{"id":92903,"date":"2017-01-12T22:30:15","date_gmt":"2017-01-13T03:30:15","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=92903"},"modified":"2017-01-12T11:00:58","modified_gmt":"2017-01-12T16:00:58","slug":"zniszczenie-poboznosci-ludowej-michael-davies","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=92903","title":{"rendered":"Zniszczenie pobo\u017cno\u015bci ludowej – Michael Davies<\/em>"},"content":{"rendered":"

\u201eRewolucje przeprowadzaj\u0105 ludzie aktywni, jednostronni fanatycy, geniusze samoograniczenia. Oni to w kilka godzin lub dni obalaj\u0105 stary porz\u0105dek. Przewroty trwaj\u0105 tygodniami, najwy\u017cej latami, a potem przez ca\u0142e dziesi\u0119ciolecia i wieki ludzie czcz\u0105 jak \u015bwi\u0119to\u015b\u0107 ducha ograniczono\u015b\u0107, kt\u00f3ra doprowadzi\u0142a do przewrotu<\/em>\u201d.
\r\n Borys Pasternak, Doktor \u0179ywago<\/em>, cz. 14.<\/p>\r\n

K<\/strong>to\u015b m\u00f3g\u0142by powiedzie\u0107, \u017ce nawet je\u015bli rozdzia\u0142 poprzedni dowi\u00f3d\u0142, \u017ce nowa Msza jest nudna, Msza Trydencka by\u0142a z pewno\u015bci\u0105 jeszcze nudniejsza – w ko\u0144cu poza czytaniami i kazaniem by\u0142a ona w ca\u0142o\u015bci sprawowana po \u0142acinie, a wiele modlitw odmawianych by\u0142o po cichu. Taki w\u0142a\u015bnie zarzut stara\u0142 si\u0119 odeprze\u0107 katolik z powie\u015bci kard. Newmana Loss and Gain<\/em>, usi\u0142uj\u0105cy dowie\u015b\u0107 swemu protestanckiemu adwersarzowi rozumno\u015bci takiej formy kultu. Jak sam przyzna\u0142, jest to zadanie trudne, poniewa\u017c liturgia katolicka i protestancka stanowi\u0105 wyraz ca\u0142kowicie r\u00f3\u017cnych pogl\u0105d\u00f3w religijnych:<\/p>\r\n

