{"id":93734,"date":"2017-02-11T21:39:06","date_gmt":"2017-02-12T02:39:06","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=93734"},"modified":"2017-02-11T21:39:06","modified_gmt":"2017-02-12T02:39:06","slug":"dyktatura-czym-jest-tak-naprawde-prof-jacek-bartyzel","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=93734","title":{"rendered":"Dyktatura. Czym jest tak naprawd\u0119? – prof. Jacek Bartyzel<\/em>"},"content":{"rendered":"

Dyktatur\u0119 (od \u0142ac. dictare <\/em>– zaleca\u0107, dyktowa\u0107) mo\u017cna zdefiniowa\u0107 jako form\u0119 wy\u0142\u0105cznej, nieograniczonej i nadzwyczajnej, lecz z istoty swej tymczasowej w\u0142adzy politycznej jednostki lub grupy, ustanawianej w sytuacji powa\u017cnego kryzysu politycznego b\u0105d\u017a parali\u017cu zwyczajnych instytucji w\u0142adzy i zagro\u017cenia \u0142adu publicznego, zazwyczaj z wyra\u017anie okre\u015blon\u0105 intencj\u0105 unormowania po\u0142o\u017cenia pa\u0144stwa i likwidacji istniej\u0105cych zagro\u017ce\u0144 oraz z za\u0142o\u017ceniem, i\u017c osi\u0105gni\u0119cie takiego stanu rzeczy, tj. stabilizacji pa\u0144stwa, oznacza\u0107 winno zarazem kres (zb\u0119dnej ju\u017c) instytucji dyktatury. W zale\u017cno\u015bci od warunk\u00f3w zewn\u0119trznych i natury kryzysu demokracja mo\u017ce mie\u0107 jednak charakter dyktatury konstytucyjnej<\/em>, tj. s\u0142u\u017c\u0105cej ochronie porz\u0105dku ustrojowego poprzedzaj\u0105cego kryzys, a nawet mo\u017ce by\u0107 przewidziana i za\u0142o\u017cona w ustawie konstytucyjnej pa\u0144stwa (tak\u017ce demokratycznego) na wypadek sytuacji nadzwyczajnej – jak w staro\u017cytnym Rzymie, a wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie m.in. w konstytucjach Republiki \u201eWeimarskiej\u201d w Niemczech (1919), Republiki W\u0142oskiej (1947) i V Republiki Francuskiej (1958); b\u0105d\u017a dyktatury rewolucyjnej<\/em>, ustanowionej w drodze obalenia (lub w nast\u0119pstwie obalenia) istniej\u0105cego ustroju i dla zabezpieczenia w\u0142adzy jednostki lub grupy, kt\u00f3ra dokona\u0142a \u201epodboju pa\u0144stwa\u201d oraz dokonanych przez ni\u0105 przeobra\u017ce\u0144, tak w sferze instytucjonalnej, jak spo\u0142ecznej. Mo\u017ce ona jednak okaza\u0107 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c dyktatur\u0105 kontrrewolucyjn\u0105<\/em>, kt\u00f3r\u0105 z rewolucyjn\u0105 \u0142\u0105czy jedynie tryb jej ustanowienia, natomiast jej tre\u015b\u0107 ideowa i cel, do kt\u00f3rego ziszczenia d\u0105\u017cy, wskazuje na intencj\u0119 przywr\u00f3cenia dawnego porz\u0105dku, niekiedy r\u00f3wnie\u017c odtworzenia samej struktury i instytucji w\u0142adzy, zniszczonej uprzednio przez rewolucj\u0119.<\/strong><\/p>\r\n

Klasyczny sens poj\u0119cia dyktatury jest jednoznacznie \u201ekonstytucyjny\u201d i w niczym nie sprzeczny z ide\u0105 praworz\u0105dno\u015bci; przeciwnie – stanowi wyraz przewiduj\u0105cej zagro\u017cenia troski o bezpiecze\u0144stwo, ca\u0142o\u015b\u0107 i wolno\u015b\u0107 republiki, kt\u00f3rej ocalenie jest najwy\u017cszym prawem (salus Reipublicae suprema lex esto<\/em>). W republice rzymskiej \u201edyktatorem\u201d (dictator<\/em>), skupiaj\u0105cym w swoich r\u0119kach pe\u0142ni\u0119 w\u0142adzy, nieograniczonej zar\u00f3wno w obr\u0119bie miasta (urbs<\/em>), jak i poza nim, by\u0142 urz\u0119dnik powo\u0142ywany przez konsula (na \u017c\u0105danie Senatu) na okres sze\u015bciu miesi\u0119cy, w nadzwyczajnych okoliczno\u015bciach: szczeg\u00f3lnie gro\u017anego po\u0142o\u017cenia pa\u0144stwa, zw\u0142aszcza przewlek\u0142ej wojny. Wed\u0142ug (niepewnej) tradycji po raz pierwszy sytuacja taka zasz\u0142a w 501 roku przed Chr. Zrazu nosi\u0142 on tytu\u0142 magister populi <\/em>(dow\u00f3dca piechoty) i mia\u0142 do pomocy mianowanego przez siebie dow\u00f3dc\u0119 jazdy (magister equitum<\/em>). Widomym symbolem w\u0142adzy dyktatorialnej by\u0142o dwudziestu czterech liktor\u00f3w krocz\u0105cych przed dyktatorem z r\u00f3zgami i toporami. Pierwotnie dyktatorem m\u00f3g\u0142 zosta\u0107 wy\u0142\u0105cznie patrycjusz, ale ju\u017c w 356 roku przed Chr. powo\u0142ano pierwszego dyktatora-plebejusza. Precedensem by\u0142o powo\u0142anie w 82 roku przed Chr. – na mocy lex Valeria de imperio <\/em>– Lucjusza Korneliusza Sulli jako dyktatora na czas nieograniczony. Po raz kolejny podobne prerogatywy, jako dictator in perpetuum<\/em>, uzyska\u0142 w 49 roku przed Chr. Gajusz Juliusz Cezar. Po jego zamordowaniu, na wniosek Marka Antoniusza, dyktatura zosta\u0142a zniesiona na zawsze, wszelako wkr\u00f3tce zast\u0105pi\u0142 j\u0105 de facto<\/em> monarchiczny cezaryzm.<\/p>\r\n

