{"id":93853,"date":"2018-02-01T09:13:22","date_gmt":"2018-02-01T14:13:22","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=93853"},"modified":"2018-02-01T17:08:41","modified_gmt":"2018-02-01T22:08:41","slug":"polacy-i-zydzi-w-czasie-wojny-rozmowa-z-prof-tadeuszem-piotrowskim-autorem-m-in-ksiazki-polands-holocaust","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=93853","title":{"rendered":"Polacy i \u017bydzi w czasie wojny – rozmowa z prof. Tadeuszem Piotrowskim, autorem m.in. ksi\u0105\u017cki „Poland’s Holocaust”<\/em>"},"content":{"rendered":"

Dodano: 2017-02-17 10:13 am<\/small><\/p>\r\n

To, co przydarzy\u0142o si\u0119 mojej rodzinie w czasach wojny, dotyczy prawie ka\u017cdej polskiej rodziny ze Wschodu.<\/em><\/strong>
\r\n Profesor Tadeusz Piotrowski urodzi\u0142 si\u0119 na Wo\u0142yniu, pracuje na University of New Hempshire i od kilku lat specjalizuje si\u0119 w tematyce historii wschodnich ziem Rzeczpospolitej w okresie II wojny \u015bwiatowej. Napisa\u0142 na ten temat trzy ksi\u0105\u017cki: „Venegeance of the Swallows”, „Poland’s Holocaust” oraz „Genocide and Rescue in Wo\u0142y\u0144”, wydane przez McFarland and Company, Inc. Publishers (www.mcfarlandpub.com). <\/em><\/strong>
\r\n Wywiad przeprowadzono podczas  pobytu profesora Piotrowskiego w Ontario.<\/em> <\/strong><\/p>\r\n

\"Polacy <\/a> <\/span>\r\n

Andrzej Kumor: Panie profesorze, holokaust jest tematem „niebezpiecznym”, trudno jest o nim spokojnie rozmawia\u0107. Dyskusja taka bywa bowiem sprowadzana do monologu – jednej, ustalonej wersji, kt\u00f3ra panuje niepodzielnie – zw\u0142aszcza tutaj, na kontynencie ameryka\u0144skim. <\/strong>
\r\n Pan stara si\u0119 bada\u0107 holokaust, bada\u0107 zag\u0142ad\u0119, i to nie tylko dotycz\u0105c\u0105 narodu \u017cydowskiego, ale r\u00f3wnie\u017c innych narod\u00f3w i grup etnicznych, kt\u00f3re zamieszkiwa\u0142y Europ\u0119 Wschodni\u0105. Czy nie spotyka si\u0119 pan z niech\u0119ci\u0105, z przypinaniem etykiety rewizjonisty w tych sprawach?<\/strong><\/p>\r\n

Tadeusz Piotrowski:<\/strong> Gdy wyda\u0142em „Poland’s Holocaust”, spodziewa\u0142em si\u0119 krytyki, zw\u0142aszcza ze strony tych grup etnicznych, czy te\u017c ich cz\u0119\u015bci, kt\u00f3re wymieniam jako kolaborant\u00f3w okupanta.
\r\n Ksi\u0105\u017cka od dw\u00f3ch lat jest na rynku i nic takiego nie nast\u0105pi\u0142o – cisza; absolutnie og\u0142uszaj\u0105ca cisza. Zastanawia\u0142em si\u0119, dlaczego to w\u0142a\u015bnie ma miejsce, i doszed\u0142em do wniosku, \u017ce z pewno\u015bci\u0105 po cz\u0119\u015bci dlatego, \u017ce moja praca jest bardzo dobrze udokumentowana. Zawsze, gdy co\u015b stwierdzam, podaj\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142o.
\r\n Dlatego trudno jest kogo\u015b oskar\u017cy\u0107 o antysemityzm, antyukrainizm czy cokolwiek podobnego, gdy ten kto\u015b powo\u0142uje si\u0119 na \u017ar\u00f3d\u0142a.
\r\n Inn\u0105 przyczyn\u0105 mo\u017ce by\u0107 to, \u017ce rozpoczynanie dyskusji na ten temat to otwieranie puszki Pandory. Za\u015b bez wiedzy o kontek\u015bcie i historii oraz o komplikacjach, jakie zaistnia\u0142y podczas drugiej wojny \u015bwiatowej, na wierzch wyp\u0142ywaj\u0105 emocje i ludzie zaczynaj\u0105 spiera\u0107 si\u0119 na poziomie emocjonalnym, a nie naukowym.
\r\n Tak wi\u0119c nie dotkn\u0119\u0142a mnie taka krytyka.
\r\n Co ciekawe, wi\u0119kszo\u015b\u0107 negatywnych opinii, z jakimi si\u0119 spotka\u0142em – pochodzi\u0142a ze spo\u0142eczno\u015bci polonijnej.<\/p>\r\n

\"lwow\"<\/p>\r\n

A.K.: Z jakiego powodu?<\/strong><\/p>\r\n

T.P.: Nie dalej, jak tydzie\u0144 temu, otrzyma\u0142em najgorszy list, jaki kiedykolwiek zdarzy\u0142o mi si\u0119 dosta\u0107 w \u017cyciu, list od SPK w Londynie. List zaczyna si\u0119 od s\u0142\u00f3w: „Otrzymali\u015bmy informacj\u0119 na temat Pana publikacji, niestety nie mo\u017cemy kupi\u0107 nic, co Pan napisa\u0142, nie zamierzamy te\u017c zapoznawa\u0107 si\u0119 z czymkolwiek, co Pan kiedykolwiek napisa\u0142, a to z powodu wykorzystania s\u0142owa \u00abholokaust\u00bb w tytule Pana ksi\u0105\u017cki: \u00abPoland’s Holocaust\u00bb”.
\r\n Autorzy listu zarzucaj\u0105 mi nast\u0119pnie, \u017ce przez ten tytu\u0142 narazi\u0142em spo\u0142eczno\u015b\u0107 polsk\u0105 na szkody nie do naprawienia.<\/p>\r\n

A.K.: Czy dlatego, \u017ce s\u0142owo „holokaust” jest dzi\u015b niejako „zaw\u0142aszczone” i odnosi si\u0119 wy\u0142\u0105cznie do zag\u0142ady \u017byd\u00f3w?<\/strong><\/p>\r\n