\u201eKatolicka idea kultu r\u00f3\u017cni si\u0119 od waszej, gdy\u017c – prawd\u0119 m\u00f3wi\u0105c – mamy tu do czynienia z r\u00f3\u017cnymi religiami. Nie oszukuj si\u0119, drogi Batemanie – powiedzia\u0142 \u0142agodnie – nie jest bynajmniej prawd\u0105, \u017ce nasza religia jest po prostu bardziej rygorystyczn\u0105 wersj\u0105 waszej. Rzeczywisto\u015b\u0107 jest taka, \u017ce r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 one co do istoty, my wyznajemy jedn\u0105 religi\u0119, wy za\u015b drug\u0105. A gdy przyjdzie czas, gdy ty sam b\u0119dziesz ju\u017c gotowy by podda\u0107 si\u0119 mi\u0142o\u015bciwemu jarzmu Chrystusa, w\u00f3wczas drogi Batemanie, to w\u0142a\u015bnie wiara uczyni ci\u0119 zdolnym do przestrzegania praktyk i zwyczaj\u00f3w katolik\u00f3w, kt\u00f3re w innym przypadku mog\u0142yby ci\u0119 razi\u0107. Gdyby nie wiara, nabyte na przestrzeni lat przyzwyczajenia, istniej\u0105ce w twoim umy\u015ble powi\u0105zania pomi\u0119dzy pewnymi zewn\u0119trznymi zachowaniami a rzeczywistymi wewn\u0119trznymi aktami pobo\u017cno\u015bci mog\u0142yby ci\u0119 zaniepokoi\u0107, gdy musia\u0142by\u015b dostosowa\u0107 si\u0119 do zwyczaj\u00f3w ca\u0142kowicie dla ciebie nowych. Jednak wiara o kt\u00f3rej m\u00f3wi\u0119, wielki dar Boga, uczyni ci\u0119 w\u00f3wczas zdolnym do pokonania samego siebie i do podporz\u0105dkowania twoich s\u0105d\u00f3w, twojej woli, twojego intelektu, twoich uczu\u0107, twych gust\u00f3w i upodoba\u0144, prawu i zwyczajowi Ko\u015bcio\u0142a. Och, wiara b\u0119dzie w tej sytuacji konieczna, by\u015b m\u00f3g\u0142 odnale\u017a\u0107 odpowiedzi na wszystkie rodz\u0105ce si\u0119 w\u00f3wczas w naturalny spos\u00f3b pytania! Co do mnie – powiedzia\u0142 i po\u0142o\u017cy\u0142 r\u0119ce na kolanach, spogl\u0105daj\u0105c w przestrze\u0144 jak gdyby m\u00f3wi\u0105c sam do siebie – nie znam niczego r\u00f3wnie buduj\u0105cego, r\u00f3wnie poruszaj\u0105cego a zarazem zniewalaj\u0105cego, jak Msza, kt\u00f3ra sprawowana jest na naszych o\u0142tarzach. M\u00f3g\u0142bym uczestniczy\u0107 w niej bez przerwy i nigdy si\u0119 nie znu\u017cy\u0107. Nie s\u0105 to jedynie s\u0142owa, to wielka akcja, najwspanialsza akcja, jaka mo\u017cliwa jest na ziemi. Nie jest to jedynie b\u0142aganie, ale – je\u015bli wolno mi tak powiedzie\u0107 – przywo\u0142ywanie Odwiecznego. Staje si\u0119 On obecny na o\u0142tarzu w Ciele i Krwi, anio\u0142owie k\u0142aniaj\u0105 przed Nim, a demony dr\u017c\u0105 z przera\u017cenia. To w\u0142a\u015bnie to przejmuj\u0105ce l\u0119kiem wydarzenie jest celem ca\u0142ej liturgii, kt\u00f3ra ma je w odpowiedni spos\u00f3b wyrazi\u0107 i obja\u015bni\u0107. S\u0142owa s\u0105 konieczne, ale jako \u015brodki, nie jako cel, nie tworz\u0105 one jedynie b\u0142agania zanoszonego do tronu \u0142aski, s\u0142u\u017c\u0105 czemu\u015b znacznie wznio\u015blejszemu – Konsekracji i Ofierze. Padaj\u0105 one szybko, jak gdyby stara\u0142y si\u0119 jak najspieszniej wype\u0142ni\u0107 sw\u0105 misj\u0119. Padaj\u0105 szybko, gdy\u017c wszystkie one stanowi\u0105 cz\u0119\u015bci jednej Akcji. Wypowiadane s\u0105 szybko, gdy\u017c s\u0105 to straszliwe s\u0142owa Ofiary, stanowi\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 akcji zbyt donios\u0142ej, by j\u0105 op\u00f3\u017ania\u0107, zgodnie z tym co zosta\u0142o powiedziane: \u00abCo masz czyni\u0107, czy\u0144 szybko\u00bb. Wypowiadane s\u0105 spiesznie, gdy\u017c wraz z nimi przychodzi sam Chrystus, podobnie jak przechodzi\u0142 po jeziorze gdy jeszcze by\u0142 w Ciele. Padaj\u0105 one szybko, poniewa\u017c jak b\u0142yskawica roz\u015bwietla niebo z jednego ko\u0144ca a\u017c po drugi, tak te\u017c b\u0119dzie z przyj\u015bciem Syna Cz\u0142owieczego. Padaj\u0105 szybko, poniewa\u017c s\u0105 one jak s\u0142owa Moj\u017cesza, wymieniaj\u0105cego Imi\u0119 Pana przychodz\u0105cego w ob\u0142oku: \u201ePan, Pan B\u00f3g, mi\u0142o\u015bciwy i \u0142askawy, cierpliwy i pe\u0142en dobroci i prawdy\u201d. I jak Moj\u017cesz na g\u00f3rze, tak r\u00f3wnie\u017c my \u00abspieszymy i k\u0142onimy nasze g\u0142owy do ziemi, adoruj\u0105c Go\u00bb. R\u00f3wnie\u017c my, zgromadzeni doko\u0142a, ka\u017cdy na swym miejscu, wypatrujemy wielkiego Adwentu, \u00aboczekuj\u0105c na poruszenie si\u0119 wody\u00bb. Wszyscy, ka\u017cdy na swym miejscu, ze swym w\u0142asnym sercem, ze swymi w\u0142asnymi pragnieniami, ze swymi w\u0142asnymi my\u015blami, ze sw\u0105 w\u0142asn\u0105 intencj\u0105, ze swymi w\u0142asnymi modlitwami, osobno lecz zgodnie, patrz\u0105c na to co si\u0119 dokonuje, obserwuj\u0105c przebieg liturgii, jednocz\u0105c si\u0119 w niej – nie staraj\u0105c si\u0119 \u015bledzi\u0107 mozolnie tekstu modlitwy, ale ws\u0142uchuj\u0105c si\u0119 niejako w koncert instrument\u00f3w muzycznych, z kt\u00f3rych ka\u017cdy jest inny, a jednak wsp\u00f3\u0142brzmi\u0105cy w s\u0142odkiej harmonii, \u0142\u0105czymy si\u0119 z kap\u0142anem Boga i wspieramy go naszymi modlitwami, a jednak prowadzeni jeste\u015bmy przez niego. S\u0105 tam ma\u0142e dzieci i ludzie starzy, pro\u015bci robotnicy i studenci, kap\u0142ani przygotowuj\u0105cy si\u0119 do Mszy, kap\u0142ani odprawiaj\u0105cy dzi\u0119kczynienie, s\u0105 niewinne dziewice i pokutuj\u0105cy grzesznicy;  ze wszystkich tych serc wznosi si\u0119 jeden hymn eucharystyczny – wszystko to za\u015b koncentruje si\u0119 wok\u00f3\u0142 wielkiej Akcji, dokonuj\u0105cej si\u0119 na o\u0142tarzu. I ty si\u0119 mnie pytasz, m\u00f3j drogi Batemanie – doda\u0142, zwracaj\u0105c si\u0119 ku niemu – ty si\u0119 mnie pytasz, czy nie jest to formalistyczne, nierozumne nabo\u017ce\u0144stwo – to jest cudowne! – wykrzykn\u0105\u0142, zrywaj\u0105c si\u0119 z miejsca – absolutnie cudowne!\u201d[1]<\/a>.<\/p>\r\n