Od tego czasu instytucja dyktatury znik\u0142a na ponad tysi\u0105c lat, przechodz\u0105c zaledwie do j\u0119zyka teorii politycznej, gdzie u\u017cywano jej w bardzo nieprecyzyjnym sensie i z du\u017c\u0105 doz\u0105 ambiwalencji. Wynika to po cz\u0119\u015bci z tego, \u017ce dyktatura jest fenomenem genetycznie zwi\u0105zanym z republika\u0144sk\u0105 form\u0105 rz\u0105du. Monarchia – oczywi\u015bcie monarchia tradycyjna, stanowo-korporacyjna, dziedziczna i zwi\u0105zana tak prawem boskim, jak zwyczajowymi prawami fundamentalnymi, reguluj\u0105cymi zasady sukcesji, wi\u0119c ograniczona – wyklucza dyktatur\u0119, poniewa\u017c nie ma w niej miejsca na rozr\u00f3\u017cnienie pomi\u0119dzy norm\u0105 a wyj\u0105tkiem, zar\u00f3wno je\u015bli chodzi o osob\u0119 panuj\u0105cego, jak i o spos\u00f3b sprawowania w\u0142adzy zwierzchniej. Dlatego nie jest przypadkiem zupe\u0142na nieobecno\u015b\u0107 tego poj\u0119cia w teologicznej b\u0105d\u017a filozoficzno-politycznej refleksji w \u015bredniowieczu, a wi\u0119c w epoce, w kt\u00f3rej monarchia tradycyjna narodzi\u0142a si\u0119 i rozwin\u0119\u0142a, nie maj\u0105c nawet \u017cadnej alternatywy.<\/p>\r\n

Namys\u0142 nad dyktatur\u0105 pojawia si\u0119 natomiast dopiero tam, gdzie – z jednej strony – splot pewnych szczeg\u00f3lnych okoliczno\u015bci doprowadzi\u0142 do faktycznego zaniku formy monarchicznej, powstania za\u015b pluralistycznej rzeczywisto\u015bci walcz\u0105cych ze sob\u0105 na \u015bmier\u0107 i \u017cycie oligarchicznych republik miejskich, w kt\u00f3rych raz po raz przechwytywali rz\u0105dy \u201eksi\u0105\u017c\u0119ta nowi\u201d, czyli kondotierzy lub plutokraci, nielegitymizowani tradycj\u0105, z drugiej za\u015b strony – kiedy ruch umys\u0142owy humanistycznych litterati<\/em>, zafascynowanych dziedzictwem antyku, naturaln\u0105 kolej\u0105 rzeczy zwraca\u0142 si\u0119 ku percepcji najstarszej (i dot\u0105d jedynie znanej) instytucji dyktatury, jako formy w\u0142adzy republika\u0144skiej, nadzwyczajnej, nieograniczonej w \u015brodkach i niezwi\u0105zanej ustawami, ale \u201ekonstytucyjnej\u201d, gdy\u017c za\u0142o\u017conej w ustroju rzeczypospolitej, ustanowionej legalnie i tymczasowo oraz do zrealizowania okre\u015blonego celu stanowi\u0105cego pow\u00f3d jej ustanowienia, czyli do dyktatury w klasycznej fazie republiki rzymskiej. Renesansowi humani\u015bci \u017cywili nadziej\u0119, \u017ce wskrzeszenie tej instytucji pomo\u017ce m\u0142odym republikom upora\u0107 si\u0119 z tymi samymi problemami, z kt\u00f3rymi boryka\u0142a si\u0119 republika rzymska po obaleniu monarchii: u\u015bmierzy\u0107 zewn\u0119trzne lub wewn\u0119trzne zagro\u017cenia, wynikaj\u0105ce b\u0105d\u017a z najazdu, b\u0105d\u017a z niepokoj\u00f3w wszczynanych przez tych, kt\u00f3rzy nie s\u0105 (in plus<\/em> lub in minus<\/em>) na miar\u0119 Miasta. Dyktatura nie jest wi\u0119c bynajmniej w oczach humanist\u00f3w – na czele z Machiavellim – tyrani\u0105 ani form\u0105 rz\u0105d\u00f3w absolutnych, tylko wyj\u0105tkowym urz\u0119dem, powo\u0142anym dla ocalenia republika\u0144skiej wolno\u015bci ludu.<\/p>\r\n