T.P.: Odpowiadaj\u0105c na ten list, napisa\u0142em, \u017ce gdy m\u00f3j wydawca chcia\u0142 u\u017cy\u0107 tytu\u0142u „Polish Holocaust”, polski holokaust, stanowczo si\u0119 sprzeciwi\u0142em, bo to mog\u0142o w\u0142a\u015bnie wywo\u0142a\u0107 wiele krytyki, za\u015b ja nie chc\u0119 si\u0119 wdawa\u0107 w t\u0119 batali\u0119. Dlatego zmieni\u0142em tytu\u0142 na „Poland’s Holocaust”, lub „Holocaust in Poland”. Oczywi\u015bcie, mo\u017cemy m\u00f3wi\u0107 o holokau\u015bcie w Polsce, holokau\u015bcie we Francji czy innych krajach, i s\u0105dz\u0119, \u017ce jest to jak najbardziej uprawniony spos\u00f3b potraktowania tego tematu.
\r\n G\u0142\u00f3wn\u0105 aren\u0105 holokaustu by\u0142a wszak Polska.
\r\n Wzi\u0105wszy to pod uwag\u0119, stara\u0142em si\u0119 r\u00f3wnie\u017c spojrze\u0107 na to, co dzia\u0142o si\u0119 w Polsce, przez pryzmat faktu, \u017ce 30 proc. obywateli nale\u017ca\u0142o do mniejszo\u015bci etnicznych. I jak ten kraj na przestrzeni dwudziestu lat stara\u0142 si\u0119 rozwi\u0105za\u0107 wszystkie konflikty i spory. Oczywi\u015bcie, to si\u0119 nie uda\u0142o. 20 lat to bardzo ma\u0142o czasu. Sami w Ameryce nie zdo\u0142ali\u015bmy rozwi\u0105za\u0107 tych konflikt\u00f3w na przestrzeni dwustu lat.
\r\n Na kanwie tego stara\u0142em si\u0119 pokaza\u0107, jak niekt\u00f3re z tych mniejszo\u015bci etnicznych – cho\u0107 nie wszystkie – gdy przysz\u0142a wojna, obr\u00f3ci\u0142y si\u0119 przeciwko Polsce, staj\u0105c po stronie Sowiet\u00f3w i Niemc\u00f3w. W\u0142\u0105czy\u0142em r\u00f3wnie\u017c rozdzia\u0142 o polskiej kolaboracji, co r\u00f3wnie\u017c wywo\u0142a\u0142o pewne zastrze\u017cenia w spo\u0142eczno\u015bci polskiej. Nikt jednak nie wysun\u0105\u0142 ich drukiem – wszystko to pojawi\u0142o si\u0119 albo w listach do mnie, albo w rozmowach – nic oficjalnego.<\/p>\r\n

A.K.: To bardzo ciekawy temat – kolaboracja – dlatego, \u017ce dla wi\u0119kszo\u015bci z nas historia drugiej wojny \u015bwiatowej podlega mitologizacji; przedstawiana bywa wy\u0142\u0105cznie w heroicznym kontek\u015bcie. Pan bada kolaboracj\u0119 \u015brodowisk etnicznych, jak by pan por\u00f3wna\u0142 te kolaboracje? Kto bardziej kolaborowa\u0142, z kim i dlaczego?<\/strong><\/p>\r\n

T.P.: Oczywi\u015bcie, istniej\u0105 r\u00f3\u017cne typy kolaboracji – polityczna, ekonomiczna, spo\u0142eczna, kulturalna.
\r\n W mojej ksi\u0105\u017cce staram si\u0119 nie zajmowa\u0107 indywidualnymi kolaborantami, kt\u00f3rzy usi\u0142owali zyska\u0107 co\u015b dla siebie, lecz raczej skoncentrowa\u0107 si\u0119 na kolaboracji ugrupowa\u0144, opisa\u0107 kolaboracj\u0119 zorganizowan\u0105.
\r\n Za wyj\u0105tkiem \u017byd\u00f3w, we wszy-stkich przypadkach wsp\u00f3\u0142pracy z okupantem mamy do czynienia z podobn\u0105 motywacj\u0105. Tym wsp\u00f3lnym tematem jest niepodleg\u0142o\u015b\u0107 i zjednoczenie danych kraj\u00f3w.
\r\n Tak wi\u0119c, gdy m\u00f3wimy o Ukrai\u0144cach, chodzi\u0142o o niepodleg\u0142\u0105 i zjednoczon\u0105 Ukrain\u0119. W interesie tej ideologii i tego programu podj\u0119li kolaboracj\u0119 z Niemcami, kt\u00f3rzy – jak s\u0105dzono – wygraj\u0105 wojn\u0119 i pozwol\u0105 na zrealizowanie tego celu. Bia\u0142orusini mieli podobne idee: niepodleg\u0142\u0105 i zjednoczon\u0105 Bia\u0142oru\u015b – cho\u0107 ich kolaboracj\u0119 postawi\u0142bym na szarym ko\u0144cu. Niekt\u00f3rzy z nich byli szkoleni w wywiadzie i kontrwywiadzie w Niemczech jeszcze przed wojn\u0105.
\r\n Mniejszo\u015b\u0107 litewska by\u0142a w przedwojennej Polsce niewielka. Litwini przede wszystkim chcieli odzyska\u0107 Wilno. Wi\u0119c i tutaj dosz\u0142o do kolaboracji.
\r\n W przypadku Polak\u00f3w zorganizowana kolaboracja nie mia\u0142a miejsca. Byli jednak indywidualni kolaboranci. Oczywi\u015bcie, mo\u017cna r\u00f3wnie\u017c m\u00f3wi\u0107 o odpowiedzialno\u015bci granatowej policji w akcji deportowania \u017byd\u00f3w.
\r\n \u017bydzi byli w dziwnej sytuacji, poniewa\u017c sami nie ro\u015bcili pretensji terytorialnych, jak to mia\u0142o miejsce w przypadku pozosta\u0142ych grup etnicznych.
\r\n Pocz\u0105tkowo, pod okupacj\u0105 sowieck\u0105, starali si\u0119 uzyska\u0107 tyle korzy\u015bci, ile tylko mo\u017cna, i to by\u0142 g\u0142\u00f3wny pow\u00f3d wsp\u00f3\u0142pracy z Sowietami. Trzeba te\u017c zdawa\u0107 sobie spraw\u0119, \u017ce m\u0142odsze pokolenie rzeczywi\u015bcie by\u0142o przekonane do ideologii komunistycznej.
\r\n Zreszt\u0105, nie dotyczy\u0142o to wy\u0142\u0105cznie \u017byd\u00f3w, przecie\u017c nawet w Ameryce by\u0142 ruch komunistyczny, partie… Tak wi\u0119c ci m\u0142odzi \u017bydzi byli zainspirowani propagand\u0105 komunistyczn\u0105 i \u015bwi\u0119cie wierzyli, \u017ce pod komunizmem b\u0119dzie im o wiele lepiej ni\u017c za polskich rz\u0105d\u00f3w. Oczywi\u015bcie, wkr\u00f3tce si\u0119 rozczarowali, wielu z nich – podobnie jak Polacy i inne mniejszo\u015bci etniczne – zosta\u0142o deportowanych.<\/p>\r\n

