Twierdzenie o pierwsze\u0144stwie polityki przed prawem by\u0142o pogl\u0105dem w\u0142a\u015bciwie obiegowym, zanim my\u015blenie o prawie i pa\u0144stwie zosta\u0142o zdominowane przez koncepcje pozytywistyczne, rozwijane od wieku XIX, a kulminuj\u0105ce w tzw. normatywizmie prawnym Hansa Kelsena (1881-1973). Kompletn\u0105 teoretyczn\u0105 posta\u0107, a nawet sam\u0105 nazw\u0119 – decyzjonizm – nada\u0142 mu jednak dopiero, i to w\u0142a\u015bnie we frontalnej polemice z normatywizmem kelsenowskim, jurysta nienawidz\u0105cy \u201emy\u015blenia prawniczego\u201d, Carl Schmitt (1888-1985). Stanowisko to upatruje w decyzji, czyli w rozstrzygaj\u0105cym wszelkie spory akcie woli politycznego suwerena, kreacyjn\u0105 moc ustanawiania wydobywanego z chaosu przedpolityczno\u015bci (wzgl\u0119dnie rewolucyjnej \u201eantypolityki\u201d) \u0142adu politycznego (pa\u0144stwowego). Decyzja, cho\u0107 faktycznie bierze si\u0119 \u201ez niczego\u201d (ex nihilo), tzn. nie poprzedza jej \u017cadne uregulowanie normatywne na gruncie prawa pozytywnego, zawiera si\u0119 jednak przedmiotowo w czystej egzystencji nadrz\u0119dnego autorytetu, dlatego te\u017c \u201erozstrzygni\u0119cie jako takie jest ju\u017c warto\u015bci\u0105, poniewa\u017c w\u0142a\u015bnie w\u015br\u00f3d rzeczy wa\u017cnych najwa\u017cniejsze jest, \u017ce rozstrzygni\u0119cie zapada, jak i to, \u017ce ju\u017c si\u0119 dokona\u0142o\u201d.<\/p>\n\n
Punktem wyj\u015bcia teorii Schmitta by\u0142a konstatacja konkretnej sytuacji egzystencjalnej, jak\u0105 jest chaos stanu przedpa\u0144stwowego, czyli stanu natury (w rozumieniu Thomasa Hobbesa), jak r\u00f3wnie\u017c wprowadzone przez niego samego rozr\u00f3\u017cnienie pomi\u0119dzy \u201eprzyjacielem\u201d a \u201ewrogiem\u201d, jako rozr\u00f3\u017cnienie specyficzne dla sfery polityczno\u015bci. Antropologicznym pod\u0142o\u017cem decyzjonizmu jest u Schmitta pesymistyczna koncepcja cz\u0142owieka jako \u201ez\u0142ego z natury\u201d. W przedpa\u0144stwowym stanie natury panuje anarchia, charakteryzuj\u0105ca si\u0119 niemo\u017cno\u015bci\u0105 rozstrzygni\u0119cia konflikt\u00f3w pomi\u0119dzy zaanga\u017cowanymi w nie podmiotami, poniewa\u017c nie istniej\u0105 ani normy i procedury rozstrzygania spor\u00f3w, ani polityczny suweren, w\u0142adny po\u0142o\u017cy\u0107 im kres swoj\u0105 autorytarialn\u0105 decyzj\u0105: \u201e\u0179adna norma nie stosuje si\u0119 do chaosu. Aby porz\u0105dek prawny mia\u0142 sens, wpierw musi zosta\u0107 ustanowiona sytuacja normalna. W\u0142adza suwerena to w\u0142a\u015bnie w\u0142adza decydowania o tym, czy panuj\u0105ca sytuacja jest rzeczywi\u015bcie normalna. Suweren tworzy sytuacj\u0119 jako ca\u0142o\u015b\u0107 i zapewnia jej trwa\u0142y charakter. To on zachowuje monopol na podejmowanie ostatecznych decyzji. Na tym polega istota suwerennej w\u0142adzy w pa\u0144stwie, kt\u00f3ra z prawnego punktu widzenia nie jest wcale monopolem stosowania przymusu lub monopolem panowania, lecz dok\u0142adnie wy\u0142\u0105czno\u015bci\u0105 na podejmowanie ostatecznych decyzji. (\u2026) decyzja jest niezale\u017cna od normy prawnej i, paradoksalnie w\u0142adza nie potrzebuje prawa, by ustanowi\u0107 porz\u0105dek prawny\u201d (Teologia polityczna i inne pisma, Krak\u00f3w 2000, s. 39).<\/p>\n\n