Realnie dyktatura te\u017c odrodzi\u0142a si\u0119 dopiero w epoce nowo\u017cytnej, stosunkowo rzadko jednak faktyczni dyktatorzy okre\u015blali si\u0119 wprost tym okre\u015bleniem, co dowodzi\u0142o nabierania przez nie znaczenia pejoratywnego, wci\u0105\u017c jednak jeszcze nie jednoznacznie, o czym z kolei \u015bwiadczy obwo\u0142ywanie si\u0119 \u201edyktatorami\u201d przez przyw\u00f3dc\u00f3w tzw. ruch\u00f3w narodowowyzwole\u0144czych w XIX wieku, na przyk\u0142ad w\u0142oskiego Risorgimento <\/em>(Luigi Carlo Farini w Modenie, 1859; Giuseppe Garibaldi na Sycylii, 1860), czy powsta\u0144 polskich (J\u00f3zef Ch\u0142opicki w powstaniu listopadowym; Jan Tyssowski w powstaniu krakowskim; Ludwik Mieros\u0142awski, Marian Langiewicz i Romuald Traugutt w powstaniu styczniowym). Faktycznymi dyktaturami w epoce nowo\u017cytnej by\u0142y m.in.: angielski Commonwealth <\/em>pod rz\u0105dami Lorda Protektora Olivera Cromwella w okresie rewolucji angielskiej, kolejne formy w\u0142adzy podczas rewolucji francuskiej (Konwent i Komitet Ocalenia Publicznego, Dyrektoriat, Konsulat), plebiscytarna dyktatura Ksi\u0119cia-Prezydenta Ludwika-Napoleona Bonaparte w latach 1851-1852), zar\u00f3wno lewicowe jak i prawicowe dyktatury w Hiszpanii, Portugalii i w republikach latynoameryka\u0144skich, a w XX wieku rozmaite odmiany autorytaryzmu, faszyzmu oraz – w swoistej, sprzecznej z klasycznym pojmowaniem dyktatury, postaci, definiowanej r\u00f3wnie\u017c jako dyktatura totalitarna<\/em>, i g\u0142osz\u0105cej \u201edyktatur\u0119 proletariatu\u201d – komunizmu.<\/p>\r\n

Differentia specifica<\/em> literatury marksistowskiej dotycz\u0105cej dyktatury jest ujmowanie kwestii w perspektywie konfliktowych stosunk\u00f3w mi\u0119dzy spo\u0142ecznymi klasami, wszelako wewn\u0119trznie rozbiegunowane w sporze, kt\u00f3ry po rewolucji 1917 roku w Rosji rozgorza\u0142 pomi\u0119dzy bolszewikami a ich \u201eortodoksyjnie\u201d socjaldemokratycznymi oponentami. O ile bowiem teza socjaldemokratycznego krytyka bolszewickiego modelu dyktatury proletariatu, czyli Karla Kautsky\u2019ego (1854-1938), \u017ce istot\u0105 dyktatury jest nieuznawanie demokracji parlamentarnej i rezygnacja z formalnych podstaw demokratycznych, w swojej og\u00f3lnej osnowie nie by\u0142a kwestionowana przez replikuj\u0105cych mu bolszewik\u00f3w (Lenin, Trocki, Radek), to jednocze\u015bnie pr\u00f3bowali oni dowodzi\u0107, \u017ce ustanowienie dyktatury proletariatu nie oznacza definitywnego porzucenia form demokratycznych, a jedynie wyb\u00f3r odpowiedniej do sytuacji metody, kt\u00f3ra najskuteczniej i najszybciej mo\u017ce doprowadzi\u0107 do osi\u0105gni\u0119cia celu komunizmu. Je\u017celi zatem demokracja – z tego punktu widzenia urzeczywistnialna naprawd\u0119 dopiero w komunizmie – pozostaje owym niezmiennym celem, a dyktatura proletariatu stanowi tylko techniczny \u015brodek do jego przysz\u0142o\u015bciowej implementacji, to nasuwa si\u0119 tu (niewypowiedziany, lecz implicytny) wniosek, \u017ce dyktatura proletariatu<\/em> dyktatur\u0105 sensu proprio<\/em> wcale nie jest. Jednakowo\u017c, skoro dyktatur\u0105 nazywa si\u0119 nie tylko zwalczany porz\u0105dek polityczny, ale tak\u017ce w\u0142asn\u0105 w\u0142adz\u0119 polityczn\u0105, do kt\u00f3rej si\u0119 d\u0105\u017cy, to w istocie tego poj\u0119cia dokonuje si\u0119 kolejna zmiana i to konstytutywna: teraz to w\u0142asne pa\u0144stwo jako ca\u0142o\u015b\u0107 oznacza dyktatur\u0119, b\u0119d\u0105c\u0105 narz\u0119dziem, dzi\u0119ki kt\u00f3remu przechodzi si\u0119 do po\u017c\u0105danego i w\u0142a\u015bciwego stanu rzeczy; dyktatur\u0119, kt\u00f3rej uzasadnieniem jest norma nie polityczna lub prawna, lecz odnosz\u0105ca si\u0119 do filozofii historii, koncypowanej w marksizmie.<\/p>\r\n

Nie tylko z powodu semantycznej perwersji, stoj\u0105cej u pod\u0142o\u017ca marksistowskiego poj\u0119cia dyktatury, jako wyst\u0119puj\u0105cego w ka\u017cdym typie pa\u0144stwa \u201epanowania klasowego\u201d, sprawowanego \u201eprzez tak amorficzne byty, jak bur\u017cuazja czy proletariat\u201d (Giovanni Sartori, Teoria demokracji,<\/em> Warszawa 1994), ale r\u00f3wnie\u017c w nast\u0119pstwie rozplenionego w XX wieku kultu demokracji, poj\u0119cie dyktatury jest dzi\u015b potocznie u\u017cywane w (jednoznacznie ujemnym) znaczeniu rz\u0105du bezprawnego, arbitralnego, opartego na przemocy, a nawet terrorystycznego, czyli w istocie takiego, kt\u00f3rego adekwatnym okre\u015bleniem – spo\u015br\u00f3d innych poj\u0119\u0107 klasycznej filozofii polityki – by\u0142aby tyrania<\/em>, wzgl\u0119dnie despotyzm.<\/em> To nagminne w dziennikarskim \u017cargonie okre\u015blanie ka\u017cdego krwawego tyrana lub groteskowego \u201ekacyka\u201d naszych czas\u00f3w, \u015bwiadczy o zupe\u0142nym zdegradowaniu epistemologicznym tego poj\u0119cia, s\u0142u\u017c\u0105cego jedynie negatywnej stygmatyzacji domniemanych dyktator\u00f3w i dyktatur.<\/p>\r\n