A.K.: Cz\u0119sto s\u0142yszy si\u0119 opinie, \u017ce kolaboracja \u017byd\u00f3w i Ukrai\u0144c\u00f3w na wschodzie Polski po 1939 roku mia\u0142a charakter masowy. Szczeg\u00f3lnie znamienne s\u0105 tu opowie\u015bci tych, kt\u00f3rzy do\u015bwiadczyli obydwu okupacji. Twierdz\u0105 oni, \u017ce na Wschodzie trudno by\u0142o o jakikolwiek zorganizowany op\u00f3r, poniewa\u017c spo\u0142ecze\u0144stwo by\u0142o tak zastraszone i sterroryzowane – NKWD mia\u0142o bardzo dobre informacje o wszystkich dzia\u0142aczach i potencjalnych ogniskach ruchu oporu.<\/strong><\/p>\r\n

T.P.: Gdy Rosjanie najechali wschodni\u0105 Polsk\u0119, byli tam lud\u017ami z zewn\u0105trz. Nie wiedzieli, kto jest w administracji, kto jest ziemianinem, a kto urz\u0119dnikiem. Oczywi\u015bcie, podobnie jak hitlerowcy, chcieli oni odci\u0105\u0107 „g\u0142ow\u0119” polskiej inteligencji. Jedynymi lud\u017ami, kt\u00f3rzy mogli dostarczy\u0107 im informacji na ten temat, byli miejscowi kolaboranci.
\r\n Bardzo szybko Rosjanie dostali listy, wykazy nazwisk i pozycji w spo\u0142ecze\u0144stwie. We wschodniej Polsce listy takie zosta\u0142y sporz\u0105dzone przez Ukrai\u0144c\u00f3w oraz \u0179y-d\u00f3w.
\r\n Wiele relacji, kt\u00f3re czyta\u0142em i kt\u00f3re cytuj\u0119 w mojej najnowszej ksi\u0105\u017cce „Genocide and Rescue in Wo\u0142y\u0144”, m\u00f3wi, \u017ce gdy NKWD przychodzi\u0142o noc\u0105 do dom\u00f3w, cz\u0119sto czyni\u0142o to w towarzystwie Ukrai\u0144ca lub \u017byda; lub kilku Ukrai\u0144c\u00f3w i kilku \u017byd\u00f3w – w wielu wypadkach uzbrojonych. Tego rodzaju kolaboracja by\u0142a bardzo widoczna. Je\u015bli kto\u015b by\u0142 deportowany i widzia\u0142 Rosjanina razem z Ukrai\u0144cem czy \u017bydem, wrzuca\u0142 ich wszystkich do jednego worka.
\r\n Natrafi\u0142em na statystyki m\u00f3wi\u0105ce, \u017ce ok 30 proc. spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej we wschodniej Polsce kolaborowa\u0142o z Sowietami w 1939 roku po najechaniu wschodniej Polski przez ZSRS. To mo\u017ce by\u0107 zawy\u017cona liczba; s\u0105dz\u0119, \u017ce 20 proc. jest bli\u017csze prawdy.<\/p>\r\n

A.K.: Ale byli r\u00f3wnie\u017c \u017bydzi deportowani…<\/strong><\/p>\r\n

T.P.: Nie od razu. \u017bydzi byli wywo\u017ceni przewa\u017cnie w trzeciej fali deportacji w czerwcu 1940 roku. I nie byli to miejscowi \u017bydzi, lecz ci, kt\u00f3rzy uciekli spod okupacji hitlerowskiej. Tych deportowano, a nie miejscowych \u017byd\u00f3w, kolaborant\u00f3w.
\r\n Oczywi\u015bcie, wraz z najazdem hitlerowskich Niemiec na Sowiety wielu \u017byd\u00f3w dobrowolnie uciek\u0142o na wsch\u00f3d przed niemieck\u0105 armi\u0105.
\r\n Trzeba sobie r\u00f3wnie\u017c u\u015bwiadomi\u0107, \u017ce spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska na Kresach Polski by\u0142a bardzo liczna – ok. miliona dwustu tysi\u0119cy os\u00f3b – wi\u0119c, je\u015bli m\u00f3wimy o 20 czy 30 procentach, to to jest olbrzymia grupa ludzi. Dlatego w\u0142a\u015bnie odnosimy wra\u017cenie, \u017ce kolaborowa\u0142a wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich. Moim zdaniem, kolaborowali g\u0142\u00f3wnie m\u0142odzi, i to oni s\u0105 odpowiedzialni za liczne deportacje.
\r\n Doniesienia o tym bardzo szybko rozesz\u0142y si\u0119 po wschodniej Polsce, a nast\u0119pnie przenikn\u0119\u0142y do \u015brodkowej i zachodniej. Rezultatem tego by\u0142y przypadki, kiedy genera\u0142owie AK odmawiali przyjmowania \u017byd\u00f3w ze wschodu do partyzantki. Przypomn\u0119 raport Bora-Komorowskiego, w kt\u00f3rym stwierdza\u0142, \u017ce nie b\u0119dzie si\u0119 akceptowa\u0142o \u017byd\u00f3w ze Wschodu w szeregach, poniewa\u017c nie s\u0105 godni zaufania. Oczywi\u015bcie, przyjmowano \u017byd\u00f3w z Polski \u015brodkowej i zachodniej.<\/p>\r\n

A.K.: Dzisiaj tego rodzaju opinie polskiego dow\u00f3dztwa podziemnego traktowane s\u0105 jako przejaw antysemityzmu. <\/strong>
\r\n Jak pan ocenia ten czynnik – polski antysemityzm? Jak wp\u0142yn\u0105\u0142 on na wydarzenia pod okupacjami – sowieck\u0105 i niemieck\u0105?<\/strong><\/p>\r\n