\u00d3w obszerny cytat z pism kard. Newmana zas\u0142uguje na szczeg\u00f3lnie wnikliwe studium. Dowodzi on g\u0142\u0119bokiej \u015bwiadomo\u015bci tego, czym jest dla katolik\u00f3w Msza i jak fundamentaln\u0105 rol\u0119 w kszta\u0142towaniu pobo\u017cno\u015bci ludowej odgrywa spos\u00f3b jej celebracji. Przeci\u0119tny wierny nie postrzega\u0142 Mszy ani jako nudnej ani ekscytuj\u0105cej. My\u015bla\u0142 o niej po prostu jako o Mszy. By\u0142o to co\u015b, z czym dorasta\u0142. Nie zastanawia\u0142 si\u0119 on, czy jej forma mog\u0142aby zosta\u0107 zmieniona na lepsz\u0105, podobnie jak nie przysz\u0142oby mu nigdy do g\u0142owy rozwa\u017ca\u0107, czy jego matka nie mog\u0142aby wygl\u0105da\u0107 pi\u0119kniej  z innym kszta\u0142tem nosa czy oczyma innego koloru. Zar\u00f3wno Msza jak i jego matka towarzyszy\u0142y mu od zawsze, zawsze by\u0142y takie same. To przede wszystkim dzi\u0119ki Mszy zachowywa\u0142 on wi\u0119\u017a z Ko\u015bcio\u0142em oraz z Bogiem. Jej niezmienno\u015b\u0107 pozwala\u0142a mu wierzy\u0107, \u017ce \u017cycie doczesne nie jest jego ostatecznym celem.<\/p>\r\n