Jak zauwa\u017ca wspomniany wy\u017cej Sartori, \u201edo chwili obecnej nie istnieje zadowalaj\u0105ca teoria dyktatury, kt\u00f3ra r\u00f3\u017cnicowa\u0142aby j\u0105 ze wzgl\u0119du na specyficzny spos\u00f3b zdobycia i legitymizacji w\u0142adzy, trwa\u0142o\u015b\u0107 rz\u0105d\u00f3w i uregulowanie sukcesji (prawdziwie \u00bbmi\u0119kkie podbrzusze\u00ab dyktatur) oraz uog\u00f3lniaj\u0105c, ze wzgl\u0119du na form\u0119 i exercitium <\/em>w\u0142adzy pa\u0144stwowej\u201d. Spostrze\u017cenie to jednak nale\u017cy skorygowa\u0107 stwierdzeniem, i\u017c kamienie w\u0119gielne pod budow\u0119 takiej teorii wnie\u015bli, jak dot\u0105d, niemal wy\u0142\u0105cznie reprezentanci konserwatyzmu, najbardziej \u015bwiadomi kryzysu nowo\u017cytnego pa\u0144stwa, wywo\u0142anego egalitarnymi roszczeniami mas i wspieraj\u0105cymi te roszczenia utopijnymi ideologiami.<\/p>\r\n

Pierwszym autorem dopuszczaj\u0105cym, a nawet wskazuj\u0105cym piln\u0105 konieczno\u015b\u0107 ustanowienia dyktatury kontrrewolucyjnej by\u0142 angielski obserwator rewolucji we Francji – Edmund Burke (1729-1797). Nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, \u017ce Burke\u2019owi przypisuje si\u0119 cz\u0119sto, a b\u0142\u0119dnie, zar\u00f3wno doktrynerskie \u201eumiarkowanie\u201d za wszelk\u0105 cen\u0119, jak akceptowanie przemian i instytucji rewolucyjnych, je\u017celi przetrwa\u0142y one pr\u00f3b\u0119 czasu. W rzeczywisto\u015bci Burke odrzuca\u0142 mniemanie jakoby zasadzie preskrypcji (przedawnienia) mog\u0142y podlega\u0107 zmiany stanowi\u0105ce \u201eb\u0142\u0105d substancjalny\u201d, czyli uderzaj\u0105ce w to, co nazywa\u0142 on \u201emoraln\u0105 esencj\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwa\u201d, oraz dopuszcza\u0142 radykalne dzia\u0142ania dla ocalenia lub cho\u0107by nawet rekonstrukcji tej esencji, czyli \u201erewolucj\u0119 przeciwko rewolucji\u201d. Zwa\u017cywszy, \u017ce \u017caden kraj w historii nie zosta\u0142 jeszcze tak spustoszony, jak Francja, nie mo\u017cna reformowa\u0107 rewolucyjnego systemu, lecz nale\u017cy go stworzy\u0107 od nowa.<\/p>\r\n

Po tym, jak substancjalne z\u0142o rewolucji ujawni\u0142o si\u0119 (zgodnie z jego przewidywaniami) w ca\u0142ej rozci\u0105g\u0142o\u015bci, Burke wezwa\u0142 (List od Edmunda Burke\u2019a do cz\u0142onka Zgromadzenia Narodowego<\/em>, 1792; Remarks on the Policy of the Allies with respect to France,<\/em> 1793) monarch\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skiej Europy do kontrrewolucyjnej krucjaty przeciwko jakobi\u0144skiej \u201ebandyckiej szajce\u201d, kt\u00f3ra sterroryzowa\u0142a Francj\u0119 i zagrozi\u0142a ca\u0142emu cywilizowanemu \u015bwiatu, oraz naszkicowa\u0142 plan odbudowania tego kr\u00f3lestwa przez rz\u0105d tymczasowy o charakterze dyktatorialnym, kt\u00f3ry posiada\u0142by \u201eenergi\u0119, czujno\u015b\u0107, szybko\u015b\u0107 dzia\u0142ania i zdecydowanie nie mniejsze ni\u017c rz\u0105d o charakterze wojskowym\u201d. Rz\u0105d taki winni utworzy\u0107 powracaj\u0105cy z emigracji rojalistyczni patrioci oraz \u201ezdrowa cz\u0119\u015b\u0107 wsp\u00f3lnoty\u201d, zdolna te\u017c odr\u00f3\u017cni\u0107 jedynie b\u0142\u0105dz\u0105cych od zdrajc\u00f3w. W rozprawie z rewolucjonistami rz\u0105d dyktatorski winien kierowa\u0107 zarazem roztropno\u015bci\u0105, jak zdecydowaniem. Wszyscy mieli by\u0107 poddani wyrokom s\u0105d\u00f3w dzia\u0142aj\u0105cych w oparciu o dawne prawo francuskie; nikt nie mia\u0142by by\u0107 os\u0105dzony za dzia\u0142ania na polu bitwy; odszkodowania mieliby p\u0142aci\u0107 ci, kt\u00f3rzy wzbogacili si\u0119 wspieraj\u0105c rewolucyjne w\u0142adze; ka\u017cdy przypadek winien by\u0107 rozpatrywany indywidualnie. Cz\u0119\u015bci oskar\u017conych nale\u017ca\u0142oby okaza\u0107 lito\u015b\u0107, niemniej szybkie i adekwatne ukaranie winnych by\u0142oby niezb\u0119dne, albowiem zbyt \u0142agodne lub zbyt odsuni\u0119te w czasie kary \u201eos\u0142abi\u0142yby wsp\u00f3lnot\u0119 i uczyni\u0142y nar\u00f3d nieszcz\u0119\u015bliwym\u201d. Szczeg\u00f3lnie surow\u0105 kar\u0119 powinny ponie\u015b\u0107 osoby bezpo\u015brednio i z w\u0142asnej woli uczestnicz\u0105ce w prze\u015bladowaniach, wyw\u0142aszczeniach i zadawaniu \u015bmierci niewinnym.<\/p>\r\n