T.P.: Jednym ze sposob\u00f3w spojrzenia na histori\u0119 \u017cydowsk\u0105 jest metoda por\u00f3wnuj\u0105ca i bior\u0105ca pod uwag\u0119 \u00f3wczesny kontekst. Nie mo\u017cemy dokonywa\u0107 oceny tego, co si\u0119 dzia\u0142o w latach mi\u0119dzywojennych, jedynie koncentruj\u0105c si\u0119 na sytuacji w Polsce. Musimy spojrze\u0107 na Ameryk\u0119, Zwi\u0105zek Sowiecki, Kanad\u0119, aby oceni\u0107 sytuacj\u0119, w jakiej w\u00f3wczas byli \u017bydzi.
\r\n I je\u015bli przyjrzymy si\u0119 Ameryce, oka\u017ce si\u0119, \u017ce w tym okresie – w latach 20. i w latach 30. – by\u0142o bardzo wiele antysemityzmu. Nie jestem pewien, czy tak samo by\u0142o w Kanadzie, ale podejrzewam, \u017ce by\u0142o podobnie. To samo w Europie, ca\u0142ej Europie. Polska wi\u0119c nie stanowi\u0142a wyj\u0105tku. Nie by\u0142o trudno natrafi\u0107 w Polsce na enklawy antysemityzmu. Jednak, w przeciwie\u0144stwie do niemieckiego, nie by\u0142 to antysemityzm rasowy; s\u0105dz\u0119, \u017ce mia\u0142 on raczej pod\u0142o\u017ce ekonomiczne. Polacy postrzegali \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy – oczywi\u015bcie – mieli od lat sprawdzone, tradycyjne sposoby prowadzenia interes\u00f3w, jako przeszkod\u0119 na drodze modernizacji.
\r\n Mamy wi\u0119c oto now\u0105, demokratyczn\u0105 Polsk\u0119, kt\u00f3ra pragnie modernizacji, kt\u00f3ra chce by\u0107 podobna do nowoczesnych spo\u0142ecze\u0144stw kapitalistycznych, kt\u00f3re podziwia, a tu na drodze stoj\u0105 tradycyjne metody mniejszo\u015bci \u017cy-dowskiej, kt\u00f3re nie przystaj\u0105 do nowoczesnego spo\u0142ecze\u0144stwa.
\r\n S\u0105dz\u0119, \u017ce z tego w\u0142a\u015bnie powodu wzi\u0119\u0142o si\u0119 wiele antysemickich przekona\u0144. Antysemityzm nie mia\u0142 rasowego pod\u0142o\u017ca i to jest wa\u017cny fakt. Polska nie jest tu wyj\u0105tkiem.
\r\n Dlatego odnoszenie si\u0119 w tym wypadku wy\u0142\u0105cznie do Polski i podawanie Polski jako przyk\u0142adu antysemityzmu w okresie mi\u0119dzywojennym to wprowadzanie w b\u0142\u0105d opinii publicznej. Odnosz\u0105c si\u0119 do \u017byd\u00f3w, musimy bra\u0107 pod uwag\u0119 histori\u0119 – co dzia\u0142o si\u0119 w danym okresie.
\r\n M\u00f3wi\u0105c o por\u00f3wnaniach z innymi krajami, sytuacja w Polsce w Mi\u0119dzywojniu by\u0142a dobra.
\r\n Oczywi\u015bcie, w tym\u017ce czasie Polska znajdowa\u0142a si\u0119 w zasi\u0119gu hitlerowskiej propagandy.Od momentu uchwalenia ustaw norymberskich w roku 1935, od Kryszta\u0142owej Nocy w roku 1938, ros\u0142y w Niemczech powa\u017cne nastroje antysemickie, kt\u00f3re nast\u0119pnie by\u0142y „eksportowane” do innych kraj\u00f3w.
\r\n Mamy wi\u0119c do czynienia z niemieck\u0105 propagand\u0105, kt\u00f3ra – jestem pewien – przemawia\u0142a do mas. Wi\u0119c mamy i ten element. Oczywi\u015bcie, to ju\u017c by\u0142o na pod\u0142o\u017cu rasistowskim.
\r\n Antysemityzm istnia\u0142 zatem w Polsce okresu mi\u0119dzywojennego. Czy by\u0142 to antysemityzm gwa\u0142towny i dziki? Nie s\u0105dz\u0119.
\r\n Pogromy z lat 1918 i 1919 wydarzy\u0142y si\u0119 w kontek\u015bcie wojny. Staraj\u0105c si\u0119 wybi\u0107 na niepodleg\u0142o\u015b\u0107, Polska by\u0142a jednocze\u015bnie zaanga\u017cowana w pi\u0119\u0107 r\u00f3\u017cnych wojen. Walczono z Rosjanami, walczono z Ukrai\u0144cami, wiele ludzi w tym okresie straci\u0142o \u017cycie. \u017bydzi nie byli tu wyj\u0105tkiem. Je\u015bli za\u015b przyjrzymy si\u0119 pogromom, to oka\u017ce si\u0119, \u017ce jedynie dwa z nich wydarzy\u0142y si\u0119 w granicach polskiego terytorium po og\u0142oszeniu niepodleg\u0142o\u015bci. Inne mia\u0142y miejsce wzd\u0142u\u017c granic w strefie wojennej.
\r\n W czasie drugiej wojny antysemityzm na\u0142o\u017cy\u0142 si\u0119 na niemieck\u0105 propagand\u0119. Poza tym doniesienia o tym, co sta\u0142o si\u0119 na Wschodzie, o \u017bydach kolaboruj\u0105cych z okupantem sowieckim i pomagaj\u0105cych przy deportacjach dotar\u0142y do Polski zachodniej i centralnej. To na d\u0142ugo i powa\u017cnie zatru\u0142o stosunki polsko-\u017cydowskie. A mimo to znale\u017ali si\u0119 ludzie, kt\u00f3rzy kieruj\u0105c si\u0119 motywami humanitarnymi czy chrze\u015bcija\u0144skimi, nara\u017caj\u0105c w\u0142asne \u017cycie i \u017cycie w\u0142asnych rodzin, pomagali i ukrywali \u017byd\u00f3w. I to w kraju, gdzie taka pomoc karana by\u0142a \u015bmierci\u0105! To by\u0142 heroizm!
\r\n W ksi\u0105\u017cce „Poland’s Holocaust” pisz\u0119, \u017ce heroizm nie jest czym\u015b, czego wymaga norma humanitarna czy chrze\u015bcija\u0144ska. Heroizm znacznie wykracza poza to, czego oczekuje si\u0119 od ludzi. Dlatego ci, kt\u00f3rzy ratowali, czynili co\u015b wyj\u0105tkowego, czego nie mo\u017cna \u017c\u0105da\u0107 od wszystkich.
\r\n Dzisiaj s\u0142ysz\u0119 cz\u0119sto, \u017ce wszyscy powinni byli w\u00f3wczas wyci\u0105gn\u0105\u0107 r\u0119k\u0119 i ratowa\u0107 \u017byd\u00f3w. Nie zgadzam si\u0119 z takim podej\u015bciem! Heroizm jest dla bohater\u00f3w. Powinni\u015bmy tych bohater\u00f3w doceni\u0107 i podziwia\u0107, ale nie mo\u017cemy wymaga\u0107 bohaterstwa od wszystkich.<\/p>\r\n

