w, Luter stosowa\u0142 ordynarno\u015b\u0107 i brutalno\u015b\u0107 j\u0119zykow\u0105, jakiej w dziejach Niemiec nie by\u0142o r\u00f3wnej, a\u017c do czas\u00f3w nazistowskich. Wp\u0142yw tej wybitnej postaci trwa\u0142 w Niemczech przez pokolenia, w spos\u00f3b szczeg\u00f3lny po\u015br\u00f3d protestant\u00f3w. Spo\u015br\u00f3d r\u00f3\u017cnych skutk\u00f3w nale\u017cy wymieni\u0107 \u0142atwo\u015b\u0107, z jak\u0105 niemiecki protestantyzm sta\u0142 si\u0119 od XVI wieku narz\u0119dziem kr\u00f3lewskiego i ksi\u0105\u017c\u0119cego absolutyzmu, a\u017c do chwili, gdy w roku 1918 kr\u00f3lowie i ksi\u0105\u017c\u0119ta zostali obaleni. Dziedziczni monarchowie i drobni w\u0142adcy stali si\u0119 najwy\u017cszymi biskupami ko\u015bcio\u0142a protestanckiego na swoich ziemiach. Tak zatem w Prusach kr\u00f3l z rodziny Hohenzollern\u00f3w by\u0142 g\u0142ow\u0105 Ko\u015bcio\u0142a. W \u017cadnym innym kraju, z wyj\u0105tkiem carskiej Rosji, duchowie\u0144stwo nie sta\u0142o si\u0119 na mocy tradycji tak ca\u0142kowicie s\u0142u\u017calcze wobec politycznej w\u0142adzy pa\u0144stwa. Jego cz\u0142onkowie, z nielicznymi wyj\u0105tkami, opowiadali si\u0119 zdecydowanie za kr\u00f3lem, junkrami i armi\u0105, a w XIX wieku pos\u0142usznie sprzeciwiali si\u0119 powstaniu ruch\u00f3w liberalnych i demokratycznych. Nawet Republika Weimarska by\u0142a rzecz\u0105 wykl\u0119t\u0105 dla wi\u0119kszo\u015bci protestanckich pastor\u00f3w, nie tylko dlatego, \u017ce zdetronizowa\u0142a kr\u00f3l\u00f3w i ksi\u0105\u017c\u0105t, ale dlatego, \u017ce swe g\u0142\u00f3wne wsparcie czerpa\u0142a ze strony katolik\u00f3w i socjalist\u00f3w. W czasie wybor\u00f3w do Reichstagu, nie mo\u017cna by\u0142o nie zauwa\u017cy\u0107, \u017ce duchowie\u0144stwo protestanckie – typowym przyk\u0142adem by\u0142 Niem\u00f6ller – ca\u0142kiem otwarcie wspiera\u0142o nacjonalist\u00f3w, a nawet nazistowskich wrog\u00f3w Republiki. Podobnie jak Niem\u00f6ller, wi\u0119kszo\u015b\u0107 pastor\u00f3w z zadowoleniem powita\u0142a obj\u0119cie urz\u0119du kanclerza przez Adolfa Hitlera w roku 1933.<\/em><\/p>\r\n

My\u015bl, \u017ce nazi\u015bci odnie\u015bli pocz\u0105tkowe zwyci\u0119stwo dzi\u0119ki fundamentom, jakie po\u0142o\u017cy\u0142 Luter, jest intryguj\u0105c\u0105 hipotez\u0105, a Shirer przedstawia na jej rzecz kilka mocnych argument\u00f3w. Jednak warto zauwa\u017cy\u0107 na obron\u0119 Lutra, \u017ce sytuacja jest bardziej z\u0142o\u017cona. Po pierwsze Luter nienawidzi\u0142 \u017byd\u00f3w z powodu ich religii, a nie rasy: by\u0142 got\u00f3w pozwoli\u0107 \u017bydom \u017cy\u0107, utrzymywa\u0107 si\u0119 z drobnego zasi\u0142ku, je\u015bli szczerze nawr\u00f3c\u0105 si\u0119 na chrze\u015bcija\u0144stwo. Sprzeciw Hitlera wobec \u017byd\u00f3w opiera\u0142 si\u0119 bardziej na podstawach rasowych, a zatem nawet wielka liczba chrze\u015bcijan pochodzenia hebrajskiego zgin\u0119\u0142a w holokau\u015bcie. Po drugie, jak wspomniano wy\u017cej, antysemityzm jest starszy od Lutra. Powiedziawszy to, nie mo\u017cna zaprzeczy\u0107, \u017ce Luter dostrzega\u0142 niebezpiecze\u0144stwa tej nienawi\u015bci do \u017byd\u00f3w, a jednak mimo to podsyca\u0142 \u00f3w ogie\u0144.\u00a0<\/p>\r\n