Inaczej m\u00f3wi\u0105c, porz\u0105dek prawny nie mo\u017ce poprzedza\u0107 pa\u0144stwa, jego istnienie wymaga bowiem przezwyci\u0119\u017cenia anarchii stanu natury i powstania gwarancji obowi\u0105zywalno\u015bci prawa, tego za\u015b mo\u017ce dokona\u0107 jedynie, moc\u0105 swojej w\u0142adczej decyzji, polityczny suweren. Dlatego w\u0142a\u015bnie powiada si\u0119, i\u017c \u201edecyzja rozpatrywana normatywnie jest zrodzona z niczego\u201d. Decyzja nie ma odniesienia do jakiejkolwiek normy prawnej, bo taka jeszcze nie istnieje, a zakorzeniona jest wy\u0142\u0105cznie w sytuacji egzystencjalnej. Dopiero ta pierwsza decyzja, stwarzaj\u0105ca \u0142ad pa\u0144stwowy, umo\u017cliwia istnienie norm, stanowi\u0105c dla nich oparcie i \u017ar\u00f3d\u0142o legalno\u015bci. Atoli \u0142ad wykreowany przez suwerena nie ma – z powodu anarchicznych sk\u0142onno\u015bci natury ludzkiej – \u017cadnej gwarancji trwa\u0142o\u015bci i w ka\u017cdej chwili mo\u017ce by\u0107 zdruzgotany. Z tego powodu suweren, jako tw\u00f3rca i \u201estra\u017cnik\u201d \u0142adu, musi by\u0107 wyposa\u017cony w moc skutecznego zapobiegania wyst\u0105pieniom zagra\u017caj\u0105cym integralno\u015bci pa\u0144stwa. Jego decyzje stoj\u0105 ponad normami prawa pozytywnego, poniewa\u017c to on sam jest ich \u017ar\u00f3d\u0142em i reprezentuje wy\u017csz\u0105 od pozytywnej \u201elegalno\u015bci\u201d (Legalit\u00c3\u00a4t) zasad\u0119 \u201eprawowito\u015bci\u201d (Legitimit\u00c3\u00a4t) to\u017csamej z \u0142adem tworz\u0105cym prawdziw\u0105 konstytucj\u0119 (Verfassung) pa\u0144stwa, kt\u00f3rej nie nale\u017cy myli\u0107 (jak to czyni\u0105 pozytywi\u015bci) z \u201eprawem konstytucyjnym\u201d (Verfassungsgesetz), tj. jurydycznym uj\u0119ciem zasad konstytucji w okre\u015blone paragrafy ustawy. Suweren jako \u201estra\u017cnik konstytucji\u201d ma tedy prawo naruszy\u0107 r\u00f3wnie\u017c normy prawa konstytucyjnego po to, aby obroni\u0107 sam\u0105 konstytucj\u0119, jako \u017ce w hierarchii warto\u015bci wy\u017csze miejsce zajmuje \u0142ad ani\u017celi prawa, kt\u00f3re maj\u0105 by\u0107 \u015brodkami jego obrony. Je\u017celi \u015brodki te s\u0105 niewystarczaj\u0105ce, albo, co gorsza, zaczynaj\u0105 s\u0142u\u017cy\u0107 niszczeniu \u0142adu, suweren ma wr\u0119cz obowi\u0105zek przekre\u015bli\u0107 je swoj\u0105 decyzj\u0105. W konkretnej sytuacji egzystencjalnej wi\u0105za\u0107 si\u0119 to mo\u017ce z ustanowieniem dyktatury w dwu wariantach: dyktatury \u201ekomisarycznej\u201d, kt\u00f3ra charakteryzuje si\u0119 czasowym zawieszeniem obowi\u0105zuj\u0105cego prawa konstytucyjnego i wprowadzeniem stanu wyj\u0105tkowego dla przywr\u00f3cenia warunk\u00f3w przestrzegania tego prawa; albo (dalej id\u0105cej) dyktatury \u201esuwerennej\u201d, kt\u00f3ra polega na ca\u0142kowitym zniesieniu istniej\u0105cego porz\u0105dku prawnego i stworzeniu stanu umo\u017cliwiaj\u0105cego instauracj\u0119 zupe\u0142nie