Zdaj\u0105c sobie jednak spraw\u0119 ze skali nieodwracalnych zniszcze\u0144 Burke nie postulowa\u0142 przywr\u00f3cenia wszystkiego, co istnia\u0142o przed rewolucj\u0105, a co by\u0142oby zreszt\u0105 niecelowe, gdy\u017c nie wszystko by\u0142o dobre – cho\u0107by nadmierna ingerencja pa\u0144stwa w \u017cycie gospodarcze oraz karygodna pob\u0142a\u017cliwo\u015b\u0107 dla otwarcie g\u0142oszonego ateizmu. Rz\u0105d dyktatorski winien w swoich dzia\u0142aniach naprawczych d\u0105\u017cy\u0107 do odbudowania rzeczy i instytucji naprawd\u0119 fundamentalnych: respektu dla religii i Ko\u015bcio\u0142a, autorytetu w\u0142adzy monarszej, samorz\u0105du prowincjonalnego i poszanowania prawa w\u0142asno\u015bci. \u201eAkcja odg\u00f3rna\u201d winna przez przywr\u00f3cenie nale\u017cnego miejsca religii, dostoje\u0144stwu i w\u0142asno\u015bci dokona\u0107 rekonstrukcji dawnego, hierarchicznego modelu spo\u0142ecznego, a dopiero jej zwie\u0144czeniem winna sta\u0107 si\u0119 restauracja monarchii.<\/p>\r\n

\u00d3w dora\u017any postulat uog\u00f3lni\u0142 \u017cyj\u0105cy p\u00f3\u0142 wieku p\u00f3\u017aniej hiszpa\u0144ski polityk i my\u015bliciel katolicki Juan Donoso Cort\u00c3\u00a9s (1809-1853), kt\u00f3ry w wyg\u0142oszonej 4 stycznia 1849 roku w Kortezach Mowie o dyktaturze <\/em>(Discurso sobra la dictadura<\/em>) skonstatowa\u0142, i\u017c w \u0142onie cywilizacji zachodniej nie istnieje ju\u017c \u017cadna zwyczajna si\u0142a polityczna, zdolna powstrzyma\u0107 zag\u0142ad\u0119 szykowan\u0105 kulturze chrze\u015bcija\u0144skiej przez rewolucj\u0119, wy\u0142ania si\u0119 jednak ostatni mo\u017cliwy, doczesny \u015brodek zaradczy, acz pod warunkiem, i\u017c znajd\u0105 si\u0119 ludzie odpowiedniego hartu i zdolno\u015bci, by go bez waha\u0144 i z po\u017cytkiem dla dobra publicznego wykorzysta\u0107, czyli w\u0142a\u015bnie dyktatura: \u201eKiedy legalno\u015b\u0107 wystarcza dla zbawienia spo\u0142ecznego, wtedy legalno\u015b\u0107; je\u015bli za\u015b nie starcza, wtedy dyktatura\u201d – dla ocalenia porz\u0105dku i bezpiecze\u0144stwa, poniewa\u017c \u201eprawa zosta\u0142y stworzone dla spo\u0142ecze\u0144stwa, a nie spo\u0142ecze\u0144stwa dla praw\u201d. A zatem \u201edyktatura w pewnych okoliczno\u015bciach, w danych okoliczno\u015bciach, takich jak obecne, jest rz\u0105dem uprawnionym; jest rz\u0105dem dobrym, jest rz\u0105dem korzystnym, jak ka\u017cdy inny rz\u0105d; jest rz\u0105dem racjonalnym, kt\u00f3ry mo\u017ce obroni\u0107 si\u0119 w teorii, tak jak mo\u017ce obroni\u0107 si\u0119 i w praktyce\u201d.<\/p>\r\n