A.K.: Nie mamy prawa domaga\u0107 si\u0119, by ca\u0142e spo\u0142ecze\u0144stwo by\u0142o heroiczne… <\/strong>
\r\n Dlaczego heroizm ten nie jest dzi\u015b g\u0142\u00f3wnym tematem w stosunkach polsko-\u017cydowskich, podkre\u015bla si\u0119 natomiast przypadki wydawania \u017byd\u00f3w i kolaboracji Polak\u00f3w, notabene karane \u015bmierci\u0105 przez Polskie Pa\u0144stwo Podziemne?<\/strong><\/p>\r\n

T.P.: \u017bydzi uznaj\u0105 bohaterstwo tych, kt\u00f3rzy ich ratowali, zawsze maj\u0105 przy tym jednak pewne „ale”: m\u00f3wi\u0105: „ale przecie\u017c mo\u017cna by\u0142o uratowa\u0107 wi\u0119cej, gdyby tylko Polacy pomogli”. Docenia si\u0119 heroizm i po\u015bwi\u0119cenie tych, kt\u00f3rzy ratowali, ale istnieje te\u017c poczucie, \u017ce powinno si\u0119 by\u0142o uczyni\u0107 wi\u0119cej, i \u017ce mo\u017cna by\u0142o uczyni\u0107 wi\u0119cej.
\r\n Osobi\u015bcie nie s\u0105dz\u0105, aby faktycznie istnia\u0142a taka mo\u017cliwo\u015b\u0107. Bior\u0105c pod uwag\u0119 obecno\u015b\u0107 Niemc\u00f3w, okupacj\u0119, obozy; nie s\u0105dz\u0119, \u017ce mo\u017cna by\u0142o co\u015b wi\u0119cej zrobi\u0107.<\/p>\r\n

A.K.: Czy dodatkowo nie komplikuje tu sprawy fakt kolaboracji cz\u0119\u015bci spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej z okupantem sowieckim, co z kolei wzmaga\u0142o antagonizm polsko-\u017cydowski? <\/strong>
\r\n Dzi\u015b wiele os\u00f3b, kt\u00f3re w\u00f3wczas by\u0142y po stronie sowieckiej, z partyzantami sowieckimi walcz\u0105cymi z AK, czy te\u017c byli w bandach le\u015bnych, przedstawia tamt\u0105 sytuacj\u0119 w kontek\u015bcie antysemickim; przekonuj\u0105, \u017ce fakt, i\u017c w\u00f3wczas do nich strzelano, by\u0142 zwi\u0105zany z polskim antysemityzmem, a nie z walk\u0105 o niepodleg\u0142o\u015b\u0107 czy walk\u0105 z komunistycznym okupantem.<\/strong><\/p>\r\n

T.P.: Polska sta\u0142a w obliczu trzech wrog\u00f3w, poza Rosj\u0105 sowieck\u0105 i Niemcami – by\u0142 r\u00f3wnie\u017c wr\u00f3g wewn\u0119trzny, kolaboranci.
\r\n Zwi\u0105zek Sowiecki by\u0142 postrzegany jako r\u00f3wnie z\u0142owrogi co Niemcy hitlerowskie. Mimo \u017ce istnia\u0142 sojusz mi\u0119dzy Polsk\u0105 a Sowietami, maj\u0105cy na celu wsp\u00f3ln\u0105 walk\u0119 z Niemcami, nie by\u0142 to sojusz \u0142atwy. Od roku 1943, od czasu potajemnego odbudowania przez Sowiet\u00f3w partii komunistycznej na ziemiach polskich – sta\u0142o si\u0119 jasne, jakie s\u0105 powojenne intencje ZSRS, \u017ce nie tylko chodzi im o przep\u0119dzenie Niemc\u00f3w, ale r\u00f3wnie\u017c o oczyszczenie terytorium z potencjalnych element\u00f3w powojennego oporu. To oznacza\u0142o eliminacj\u0119 polskiej partyzantki.
\r\n Mamy wi\u0119c do czynienia z prowadzeniem przez Sowiety walki nie tylko z Niemcami, ale r\u00f3wnie\u017c z polskim ruchem oporu – od roku 44 systematycznie aresztowano, deportowano i rozstrzeliwano polskich oficer\u00f3w. Oczywi\u015bcie, w starciach czasami brali udzia\u0142 \u017bydzi, gdy\u017c wielu z nich by\u0142o w\u015br\u00f3d rosyjskich partyzant\u00f3w. AK nie zamierza\u0142a siedzie\u0107 z za\u0142o\u017conymi r\u0119kami, wi\u0119c wobec tej planowo przeprowadzanej eksterminacji polskiego podziemia pojawi\u0142a si\u0119 zbrojna opozycja. Niekt\u00f3rzy \u017bydzi w tych potyczkach zgin\u0119li. Teraz cz\u0119sto przedstawia si\u0119 to jako wyst\u0105pienia antysemickie, podczas gdy faktycznie by\u0142y to wyst\u0105pienia antysowieckie.
\r\n Je\u015bli za\u015b chodzi o bandy, w lesie \u017cy\u0142o wiele os\u00f3b, nie tylko partyzanci i nie tylko \u017bydzi. Grupy te si\u0142\u0105 odbiera\u0142y na wsi \u017cywno\u015b\u0107, poniewa\u017c ch\u0142opi nie zawsze dobrowolnie zgadzali si\u0119 j\u0105 oddawa\u0107. To by\u0142a plaga. Z t\u0105 plag\u0105 trzeba sobie by\u0142o jako\u015b radzi\u0107. Nie by\u0142a to \u017cydowska plaga, litewska, bia\u0142oruska czy ukrai\u0144ska, lecz plaga ludzi, kt\u00f3rzy \u017cyli w lasach i aby prze\u017cy\u0107, musieli wzi\u0105\u0107 to, co by\u0142o im potrzebne.
\r\n To ca\u0142kiem zrozumia\u0142e.
\r\n Wydano wi\u0119c rozkazy, by zwalcza\u0107 takie bandy rabuj\u0105ce ludno\u015b\u0107. Nie tyle szeregowych ich cz\u0142onk\u00f3w, co poci\u0105ga\u0107 do odpowiedzialno\u015bci dow\u00f3dc\u00f3w. W rozkazach tych nie wyszczeg\u00f3lnia si\u0119 \u017byd\u00f3w, cho\u0107 z pewno\u015bci\u0105 do nich r\u00f3wnie\u017c te rozkazy si\u0119 stosowa\u0142y.
\r\n I zn\u00f3w, to nie by\u0142 antysemityzm, lecz pr\u00f3ba ochrony ludzi przed wyzyskiem i niebezpiecze\u0144stwem, przed jakim stawali w konfrontacji z partyzantami, kt\u00f3rzy – z drugiej strony – usi\u0142owali prze\u017cy\u0107 w lesie. Tego rodzaju konflikt by\u0142 nieuchronny.<\/p>\r\n