nowego porz\u0105dku, gwarantuj\u0105cego dopiero funkcjonowanie \u201eprawdziwej\u201d konstytucji. Instytucja \u201estanu wyj\u0105tkowego\u201d – a \u015bci\u015blej m\u00f3wi\u0105c, \u201estanu nienazwanego\u201d, \u201estanu poza nazw\u0105\u201d czy \u201estanu bez nazwy\u201d (Ausnahmezustand) – szczeg\u00f3lnie wyrazi\u015bcie ods\u0142ania istot\u0119 \u201etego, co polityczne\u201d, tote\u017c definiuje ona tak\u017ce suwerenno\u015b\u0107: suwerenem jest w\u0142a\u015bnie ten, kto decyduje o Ausnahmezustand.<\/p>\n\n
Zdaniem Schmitta zagadnienia prawowito\u015bci decyzji suwerena nie nale\u017cy wi\u0105za\u0107 z formalistyczn\u0105 legalno\u015bci\u0105, ale z sam\u0105 egzystencj\u0105 pa\u0144stwa. Pa\u0144stwo nie istnieje dla przepis\u00f3w prawa, lecz przepisy s\u0105 dla pa\u0144stwa. Alternatyw\u0105 dla pa\u0144stwa jest \u201ewielka niegodziwo\u015b\u0107\u201d (augusty\u0144ska magnum latrocinium), a jego racj\u0105 bytu – polityczna jedno\u015b\u0107. Dlatego prawid\u0142owo postawione pytanie o prawowito\u015b\u0107 nie mo\u017ce odrywa\u0107 \u201epowinno\u015bci\u201d (Sollen) od \u201ebytu\u201d (Sein) i winno by\u0107 sformu\u0142owane nast\u0119puj\u0105co: \u201ealbo istnieje najbardziej intensywna jedno\u015b\u0107, albo jej nie ma\u201d (Etyka pa\u0144stwa i pa\u0144stwo pluralistyczne, 1930). Decyzja suwerena jest prawowita, je\u017celi w konkretnej sytuacji (zw\u0142aszcza w \u201esytuacji krytycznej\u201d) posiada warto\u015b\u0107 zabezpieczenia egzystencji pa\u0144stwa i jedno\u015bci, natomiast legitymizacja przez \u201epraworz\u0105dno\u015b\u0107\u201d jest jurydyczn\u0105, nie\u017cyciow\u0105 fikcj\u0105 – tym bardziej w\u00f3wczas, gdy anarchistyczna wrogo\u015b\u0107 do pa\u0144stwa lub \u201epaso\u017cytnicze\u201d (partyjne i inne grupowe) formy polityczno\u015bci niszcz\u0105 pa\u0144stwowo-polityczn\u0105 jedno\u015b\u0107. Ostatecznie tedy prawowito\u015b\u0107 musi by\u0107 traktowana teleologicznie – jako obrona porz\u0105dku przed nieustannie wisz\u0105c\u0105 nad wsp\u00f3lnot\u0105 polityczn\u0105 gro\u017ab\u0105 powrotu do chaosu. Takie uj\u0119cie zbiega si\u0119 ze s\u0142ynnym teorematem rojalistycznego teoretyka Charlesa Maurrasa: politique d\u2019abord (\u201enajpierw polityka\u201d), rozumianym jako pierwsze\u0144stwo \u015brodka s\u0142u\u017c\u0105cego restauracji \u0142adu: \u201eKiedy powiadamy: \u00bbnajpierw polityka\u00ab, m\u00f3wimy, \u017ce polityka jest pierwsza w porz\u0105dku czasowym, a nie w porz\u0105dku godno\u015bci. To tyle, co powiedzie\u0107, \u017ce droga musi by\u0107 zrobiona, zanim ktokolwiek po niej przejedzie; \u017ce strza\u0142a i \u0142uk musz\u0105 by\u0107 napi\u0119te, zanim grot dotknie tarczy; \u017ce \u015brodek dzia\u0142ania poprzedza cel\u201d (Mes id\u00c3\u00a9es politiques, Paris 1937, s. 95).<\/p>\n\n