IV. Dlaczego to ma znaczenie<\/h4>\r\n

Pytanie, w jakim stopniu Luter by\u0142 winny holokaustu, jest intryguj\u0105c\u0105 kwesti\u0105, ale zamiast tego chcia\u0142bym pod\u0105\u017cy\u0107 w kilku odmiennych kierunkach.\u00a0<\/p>\r\n

1. Grzech pychy<\/strong><\/p>\r\n

Wspomnia\u0142em przedtem, \u017ce Luter by\u0142 tak przesadnie przekonany o swej prawo\u015bci, \u017ce s\u0105dzi\u0142, i\u017c jego przeciwnicy musz\u0105 si\u0142\u0105 rzeczy by\u0107 niedouczeni, g\u0142upi lub \u017ali. Jest to duch, kt\u00f3ry stale o\u017cywia pisma Lutra. Kiedy pisze do kogo\u015b, kto zgadza si\u0119 z nim, albo – jak mu si\u0119 wydaje – zgodzi si\u0119 z nim, w\u00f3wczas mamy doktora Jekylla. Kiedy u\u015bwiadamia sobie, \u017ce ta druga osoba w rzeczywisto\u015bci uwa\u017ca, \u017ce Luter si\u0119 myli<\/em>, pojawia si\u0119 pan Hyde. Widzimy to od samego pocz\u0105tku w jego pismach adresowanych do papie\u017ca, s\u0142odko obiecuj\u0105cych pos\u0142usze\u0144stwo wobec wszystkiego, co papie\u017c zdecyduje, a nast\u0119pnie pot\u0119piaj\u0105cych go jako Antychrysta, kiedy papie\u017c nie podejmuje decyzji na jego korzy\u015b\u0107.<\/p>\r\n

Widzimy odgrywanie tego motywu wci\u0105\u017c na nowo w powy\u017cszych fragmentach: jest przekonany, \u017ce w\u0142adcy chrze\u015bcija\u0144scy, kt\u00f3rzy nie zgadzaj\u0105 si\u0119 z nim, potajemnie znaj\u0105 prawd\u0119 na temat \u201eEwangelii\u201d, ale po prostu odmawiaj\u0105 jej przyj\u0119cia. Jest \u0142agodny wobec wie\u015bniak\u00f3w, a\u017c u\u015bwiadamia sobie, \u017ce nie s\u0105 mu pos\u0142uszni; nast\u0119pnie wzywa do ich masowej rzezi. Podobnie – broni \u017byd\u00f3w, kiedy my\u015bli, \u017ce s\u0105 otwarci na s\u0142uchanie jego wersji Ewangelii; kiedy jego wysi\u0142ki ko\u0144cz\u0105 si\u0119 niepowodzeniem, nawo\u0142uje r\u00f3wnie\u017c do ich unicestwienia.<\/p>\r\n

Ma to wszystko oznaki grzechu pychy, grzechu, o kt\u00f3rym si\u0119 m\u00f3wi, \u017ce spowodowa\u0142 upadek Lucyfera. I nikt z nas, niezale\u017cnie od zwi\u0105zk\u00f3w ko\u015bcielnych, nie jest chroniony przed tymi pokusami. Tak \u0142atwo popa\u015b\u0107 w nastawienie, \u017ce nasi polityczni albo religijni przeciwnicy to idioci lub potwory. Niech pod tym wzgl\u0119dem \u017cycie Lutra stanie si\u0119 umoralniaj\u0105c\u0105 opowiastk\u0105.<\/p>\r\n