A.K.: Losy pana w\u0142asnej rodziny s\u0105 w tym okresie bardzo tragiczne, a pan bada w\u0142a\u015bnie ten okres historii ziem, z kt\u00f3rych pa\u0144ska rodzina pochodzi. <\/strong>
\r\n Jak to mo\u017cliwe, aby odnosi\u0107 si\u0119 z naukow\u0105 bezstronno\u015bci\u0105 do tragedii, kt\u00f3ra ukszta\u0142towa\u0142a r\u00f3wnie\u017c i pa\u0144ski los?<\/strong><\/p>\r\n

T.P.: Zacz\u0105\u0142em badania od historii rodziny. Nigdy nie zamierza\u0142em tego publikowa\u0107, chcia\u0142em po prostu zostawi\u0107 co\u015b dla w\u0142asnych dzieci, aby si\u0119 czego\u015b dowiedzia\u0142y o naszym pochodzeniu, o mnie, o moich rodzicach, a ich dziadkach. Wg\u0142\u0119biaj\u0105c si\u0119 w histori\u0119 tamtych ziem, rozmawiaj\u0105c z lud\u017ami, u\u015bwiadomi\u0142em sobie, \u017ce usi\u0142uj\u0119 zg\u0142\u0119bi\u0107 co\u015b, o czym si\u0119 wcze\u015bniej szeroko nie m\u00f3wi\u0142o. Mam tu na my\u015bli czyst-k\u0119 etniczn\u0105 przeprowadzon\u0105 przez ukrai\u0144skich nacjonalist\u00f3w na ludno\u015bci polskiej. Na ten temat nie znalaz\u0142em prawie \u017cadnych materia\u0142\u00f3w drukowanych.
\r\n Tymczasem s\u0142ysza\u0142em opowie\u015bci o tym od moich rodzic\u00f3w i od braci i si\u00f3str. Pomy\u015bla\u0142em wi\u0119c, \u017ce by\u0107 mo\u017ce, jest to co\u015b, co przydarzy\u0142o si\u0119 jedynie naszej rodzinie lub naszej wiosce, nie u\u015bwiadamia\u0142em sobie, \u017ce by\u0142o to zjawisko powszechne w ca\u0142ej (wschodniej) Polsce.
\r\n Zacz\u0105\u0142em przeprowadza\u0107 rozmowy z lud\u017ami, z moj\u0105 rodzin\u0105, wertowa\u0107 materia\u0142y historyczne – oczywi\u015bcie, na ten temat nic nie by\u0142o po angielsku, dotar\u0142em jednak do materia\u0142\u00f3w polskich, kt\u00f3re w\u0142a\u015bnie ujrza\u0142y \u015bwiat\u0142o dzienne, i oto – nagle – wy\u0142oni\u0142a si\u0119 ca\u0142a zapomniana era – jeden z zapomnianych epizod\u00f3w wojny.
\r\n To, co przydarzy\u0142o si\u0119 mojej rodzinie w czasach wojny, dotyczy prawie ka\u017cdej polskiej rodziny ze Wschodu.
\r\n Sekwencja wypadk\u00f3w by\u0142a prawie zawsze taka sama: zaskoczenie inwazj\u0105 sowieck\u0105, wyw\u00f3zka na wsch\u00f3d do Zwi\u0105zku Sowieckiego. Mojej rodziny to akurat nie spotka\u0142o – urodzi\u0142em si\u0119 10 lutego w noc pierwszej deportacji. Byli\u015bmy liczn\u0105 rodzin\u0105 – ch\u0142opami, kt\u00f3rych Sowieci – w za\u0142o\u017ceniu – przyszli wyzwala\u0107. Pono\u0107 nawet nam co\u015b dali – 800 rubli, by kupi\u0107 jakie\u015b ubrania. Tak wi\u0119c, nas zostawili w spokoju.
\r\n P\u00f3\u017aniej, oczywi\u015bcie, nasz dom zosta\u0142 spalony przez nacjonalist\u00f3w ukrai\u0144skich, podobnie jak wszystkie domy w s\u0105siedniej Leon\u00f3wce. Mieszkali\u015bmy w Kolonii Ry\u015bwianka. Ry\u015bwianka by\u0142a wiosk\u0105 ukrai\u0144sk\u0105, Kolonia Ry\u015bwianka mia\u0142a polskie domy, by\u0142 \u017cydowski sklepikarz… Jak wiele innych polskich rodzin, musieli\u015bmy ucieka\u0107. Czyli ci, kt\u00f3rych nie zabito, musieli ucieka\u0107, oko\u0142o p\u00f3\u0142 miliona ludzi uciek\u0142o. Dok\u0105d?
\r\n Zazwyczaj do najbli\u017cszego miasta, gdzie czeka\u0142y niemieckie wagony i auta, aby zabra\u0107 do oboz\u00f3w pracy przymusowej w Niemczech. To w\u0142a\u015bnie si\u0119 nam przydarzy\u0142o. Do ko\u0144ca wojny pracowali\u015bmy jako przymusowi robotnicy w Essen. Potem 5 lat sp\u0119dzili\u015bmy w obozach DP, zanim ostatecznie wyemigrowali\u015bmy do Ameryki.
\r\n Tak si\u0119 zacz\u0119\u0142o – od napisania historii rodziny.
\r\n Postanowi\u0142em w\u00f3wczas napisa\u0107 wi\u0119cej o czystkach przeprowadzanych przez ukrai\u0144skich nacjonalist\u00f3w, ale nie odby\u0142o si\u0119 to tak od razu – z Polski zacz\u0119\u0142y bowiem nap\u0142ywa\u0107 nowe informacje; zacz\u0119\u0142y si\u0119 ukazywa\u0107 nowe ksi\u0105\u017cki – w gazetach trwa\u0142a batalia mi\u0119dzy obu stronami \u00f3wczesnego konfliktu.
\r\n Zainteresowa\u0142em si\u0119 w\u00f3wczas kolaboracj\u0105. Je\u015bli ukrai\u0144scy nacjonali\u015bci kolaborowali z Niemcami i Sowietami, to jak zachowa\u0142y si\u0119 inne grupy etniczne? Wszak 30 proc. obywateli przedwojennej Polski stanowi\u0142y mniejszo\u015bci.
\r\n P\u00f3\u017aniej w trzeciej ksi\u0105\u017cce wr\u00f3ci\u0142em do kampanii ukrai\u0144skich czystek etnicznych. Zrobi\u0142em to, kre\u015bl\u0105c najpierw dok\u0142adnie t\u0142o historyczne, a nast\u0119pnie zamieszczaj\u0105c opowie\u015bci \u015bwiadk\u00f3w. Ka\u017cda z tych opowie\u015bci zawiera przyk\u0142ad Ukrai\u0144c\u00f3w ratuj\u0105cych Polak\u00f3w. (…) Uczyni\u0142em to rozmy\u015blnie, bo chcia\u0142em pokaza\u0107 Polakom i Ukrai\u0144com, \u017ce nie ca\u0142e 5 milion\u00f3w Ukrai\u0144c\u00f3w by\u0142o nacjonalistami; nie wszyscy brali udzia\u0142 w czystkach etnicznych; ci, kt\u00f3rzy wzi\u0119li, stanowili mniejszo\u015b\u0107.
\r\n Wielu pomaga\u0142o Polakom. Tak, jak niekt\u00f3rzy Polacy pomagali \u017bydom, tak Ukrai\u0144cy ratowali Polak\u00f3w przed swymi rodakami. Ta rzecz do tej pory nigdy nie zosta\u0142a oficjalnie uznana przez polski rz\u0105d.
\r\n Mam wielk\u0105 nadziej\u0119, \u017ce to kiedy\u015b nast\u0105pi, \u017ce osoby, kt\u00f3re z nara\u017ceniem w\u0142asnego \u017cycia ratowa\u0142y Polak\u00f3w, zostan\u0105 uznane.<\/p>\r\n