Trudno te\u017c nazwa\u0107 liturgi\u0119 Mszy Trydenckiej nudn\u0105. By\u0142a ona, jak pisze ks. Faber \u201enajpi\u0119kniejsz\u0105 rzecz\u0105 po tej stronie nieba\u201d. Pi\u0119kno, podobnie jak prawda i dobro, stanowi\u0105 odzwierciedlenie istoty Boga. Im bardziej zbli\u017camy si\u0119 do Boga, tym bardziej zbli\u017camy si\u0119 do czystego pi\u0119kna, czystej prawdy i czystego dobra. Msza Trydencka by\u0142a teocentryczna, skupia\u0142a si\u0119 nie na cz\u0142owieku, ale na Stw\u00f3rcy. Poprzez \u015bwiadome oderwanie si\u0119 od swego codziennego \u017cycia przeci\u0119tny wierny poczu\u0107 m\u00f3g\u0142 pewien – cho\u0107 niedoskona\u0142y – posmak nie\u015bmiertelno\u015bci.<\/p>\r\n

Wsp\u00f3\u0142cze\u015bni liturgi\u015bci staraj\u0105 si\u0119 doprowadzi\u0107 przede wszystkim do tego, by wierny czu\u0142 si\u0119 na liturgii jak w domu – nie w swym prawdziwym domu w niebie, ale w domu swego codziennego \u017cycia. Liturgia ma by\u0107 oparta na wzorcach kulturowych, kt\u00f3re s\u0105 mu znane. Dlatego wierny nie wygl\u0105da ju\u017c Boga, ale spogl\u0105da wg\u0142\u0119b siebie samego. Introspekcja jest najpewniejsz\u0105 drog\u0105 do nudy. Nic dziwnego, \u017ce nowa Msza jest nudna. W artykule cytowanym w rozdziale V Kevin Starr zauwa\u017cy\u0142, \u017ce Msza:<\/p>\r\n

\u201e(\u2026) jest najodwa\u017cniejsz\u0105 pr\u00f3b\u0105 wzniesienia si\u0119 cz\u0142owieka ku Bogu i zarazem najbardziej wspania\u0142omy\u015blnym pochyleniem si\u0119 Wszechmocnego Boga nad cz\u0142owiekiem (\u2026) Zgodnie z wiar\u0105 katolick\u0105 Msza odtwarza wielki dramat Kalwarii. To nie impreza muzyczna ani pe\u0142na spontaniczno\u015bci sesja terapeutyczna Instytutu Esalen, maj\u0105ca na celu wywo\u0142anie u uczestnik\u00f3w dreszczu emocji.<\/p>\r\n

Ko\u015bcio\u0142owi \u0141aci\u0144skiemu 500 lat zabra\u0142o wypracowanie liturgii, wyra\u017caj\u0105cej w odpowiedni spos\u00f3b owo zbli\u017cenie do Boga poprzez Zmartwychwsta\u0142ego, Eucharystycznego Chrystusa. Katolicy modlili si\u0119 w ten spos\u00f3b podczas Mszy przez ponad tysi\u0105c lat. Podczas maj\u0105cego miejsce  w XVI wieku Soboru Trydenckiego owa licz\u0105ca tysi\u0105c lat Msza zosta\u0142a ujednolicona, skodyfikowana, uczyniona norm\u0105 dla ca\u0142ego Ko\u015bcio\u0142a powszechnego. Przez kolejnych 400 lat \u00f3w pe\u0142en godno\u015bci i dostoje\u0144stwa kult prawowany by\u0142 na ca\u0142ym katolickim \u015bwiecie. We wielkich katedrach Europy Msza odprawiana by\u0142a przez arcybiskup\u00f3w i kardyna\u0142\u00f3w ubranych we wspania\u0142e szaty liturgiczne, przy akompaniamencie orkiestr i wy\u0107wiczonych ch\u00f3r\u00f3w, na plac\u00f3wkach misyjnych za\u015b przez spoconych misjonarzy, przy akompaniamencie modlitw zanoszonych w tysi\u0105cach r\u00f3\u017cnych j\u0119zyk\u00f3w. Gdziekolwiek jednak by\u0142a sprawowana – w katedrach, w staro\u017cytnych opactwach, w kresowych parafiach czy te\u017c na plac\u00f3wkach misyjnych – by\u0142a to zawsze ta sama Msza \u0142aci\u0144ska.<\/p>\r\n