Gdyby mo\u017cliwa by\u0142a swoboda wybierania sobie ustroju w dowolnych warunkach, to oczywi\u015bcie nikt nie opowiedzia\u0142by si\u0119 za rz\u0105dem innym, jak wolno\u015bciowy, lecz wolno\u015b\u0107 umar\u0142a: \u201eNie zmartwychwstanie ani trzeciego dnia, ani roku, ani wieku by\u0107 mo\u017ce. (…) \u015awiat zmierza wielkimi krokami ku ustanowieniu despotyzmu najwi\u0119kszego i najbardziej niszcz\u0105cego, jaki pami\u0119taj\u0105 ludzie. (\u2026) Jedna rzecz mo\u017ce uchroni\u0107 od katastrofy; jedna i \u017cadna inna; nie uniknie si\u0119 katastrofy poprzez dawanie wi\u0119kszej wolno\u015bci, wi\u0119kszych gwarancji, nowych konstytucji; unikniemy jej, staraj\u0105c si\u0119 wszyscy (\u2026) wywo\u0142a\u0107 reakcj\u0119 uzdrawiaj\u0105c\u0105, religijn\u0105\u201d. Jednak\u017ce reakcja taka, cho\u0107 teoretycznie mo\u017cliwa, jest – w skali zbiorowej – ma\u0142o prawdopodobna, gdy\u017c \u201ewidzia\u0142em (\u2026) i pozna\u0142em wiele jednostek, kt\u00f3re odesz\u0142y od wiary i powr\u00f3ci\u0142y do niej; na nieszcz\u0119\u015bcie (\u2026) nie widzia\u0142em nigdy \u017cadnego ludu, kt\u00f3ry by powr\u00f3ci\u0142 do wiary po jej uprzednim opuszczeniu\u201d. Skoro nie mo\u017cna liczy\u0107 na masowe nawr\u00f3cenia, ja\u0142owe staj\u0105 si\u0119 tak\u017ce roztrz\u0105sania o wy\u017cszo\u015bci wolno\u015bci nad dyktatur\u0105. W\u0142a\u015bnie ten, kto naprawd\u0119 kocha wolno\u015b\u0107 (i pojmuje czym ona jest pod\u0142ug boskiej nauki Chrystusa), musi by\u0107 zdolny podj\u0105\u0107 decyzj\u0119, kt\u00f3rej nigdy nie podejm\u0105 rozdyskutowane parlamenty, nawet w\u00f3wczas, gdy zagro\u017c\u0105 im podjudzone przez demagog\u00f3w i rozbestwione hordy – aby je okie\u0142zna\u0107. W takiej chwili nie istnieje ju\u017c wyb\u00f3r pomi\u0119dzy dyktatur\u0105 a wolno\u015bci\u0105, a jedynie pomi\u0119dzy \u201edyktatur\u0105 powsta\u0144cz\u0105 a dyktatur\u0105 Rz\u0105du; postawiony w tej sytuacji wybieram dyktatur\u0119 Rz\u0105du, jako mniej ci\u0105\u017c\u0105c\u0105 i mniej obra\u017aliw\u0105. Chodzi tu o wyb\u00f3r pomi\u0119dzy dyktatur\u0105, kt\u00f3ra pochodzi z do\u0142u i dyktatur\u0105, kt\u00f3ra przychodzi z g\u00f3ry: ja wybieram t\u0119, kt\u00f3ra przychodzi z g\u00f3ry, poniewa\u017c pochodzi z rejon\u00f3w czystszych i ja\u015bniejszych; chodzi o wyb\u00f3r, w ko\u0144cu, pomi\u0119dzy dyktatur\u0105 sztyletu i dyktatur\u0105 szabli: ja wybieram dyktatur\u0119 szabli, gdy\u017c jest bardziej szlachetna\u201d.<\/p>\r\n

Zagadnienie dyktatury – lecz zawsze w s\u0142u\u017cebnym kontek\u015bcie zadania restauracji monarchii tradycyjnej i antyparlamentarnej – rozwa\u017ca\u0142 francuski rojalista narodowy Charles Maurras (1868-1952). Akcentowa\u0142 on my\u015bl, i\u017c jedynie prawowito\u015b\u0107 (dziedzicznej) w\u0142adzy kr\u00f3lewskiej usprawiedliwia zastosowanie niezb\u0119dnych dla sanacji pa\u0144stwa \u015brodk\u00f3w przymusu. \u201eKr\u00f3l to jednocze\u015bnie niezb\u0119dny dyktator i prawowity monarcha (…); jego rz\u0105dy b\u0119d\u0105 musia\u0142y by\u0107 srogie i m\u015bciwe w pierwszym okresie jego w\u0142adzy, tak, aby potem mog\u0142y s\u0142u\u017cy\u0107 poprawie ca\u0142ego \u017cycia spo\u0142ecznego (…). Dzia\u0142anie kr\u00f3la nie powinno poci\u0105ga\u0107 za sob\u0105 czyn\u00f3w zbrodniczych, musi jednakowo\u017c cechowa\u0107 je ch\u0142odna i metodyczna energia, powodowana nie innymi uczuciami, jak mi\u0142o\u015b\u0107 do kraju i nienawi\u015b\u0107 do wrog\u00f3w Narodu\u201d (Dictateur et Roi<\/em>, 1899). Represje kr\u00f3la-dyktatora b\u0119d\u0105 jednak celowa\u0107 inaczej ni\u017c terror wprawdzie \u201ebia\u0142y\u201d, ale w wydaniu republika\u0144skim – przestraszonej bur\u017cuazji; podczas gdy \u201epo Komunie [Paryskiej] rozstrzelano tysi\u0105ce robotnik\u00f3w, a pozwolono zbiec ich hersztom, kr\u00f3l Francji zmia\u017cd\u017cy bez lito\u015bci tych ostatnich, lecz oszcz\u0119dzi sw\u00f3j lud\u201d.<\/p>\r\n