A.K.: Czy\u017c nie jest to bardzo wa\u017cny element budowy wsp\u00f3\u0142czesnego porozumienia polsko-ukrai\u0144skiego?<\/strong><\/p>\r\n

T.P.: Absolutnie! Musimy okre\u015bli\u0107 win\u0119 i wskaza\u0107 winnego. A tym winnym nie jest nar\u00f3d ukrai\u0144ski, lecz ukrai\u0144scy nacjonali\u015bci.
\r\n Znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 mojej ksi\u0105\u017cki zajmuje dokumentacja – dokumenty polskie, ukrai\u0144skie, sowieckie, niemieckie. Wszystkie, na jakie uda\u0142o mi si\u0119 natrafi\u0107, zasadniczo potwierdzaj\u0105 relacje \u015bwiadk\u00f3w, ale w spos\u00f3b bezosobowy.<\/p>\r\n

\u2022\u2022\u2022
\r\n Chcia\u0142bym jeszcze wr\u00f3ci\u0107 do pa\u0144skiego wcze\u015bniejszego pytania, mianowicie, jak ja sam mog\u0119 obiektywnie pisa\u0107 o czym\u015b, co jest tak g\u0142\u0119boko osobiste, co tak bardzo zawa\u017cy\u0142o na \u017cyciu mojej rodziny i mym w\u0142asnym?
\r\n T\u0119 mo\u017cliwo\u015b\u0107 daje mi wykszta\u0142cenie i do\u015bwiadczenie akademickie. Zosta\u0142em wykszta\u0142cony jako zawodowy socjolog, a cz\u0119\u015bci\u0105 tego wykszta\u0142cenia jest nauka obiektywnego podej\u015bcia do danych; w spos\u00f3b opisowy, nie zawieraj\u0105cy oceny, pozwalaj\u0105cy przemawia\u0107 samemu materia\u0142owi.
\r\n Stara\u0142em si\u0119 zatem na podstawie tych wszystkich materia\u0142\u00f3w, jakie mog\u0142em uzyska\u0107, oprze\u0107 histori\u0119, kt\u00f3ra stanowi odbicie swoich czas\u00f3w – tak obiektywne, jak to tylko mo\u017cliwe.
\r\n Dlatego nie zamierzam udawa\u0107, \u017ce wszyscy Polacy byli bohaterami, a wszyscy Ukrai\u0144cy nacjonalistami. Czy te\u017c, \u017ce wszyscy \u017bydzi byli bohaterami albo kolaborantami.
\r\n R\u00f3\u017cni ludzie i r\u00f3\u017cne grupy ludzi mia\u0142y odmienne motywacje dla swych poczyna\u0144. Niekt\u00f3re z tych motyw\u00f3w by\u0142y egoistyczne, niemoralne i zas\u0142uguj\u0105 na pot\u0119pienie, inne by\u0142y bardzo szczytne: walka o niepodleg\u0142o\u015b\u0107 w\u0142asnego kraju to bardzo szczytny motyw! Ameryka zosta\u0142a zbudowana na tej zasadzie. Nie mo\u017cna wini\u0107 ukrai\u0144skich nacjonalist\u00f3w o to, \u017ce chcieli wywalczy\u0107 w\u0142asne terytorium pa\u0144stwowe, \u017ce chcieli zjednoczy\u0107 „swoje” ziemie. M\u00f3wi\u0119 swoje w cudzys\u0142owie, poniewa\u017c oczywi\u015bcie tereny te przed rozbiorami nale\u017ca\u0142y do Polski.
\r\n Tak wi\u0119c, z jednej strony, jestem w stanie zrozumie\u0107, dlaczego s\u0105 oni nazywani bohaterami i bojownikami o wolno\u015b\u0107 przez w\u0142asnych rodak\u00f3w. Nie wini\u0119 ich nawet za kolaboracj\u0119 z Niemcami. Wiele os\u00f3b kolaborowa\u0142o z Niemcami, ale podejmuj\u0105c kampani\u0119 czystek etnicznych, nacjonali\u015bci przekroczyli pewn\u0105 granic\u0119, granic\u0119, kt\u00f3r\u0105 nale\u017cy zachowa\u0107 nawet w czasach wojny; nie mo\u017cna masakrowa\u0107 niewinnych ludzi; kobiet, dzieci, starc\u00f3w, w taki spos\u00f3b, jak to mia\u0142o miejsce w Polsce, i utrzymywa\u0107, \u017ce robi si\u0119 to w imi\u0119 jakiego\u015b wy\u017cszego dobra. Cel nie usprawiedliwia tutaj \u015brodk\u00f3w. – Przecie\u017c w\u0142a\u015bnie dlatego obarczamy Niemc\u00f3w odpowiedzialno\u015bci\u0105 za ich zbrodnie. Nie twierdzimy, \u017ce s\u0105 odpowiedzialni za bitwy, kt\u00f3re przegrali, czy \u017co\u0142nierzy, kt\u00f3rych zabili; winimy ich za egzekucje cywil\u00f3w, za obozy \u015bmierci, za obozy koncentracyjne i obozy pracy przymusowej.
\r\n Wojny powinny by\u0107 prowadzone mi\u0119dzy \u017co\u0142nierzami i ludno\u015b\u0107 cywilna nie powinna by\u0107 wci\u0105gana do walki, tymczasem dok\u0142adnie tak si\u0119 sta\u0142o, kiedy ukrai\u0144ska „armia” podj\u0119\u0142a walk\u0119 przeciwko cywilnej ludno\u015bci, armia, kt\u00f3ra zosta\u0142a wyszkolona i wyposa\u017cona przez Niemc\u00f3w, a nast\u0119pnie „wypuszczona” na bezbronne kobiety i dzieci. To jest najbardziej skandaliczny aspekt. Rozumiej\u0105c, dlaczego to zrobili, nie mog\u0119, nikt nie mo\u017ce, zaakceptowa\u0107 metod, jakie stosowali.<\/p>\r\n