Chocia\u017c omawiane stanowisko artyku\u0142owane jest, jak ju\u017c wspomniano, na gruncie antypozytywizmu, to jednak wypada wspomnie\u0107, \u017ce podobne podej\u015bcie wyj\u0105tkowo reprezentowa\u0142 te\u017c pozytywista – acz katolicki – b\u0119d\u0105cy czo\u0142owym teoretykiem prawa konstytucyjnego w epoce III Republiki Francuskiej, Maurice Hauriou (1856-1929). Jak referuje jego pogl\u0105dy Eric Voegelin, Hauriou, wychodz\u0105c od koncepcji pa\u0144stwa jako wsp\u00f3lnoty narodowej, kt\u00f3rej si\u0142a rz\u0105dz\u0105ca zajmuje si\u0119 prowadzeniem interes\u00f3w rei publicae, czyni\u0105c z niej cia\u0142o zdolne do dzia\u0142ania dzi\u0119ki wprowadzaniu do instytucji pa\u0144stwowych jakiej\u015b id\u00c3\u00a9e directrice (\u201eidei przewodniej\u201d), wyprowadza z niej nast\u0119puj\u0105ce twierdzenia odnosz\u0105ce si\u0119 do zwi\u0105zk\u00f3w pomi\u0119dzy si\u0142\u0105 a prawem: \u201e1) Autorytet reprezentuj\u0105cej w\u0142adzy poprzedza egzystencjalnie uregulowania prawne przez t\u0119 w\u0142adz\u0119 wprowadzone. 2) W\u0142adza sama w sobie jest zjawiskiem prawnym, poniewa\u017c jej podstawy tkwi\u0105 w instytucji na tyle, na ile w\u0142adza posiada reprezentuj\u0105cy autorytet, mo\u017ce tworzy\u0107 prawo o charakterze pozytywnym. 3) \u00c5\u00b9r\u00f3de\u0142 prawa nie nale\u017cy szuka\u0107 w prawnych regulacjach, ale w decyzjach, kt\u00f3re rozstrzygaj\u0105 sporn\u0105 sytuacj\u0119 uporz\u0105dkowan\u0105 si\u0142\u0105\u201d (za: E. Voegelin, Nowa nauka polityki, Warszawa 1992, s. 53-54). Sam Eric Voegelin (1901-1985) zreszt\u0105 te\u017c zdaje si\u0119 przychyla\u0107 do tego stanowiska, skoro oznajmia, \u017ce \u201erz\u0105d nie b\u0119dzie reprezentacyjny, gdy dzia\u0142a jedynie zgodnie z konstytucj\u0105 (elementarny typ reprezentacji); musi by\u0107 ponadto reprezentacyjny w sensie egzystencjalnym, wype\u0142niaj\u0105c ide\u0119 instytucji\u201d (tam\u017ce, s. 54).\n\n
Nale\u017cy jednak koniecznie zauwa\u017cy\u0107, \u017ce \u00f3w sp\u00f3r o pierwsze\u0144stwo prawa wzgl\u0119dnie polityki toczy si\u0119 ju\u017c niejako \u201epod pustym niebem\u201d, czyli w sytuacji dokonanego przez pozytywist\u00f3w pocz\u0105wszy od Johna Austina (1790-1859) z jednej, a przez G.W.F. Hegla (1770-1831) z drugiej strony, spustoszenia w obr\u0119bie jurysprudencji i teorii pa\u0144stwa, polegaj\u0105cej na wyeliminowaniu cho\u0107by domniemania co do istnienia i obowi\u0105zywalno\u015bci jakiego\u015b prawa \u201ewy\u017cszego rz\u0119du\u201d, prawa transcendentnego w stosunku do stanowionego przez ludzi, a w\u0142a\u015bciwie rozmaitych praw tego rodzaju (boskiego, naturalnego oraz zwyczajowego). Kiedy zatem za ich spraw\u0105 znikn\u0119\u0142a z horyzontu rozwa\u017ca\u0144 ca\u0142a wielowiekowa tradycja – antyczna i \u015bredniowieczna – docieka\u0144 nad niezmiennym i sta\u0142ym \u0142adem normatywnym, ograniczaj\u0105cym zar\u00f3wno ludzkich prawodawc\u00f3w, jak i czynnik\u00f3w faktycznie rozkazodawczych, to ogo\u0142ocenie rozwa\u017ca\u0144 znawc\u00f3w prawa i polityki z ca\u0142ego tego kontekstu mo\u017ce przypomina\u0107 sp\u00f3r zwolennik\u00f3w obt\u0142ukiwania czysto immanentnego ju\u017c jajka z cie\u0144szej b\u0105d\u017a grubszej strony, toczony przez pa\u0144stwa Liliputu i Blefuscu. Natomiast w porz\u0105dku tradycyjnym (z regu\u0142y