2. Mniej katolicki, mniej chrze\u015bcija\u0144ski<\/strong><\/p>\r\n

Kiedy katolicy wskazuj\u0105, \u017ce kilka z wczesnych pism Lutra brzmi ca\u0142kiem katolicko, typowa protestancka odpowied\u017a (i ca\u0142kiem rozs\u0105dna, mog\u0119 doda\u0107) jest taka, \u017ce Luter nie by\u0142 jeszcze ca\u0142kowicie zreformowany. Nawet po tym, jak doprowadzi\u0142 do schizmy, sp\u0119dzi\u0142 kolejne \u0107wier\u0107 wieku powoli wyzbywaj\u0105c si\u0119 swej katolickiej wiary. Ale niezwyk\u0142\u0105 rzecz\u0105 jest fakt, \u017ce gdy Luter stawa\u0142 si\u0119 coraz mniej katolikiem, stawa\u0142 si\u0119 jednocze\u015bnie coraz mniej chrze\u015bcijaninem<\/strong>.<\/p>\r\n

Por\u00f3wnajcie przed i po<\/em>, a zobaczycie, co mam na my\u015bli. Istnieje niezliczona ilo\u015b\u0107 innych przyk\u0142ad\u00f3w, kt\u00f3re tak\u017ce wskazuj\u0105 na to samo. Na przyk\u0142ad Lutera\u0144ski Ko\u015bci\u00f3\u0142 Hosanna zauwa\u017ca, \u017ce j\u0119zyk Lutra w dokumencie Przeciwko papiestwu w Rzymie, przez diab\u0142a za\u0142o\u017conemu<\/em>, napisanym w roku 1545 (na rok przed jego \u015bmierci\u0105) by\u0142 \u201enajostrzejszy i najbardziej prostacki, jakim Luter si\u0119 kiedykolwiek pos\u0142ugiwa\u0142. Luter zleci\u0142 seri\u0119 politycznych rysunk\u00f3w autorstwa Lucasa Cranacha, kt\u00f3re ksi\u0105\u017cce towarzyszy\u0142y, a szkalowa\u0142y papie\u017ca i Rzym\u201d.<\/p>\r\n

Cz\u0142owiek wychwalany za zaj\u0119cie \u015bmia\u0142ego stanowiska w obronie wolno\u015bci sumienia, by\u0142 wr\u0119cz krwio\u017cerczy wobec tych, kt\u00f3rych sumienia nie zgadza\u0142y si\u0119 z jego w\u0142asnym sumieniem. I stawa\u0142 si\u0119 coraz okrutniejszy i bardziej krwio\u017cerczy, im d\u0142u\u017cej pozostawa\u0142 poza Ko\u015bcio\u0142em.<\/p>\r\n

3. Czy protestantyzm zosta\u0142 za\u0142o\u017cony przez \u015bwi\u0119tego?<\/strong><\/p>\r\n

To jedno z najwa\u017cniejszych pyta\u0144, jakie moim zdaniem mo\u017cemy wyprowadzi\u0107 z tego: czy mamy jakikolwiek pow\u00f3d, by wywnioskowa\u0107 na podstawie \u015bwiadectw, \u017ce Marcin Luter by\u0142 \u015bwi\u0119tym?<\/p>\r\n

W ci\u0105gu tego samego roku 1525 zar\u00f3wno ostro\u017cnie zach\u0119ca\u0142 do rewolty ch\u0142opskiej, jako by\u0107 mo\u017ce pochodz\u0105cej od Boga, oraz<\/em> wzywa\u0142, by wszystkich, kt\u00f3rzy zaanga\u017cowali si\u0119 w bunt, zabija\u0107, stwierdzaj\u0105c, \u017ce wszyscy oni id\u0105 do piek\u0142a. Czy brzmi to tak, jakby Luter by\u0142 kim\u015b, kogo prowadzi\u0142 Duch \u015awi\u0119ty, czy raczej jednym z tych, \u201ekt\u00f3rymi – wed\u0142ug ostrze\u017cenia \u015bwi\u0119tego Paw\u0142a – miotaj\u0105 fale i porusza ka\u017cdy powiew nauki, na skutek oszustwa ze strony ludzi i przebieg\u0142o\u015bci w sprowadzaniu na manowce fa\u0142szu\u201d (Ef 4,14)?<\/p>\r\n