\r\n A.K.: Nie s\u0105dzi pan, \u017ce w\u0142adze wsp\u00f3\u0142czesnej Polski powinny przywi\u0105zywa\u0107 wi\u0119ksz\u0105 wag\u0119 do zbadania holokaustu na terenach wschodniej Polski i wi\u0119kszy nacisk k\u0142a\u015b\u0107 na promowanie wiedzy o tym holokau\u015bcie? Jest to przecie\u017c wiedza praktycznie nieobecna w \u015bwiadomo\u015bci spo\u0142ecznej. <\/strong>
\r\n Czy nie uwa\u017ca pan, \u017ce podobnie jak spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska, powinni\u015bmy zobowi\u0105za\u0107 si\u0119, \u017ce o tym holokau\u015bcie b\u0119dziemy zawsze pami\u0119ta\u0107, ku przestrodze?<\/strong><\/p>\r\n

T.P.: Polska przez d\u0142ugi czas by\u0142a pod butem sowieckim, kiedy o tych rzeczach nie wolno by\u0142o pisa\u0107. Dzi\u015b, gdy Polska jest wolna, s\u0105dz\u0119, \u017ce musi do tego wr\u00f3ci\u0107, \u017ce jest to nagl\u0105ce zadanie dla polskich historyk\u00f3w, nauczycieli, intelektualist\u00f3w – wr\u00f3ci\u0107 do historii II wojny \u015bwiatowej i uporz\u0105dkowa\u0107 j\u0105, spisa\u0107 wojenn\u0105 histori\u0119 polskich ziem wschodnich. Przecie\u017c ci ludzie byli polskimi obywatelami! Dlatego jest to zadanie dla Polski – w\u0142\u0105czy\u0107 te wydarzenia do w\u0142asnej historii raz i na zawsze, tak aby mo\u017cna by\u0142o o nich naucza\u0107 i unikn\u0105\u0107 powt\u00f3rki.
\r\n S\u0105dz\u0119, \u017ce mo\u017ce to by\u0107 obiektywna lekcja, dla wszystkich pa\u0144stw, kt\u00f3re maj\u0105 mniejszo\u015b\u0107 w obr\u0119bie swych granic, mam tu na my\u015bli m.in. Ameryk\u0119 i Kanad\u0119.
\r\n Gdyby kiedykolwiek Ameryka by\u0142a okupowana i znalaz\u0142a si\u0119 w sytuacji podobnej, jak Polska w\u00f3wczas, ciekaw jestem, ile dzisiejszych mniejszo\u015bci sta\u0142oby si\u0119 wewn\u0119trznymi wrogami – Afroamerykanie, Amerykanie hiszpa\u0144skoj\u0119zyczni, Indianie i inne grupy, kt\u00f3re s\u0105 prze\u015bwiadczone o niesprawiedliwo\u015bci ameryka\u0144skiego spo\u0142ecze\u0144stwa. I ciekaw jestem, jak wiele z nich zwi\u0105za\u0142oby swe nadzieje z obcym mocarstwem?
\r\n Dlatego w interesie samych pa\u0144stw le\u017cy rozwi\u0105zanie wszystkich problem\u00f3w etnicznych, nie ze wzgl\u0119du na mniejszo\u015bci, lecz ze wzgl\u0119du na w\u0142asny interes, tak aby w czasach trudnych ich obywatele nie zwracali si\u0119 przeciwko pa\u0144stwu w imi\u0119 demokracji, wolno\u015bci, sprawiedliwo\u015bci czy r\u00f3wno\u015bci.<\/p>\r\n

A.K.: Dzi\u0119kuj\u0119 bardzo za rozmow\u0119.<\/strong><\/p>\r\n<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Dodano: 2017-02-17 10:13 am To, co przydarzy\u0142o si\u0119 mojej rodzinie w czasach wojny, dotyczy prawie ka\u017cdej polskiej rodziny ze Wschodu. Profesor Tadeusz Piotrowski urodzi\u0142 si\u0119 na Wo\u0142yniu, pracuje na University of New Hempshire i od kilku lat specjalizuje si\u0119 w tematyce historii wschodnich ziem Rzeczpospolitej w okresie II wojny \u015bwiatowej. Napisa\u0142 na ten temat trzy […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[328,9],"tags":[65,66,22,50,55,20,17,59],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/93853"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=93853"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/93853\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=93853"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=93853"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=93853"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}