monarchicznym) Ksi\u0105\u017c\u0119 sta\u0142 wprawdzie ponad prawem pozytywnym, ale i on i jego poddani s\u0105 podlegli zar\u00f3wno prawu Bo\u017cemu pozytywnemu, objawionemu w Dekalogu, jak pochodz\u0105cemu r\u00f3wnie\u017c od Boga prawu naturalnemu, a wreszcie zwyczajowemu statutowi monarchii, stanowi\u0105cemu jej prawa fundamentalne. Monarcha jest \u201em\u00f3wi\u0105cym prawem\u201d (lex loquens), stanowi\u0105cym i odwo\u0142uj\u0105cym prawa zwyczajne, ale prawo rozumiane jako emanacja jego \u201eczystej woli\u201d, musi si\u0119 artyku\u0142owa\u0107 poprzez tre\u015b\u0107 prawowito\u015bci tego prawa: \u201eSzef musi obserwowa\u0107 i realizowa\u0107 prawo naturalne, to znaczy sprawiedliwo\u015b\u0107; oznacza to r\u00f3wnie\u017c, \u017ce prawo nie jest jego dzie\u0142em. Kr\u00f3l, wolny suweren, jest obrazem sprawiedliwo\u015bci i legalno\u015bci naturalnej\u201d (J. Barbey, L\u00c3\u00a9gitimit\u00c3\u00a9 et l\u00c3\u00a9galit\u00c3\u00a9, \u201eFeuille d\u2019Information L\u00c3\u00a9gitimiste\u201d 1993, nr 112\/113, s. 2).\n
Z niezmierzonego bogactwa mediewalnej jurysprudencji, filozofii i teologii politycznej, ujmuj\u0105cych subtelnie wszystkie aspekty relacji Ksi\u0119cia do rozmaitych rodzaj\u00f3w prawa przytoczmy cho\u0107 kilka przyk\u0142ad\u00f3w: Ksi\u0105\u017c\u0119 jest \u201eobrazem s\u0142uszno\u015bci\u201d (rex imago aequitatis); to, \u017ce jest niezwi\u0105zany prawem (legibus solutus), nie oznacza zezwolenia na czynienie z\u0142a, bo wolno\u015b\u0107 od wi\u0119z\u00f3w Prawa ma taki sens, jak to, \u017ce powinien by\u0107 \u201ewolny od okop\u00f3w grzechu\u201d; jako \u201es\u0142uga i pan sprawiedliwo\u015bci\u201d (aequitatis servus et princeps) jest Ide\u0105 Sprawiedliwo\u015bci, kt\u00f3ra sama jest zwi\u0105zana Prawem, a jednocze\u015bnie stoi ponad Prawem, poniewa\u017c jest kresem wszystkich Praw (Jan z Salisbury). Cesarz, cho\u0107 nie zwi\u0105zany prawami, podporz\u0105dkowuje si\u0119 dobrowolnie sam Prawu, pod\u0105\u017caj\u0105c za Rozumem; jego wola jest \u201eWol\u0105 kierowan\u0105 przez Rozum\u201d (voluntas ratione regulata), a Rozum jest manifestacj\u0105 Natury r\u00f3wnej Bogu (Cynus z Pistoi). \u201ePrawo Pozytywne podlega w\u0142adcy, tak jak Prawo Naturalne stoi ponad nim\u201d, a \u201ew\u0142adca jest po\u015brednikiem mi\u0119dzy Prawem Naturalnym a Pozytywnym\u201d (Idzi Rzymianin). I wreszcie Doktor nad Doktorami, \u015bw. Tomasz z Akwinu: \u201eKsi\u0105\u017c\u0119 jest legibus solutus w odniesieniu do w\u0142adzy represyjnej (vis coativa) Prawa Pozytywnego, gdy\u017c ono od niego otrzyma\u0142o sw\u0105 si\u0142\u0119, ale zosta\u0142 zwi\u0105zany w\u0142adz\u0105 kieruj\u0105c\u0105 (vis directiva) Prawa Natury, kt\u00f3rej dobrowolnie powinien si\u0119 podda\u0107\u201d (STh, I-IIae, q. XCVI, a.5, ad 3). Czy to bogactwo jest dla nas jeszcze do odzyskania? Patrz\u0105c na otaczaj\u0105c\u0105 nas rzeczywisto\u015b\u0107, mo\u017ce si\u0119 wydawa\u0107, \u017ce nie, ale nie b\u0105d\u017amy pesymistami.<\/p>\n\n
Profesor Jacek Bartyzel<\/i><\/b><\/p>\n\n
za: teologiapolityczna.pl<\/p>\n\n