Konsekwentnie decyzjonistyczn\u0105 koncepcj\u0119 dyktatury wypracowa\u0142 niemiecki jurysta Carl Schmitt (1888-1985), kt\u00f3ry dostrzeg\u0142 (Dyktatura. Od \u017ar\u00f3de\u0142 nowo\u017cytnej teorii suwerenno\u015bci do proletariackiej walki klas<\/em> [1921], Warszawa 2016), i\u017c w sytuacji totalnego zagubienia tradycyjnej legitymizacji w\u0142adzy, odwo\u0142uj\u0105cej si\u0119 do \u0142adu metafizycznego opartego na absolucie, a wskutek tego – nastania permanentnego chaosu w spo\u0142ecze\u0144stwie nowoczesnym, jedynym zadaniem politycznego suwerena staje si\u0119 rekonstrukcja (jakiegokolwiek) porz\u0105dku, natomiast dyktatura pozosta\u0142a ju\u017c jedynym i uniwersalnym \u015brodkiem realizacji tego obowi\u0105zku. Nowo\u017cytna refleksja nad dyktatur\u0105 unaocznia, zdaniem Schmitta, ewolucj\u0119 porz\u0105dku politycznego ku pa\u0144stwu, kt\u00f3re powstaje z \u201etechnologii politycznej\u201d (aus einer politischer Sachtechnik<\/em>). Jako \u017ce w dyktaturze rz\u0105dzi ostatecznie cel, pozbawiony hamulc\u00f3w prawnych i okre\u015blany tylko przez konieczno\u015b\u0107 – cel, kt\u00f3rym jest zaprowadzenie konkretnego stanu, to dyktatura jest wyrazem ca\u0142kowicie technicznej wizji pa\u0144stwa, czyli czystej egzekutywy. Tre\u015b\u0107 dzia\u0142ania dyktatora polega wy\u0142\u0105cznie na tym, by zaprowadzi\u0107 okre\u015blony wynik, by czego\u015b \u201edokona\u0107\u201d: wr\u00f3g ma by\u0107 pokonany, przeciwnik polityczny przezwyci\u0119\u017cony lub st\u0142umiony. Trzy elementy, kt\u00f3re koegzystuj\u0105 w nastawieniu na dyktatur\u0119: racjonalizm, techniczno\u015b\u0107 i egzekutywa, s\u0105 w\u0142a\u015bnie kwintesencj\u0105 pa\u0144stwa nowo\u017cytnego.<\/p>\r\n

Schmitt wprowadzi\u0142 jednak rozr\u00f3\u017cnienie pomi\u0119dzy dyktatur\u0105 komisaryczn\u0105<\/em> a dyktatur\u0105 suwerenn\u0105.<\/em> Dyktatura komisaryczna (kt\u00f3r\u0105 mo\u017ce sprawowa\u0107 tak\u017ce uprawniony do tego konstytucyjnie legalny szef pa\u0144stwa, jak np. prezydent Rzeszy w my\u015bl postanowie\u0144 konstytucji weimarskiej) polega na czasowym zawieszeniu konstytucji w celu nie innym, jak jej ochrony i zachowania w dalszej przysz\u0142o\u015bci, poprzez wprowadzenie stanu wyj\u0105tkowego w sytuacji niepohamowanej wrogo\u015bci zwalczaj\u0105cych si\u0119 grup spo\u0142ecznych i si\u0142 partyjno-politycznych, i dla zapobie\u017cenia przerodzeniu si\u0119 tej wrogo\u015bci w stan \u201egor\u0105cej\u201d wojny domowej, gro\u017c\u0105cej ca\u0142kowit\u0105 destrukcj\u0105 pa\u0144stwa, pogr\u0105\u017cenia go w zupe\u0142nej anarchii, albo przechwycenia pa\u0144stwa przez \u201epartyzant\u00f3w\u201d kt\u00f3rej\u015b z uzbrojonych frakcji partyjnych (notabene<\/em> z t\u0105 motywacj\u0105 Schmitt przed\u0142o\u017cy\u0142 w 1932 roku prezydentowi Paulowi Hindenburgowi i kanclerzowi Kurtowi von Schleicherowi projekt zastosowania odno\u015bnych przepis\u00f3w konstytucji, umo\u017cliwiaj\u0105cych wprowadzenie stanu wyj\u0105tkowego i zdelegalizowanie partii politycznych, co mia\u0142o i mog\u0142o zapobiec podbojowi pa\u0144stwa przez parti\u0119 hitlerowsk\u0105 lub komunistyczn\u0105). Celem dyktatury komisarycznej jest zatem \u201ezamro\u017cenie\u201d nazbyt wybuja\u0142ej polityczno\u015bci i odpolitycznienie (w sensie \u201epartyjno-politycznym\u201d) pa\u0144stwa, kt\u00f3re znalaz\u0142o si\u0119 na drodze wiod\u0105cej do anarchicznego \u201estanu natury\u201d w rozumieniu Thomasa Hobbesa.<\/p>\r\n

Natomiast dyktatura suwerenna oznacza zniesienie istniej\u0105cego \u201ekonkretnego\u201d porz\u0105dku wraz z jego konstytucj\u0105 i wypracowanie sytuacji, w kt\u00f3rej mo\u017cliwe b\u0119dzie przywr\u00f3cenie porz\u0105dku \u201eprawdziwego\u201d, tzn. takiego, w kt\u00f3rym rz\u0105dzi ju\u017c nie tylko papierowa \u201eustawa konstytucyjna\u201d (Verfassungsgesetz<\/em>), oparta na czysto pozytywnej \u201elegalno\u015bci\u201d (Legalit\u00c3\u00a4t<\/em>), ale konstytucja (Verfassung<\/em>) \u201ewieczna\u201d, oparta na gwarantowanej metafizycznie \u201eprawowito\u015bci\u201d (Legitimit\u00c3\u00a4t<\/em>). Suwerenny dyktator, kt\u00f3ry zdo\u0142a tego dokona\u0107, by\u0142by w\u00f3wczas fundatorem trwa\u0142ego \u0142adu spo\u0142ecznego, odwracaj\u0105cym gro\u017ab\u0119 powrotu do \u201estanu natury\u201d, w kt\u00f3rym \u201ewszyscy\u201d walcz\u0105 przeciwko \u201ewszystkim\u201d.<\/p>\r\n