Rozumiem, \u017ce nawet \u015bwi\u0119ci pope\u0142niaj\u0105 b\u0142\u0119dy i \u017ce nawet \u015bwi\u0119ci grzesz\u0105. Naprawd\u0119 zdaj\u0119 sobie z tego spraw\u0119. Nikt nie oczekuje od Lutra, \u017ce b\u0119dzie doskona\u0142y. Ale wydaje mi si\u0119, \u017ce daleko od tego komuna\u0142u do stwierdzenia, \u017ce cz\u0142owiek, kt\u00f3ry idzie do grobu nawo\u0142uj\u0105c do masowego mordu, jest \u015bwi\u0119tym.<\/p>\r\n

Rozumiem tak\u017ce, \u017ce wielu wsp\u00f3\u0142czesnych protestant\u00f3w nie czuje potrzeby bronienia Lutra (szczeg\u00f3lnie, je\u015bli sami nie s\u0105 luteranami). Ale zakwestionuj\u0119 to. Wydaje mi si\u0119, \u017ce kwestia ta powinna by\u0107 niezmiernie wa\u017cna dla tych, kt\u00f3rzy broni\u0105 reformacji. Je\u015bli reformacja zosta\u0142a zainicjowana przez kogo\u015b, kim kierowa\u0142a intelektualna pycha, a nie Duch \u015awi\u0119ty, dlaczego jej ufa\u0107?<\/p>\r\n

Eklezjologia protestancka zazwyczaj utrzymuje, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142 to jedynie zgromadzenie zbawionych (my, katolicy, nie zgadzamy si\u0119, ale to zagadnienie na inny dzie\u0144). Wed\u0142ug tego rozumowania, je\u015bli Luter nie jest \u015bwi\u0119tym, nie jest nawet cz\u0142onkiem Ko\u015bcio\u0142a. Czym wobec tego czyni to denominacj\u0119, kt\u00f3r\u0105 zapocz\u0105tkowa\u0142? Jak protestanci mog\u0105 liczy\u0107 na kogo\u015b, kto jest poza Ko\u015bcio\u0142em, \u017ce zreformuje i odtworzy Ko\u015bci\u00f3\u0142?<\/p>\r\n

A zatem taki jest pow\u00f3d, dla kt\u00f3rego podnosz\u0119 kwesti\u0119 tych niemi\u0142ych fragment\u00f3w historii. Robi\u0105c to, mam nadziej\u0119, \u017ce by\u0142em fair wobec Lutra, wysuwaj\u0105c w\u0105tpliwo\u015bci warte powa\u017cnej analizy.\u00a0<\/p>\r\n

Joe Heschmeyer<\/em><\/strong><\/p>\r\n

\u0179r\u00f3d\u0142o: shamelesspopery.com<\/p>\r\n

T\u0142um. Jan J. Franczak<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Istnieje popularna narracja na temat Lutra, odgrywana nieco podobnie do Gwiezdnych wojen. Skromny syn Ko\u015bcio\u0142a powstaje, by obali\u0107 ciemn\u0105 stron\u0119 mocy, imperium z\u0142a: Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki. Przez ca\u0142y czas ma jednocze\u015bnie pozna\u0107 swoj\u0105 prawdziw\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107. Uwielbiamy opowie\u015bci o s\u0142abszych, niekt\u00f3rym wi\u0119c \u0142atwo jest Lutrowi kibicowa\u0107. Ale warto zna\u0107 prawd\u0119. A ta jest zupe\u0142nie inna, ni\u017c popularne […]","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[238],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/97805"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=97805"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/97805\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":118010,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/97805\/revisions\/118010"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=97805"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=97805"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=97805"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}