Powy\u017csze rozr\u00f3\u017cnienie nie jest jednak mo\u017cliwe do konsekwentnego rozgraniczenia dlatego, \u017ce komisaryczno\u015b\u0107<\/em> jako poj\u0119cie og\u00f3lne, a przeto nadrz\u0119dne, wyst\u0119puje w obu typach dyktatury, nadto za\u015b stanowi, b\u0105d\u017a przynajmniej mo\u017ce stanowi\u0107, modus operandi<\/em> system\u00f3w nie b\u0119d\u0105cych dyktaturami, jak absolutna monarchia suwerenna czy nawet konstytucyjne demokracje i republiki parlamentarne. Jednak do poj\u0119cia dyktatury musi wchodzi\u0107 koniecznie co\u015b wi\u0119cej, a mianowicie wyobra\u017cenie stanu, do kt\u00f3rego ma doprowadzi\u0107 dzia\u0142anie dyktatora. Ani pozycja absolutnego ksi\u0119cia, ani republika\u0144skiego prezydenta, nie zale\u017cy od wype\u0142nienia okre\u015blonego zadania, a ich uprawnienia nie stanowi\u0105 upowa\u017cnienia wydanego z powodu celu, kt\u00f3ry trzeba osi\u0105gn\u0105\u0107. A\u017ceby m\u00f3wi\u0107 o dyktaturze, musi istnie\u0107 jaki\u015b przedmiot dzia\u0142a\u0144 dyktatorskich, a tak\u017ce wyobra\u017cenie konkretnego przeciwnika (Gegner<\/em>), kt\u00f3rego usuni\u0119cie musi stanowi\u0107 nast\u0119pny wyznaczony cel dzia\u0142ania. Ka\u017cda dyktatura to nie tylko akcja, ale i kontrakcja wobec dzia\u0142a\u0144 tego przeciwnika, co do kt\u00f3rego zak\u0142ada si\u0119, \u017ce nie stosuje si\u0119 do norm uznanych przez dyktatora za miarodajn\u0105 podstaw\u0119 prawn\u0105. To za\u015b pokazuje, \u017ce ka\u017cda dyktatura posiada kontekst prawny, pomimo i\u017c norma prawna nie jest technicznym narz\u0119dziem operacji dyktatora; w tym wypadku nale\u017cy m\u00f3wi\u0107 nie o \u201ebezprawiu\u201d, lecz raczej o prze\u0142amaniu kontekstu prawnego, kt\u00f3re tkwi w nowo ustanowionym panowania. To rozr\u00f3\u017cnienie jest jednak mocno zagmatwane, skoro chwil\u0119 wcze\u015bniej Schmitt oznajmia, \u017ce w og\u00f3le nie da si\u0119 zrozumie\u0107 tego procesu za pomoc\u0105 kategorii prawnych.<\/p>\r\n

Mo\u017cna atoli rozpozna\u0107 r\u00f3\u017cnic\u0119 pomi\u0119dzy obu typami dyktatury rozpozna\u0107 odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do znanego ju\u017c osiemnastowiecznej my\u015bli politycznej rozr\u00f3\u017cnienia w\u0142adzy ukonstytuowanej (pouvoir constitu\u00c3\u00a9<\/em>) i w\u0142adzy konstytuuj\u0105cej (pouvoir constituant). <\/em>Dyktatura komisaryczna to taka, kt\u00f3ra posiada upowa\u017cnienie od ju\u017c ukonstytuowanego organu (kr\u00f3la, senatu, zgromadzenia), a jej tytu\u0142 do dzia\u0142ania znajduje si\u0119 w istniej\u0105cej i w zasadzie obowi\u0105zuj\u0105cej, cho\u0107 przez dyktatora zawieszanej konstytucji. Dyktatura suwerenna natomiast wywodzi si\u0119 bezpo\u015brednio z w\u0142adzy konstytuuj\u0105cej, albo sama ni\u0105 si\u0119 ustanawia. Reasumuj\u0105c: dyktator komisaryczny jest komisarycznym pe\u0142nomocnikiem pouvoir constitu\u00c3\u00a9<\/em>, za\u015b dyktator suwerenny jest komisarycznym pe\u0142nomocnictwem pouvoir constituant<\/em>.<\/p>\r\n

Prof. Jacek Bartyzel<\/strong><\/em><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Dyktatur\u0119 (od \u0142ac. dictare – zaleca\u0107, dyktowa\u0107) mo\u017cna zdefiniowa\u0107 jako form\u0119 wy\u0142\u0105cznej, nieograniczonej i nadzwyczajnej, lecz z istoty swej tymczasowej w\u0142adzy politycznej jednostki lub grupy, ustanawianej w sytuacji powa\u017cnego kryzysu politycznego b\u0105d\u017a parali\u017cu zwyczajnych instytucji w\u0142adzy i zagro\u017cenia \u0142adu publicznego, zazwyczaj z wyra\u017anie okre\u015blon\u0105 intencj\u0105 unormowania po\u0142o\u017cenia pa\u0144stwa i likwidacji istniej\u0105cych zagro\u017ce\u0144 oraz z za\u0142o\u017ceniem, […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[35],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/93734"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=93734"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/93734\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=93734"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=93734"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=93734"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}