Ka\u017cdy ameryka\u0144ski katolik w wieku powy\u017cej 35 lat dorasta\u0142 czerpi\u0105c z jej bogactwa. \u015aledzili\u015bmy jej zawi\u0142e obrz\u0119dy w naszych mszalikach. Pochylali\u015bmy g\u0142owy w przejmuj\u0105cej czci\u0105 ciszy, gdy kap\u0142an podnosi\u0142 Hosti\u0119 i Kielich, wypowiadaj\u0105c staro\u017cytne s\u0142owa Konsekracji\u201d.<\/p>\r\n

Od czasu II Soboru Watyka\u0144skiego przeci\u0119tnemu wiernemu wmawia si\u0119, \u017ce nie ma prawa nazywa\u0107 si\u0119 katolikiem, je\u015bli nie jest prawdziwie \u201ezaanga\u017cowany\u201d. Musi tego nieustannie dowodzi\u0107 po\u015bwi\u0119caj\u0105c ca\u0142y sw\u00f3j wolny na spe\u0142nianie r\u00f3\u017cnego rodzaju dobrych uczynk\u00f3w lub bior\u0105c udzia\u0142 w grupach dyskusyjnych (co samo w sobie jest rzecz\u0105 dobr\u0105). Agresywna propaganda, kt\u00f3rej celem jest przeobra\u017cenie zwyk\u0142ego cz\u0142owieka w entuzjast\u0119, przynios\u0142a jednak skutek wr\u0119cz przeciwny, zra\u017caj\u0105c przeci\u0119tnego wiernego do Ko\u015bcio\u0142a. Jak zauwa\u017cy\u0142 pochodz\u0105cy z Australii \u015bwiecki pisarz Karl G. Schmude w artykule opublikowanym na \u0142amach \u201eHomiletic and Pastoral Review\u201d w listopadzie 1978 roku:<\/p>\r\n

\u201ePomimo retoryki \u00abotwarto\u015bci\u00bb, wizja Ko\u015bcio\u0142a raczej si\u0119 zaw\u0119zi\u0142a, ni\u017c poszerzy\u0142a. Perspektywa, kt\u00f3ra by\u0142a egalitarna i ludowa – k\u0142ad\u0105ca nacisk minimalne zaanga\u017cowanie ze strony maksymalnej liczby wiernych – a r\u00f3wnie\u017c obiektywna, wymagaj\u0105ca wykonywania pewnych obrz\u0119d\u00f3w i przylgni\u0119cia do pewnych zasadniczych warto\u015bci, ust\u0105pi\u0142a miejsca koncepcji, kt\u00f3ra jest zasadniczo elitarna – wymagaj\u0105ca zewn\u0119trznego zaanga\u017cowania ze strony ca\u0142ej wsp\u00f3lnoty, a r\u00f3wnie\u017c eksperymentalna – podkre\u015blaj\u0105ca potrzeb\u0119 religijnego entuzjazmu\u201d.<\/p>\r\n

Wielu libera\u0142\u00f3w z pewno\u015bci\u0105 zgodzi\u0142oby si\u0119 z t\u0105 ocen\u0105. Przy licznych okazjach liberalni duchowni m\u00f3wili mi, \u017ce podczas gdy uprzednio przewi\u0105zywali\u015bmy wag\u0119 do ilo\u015bci, obecnie chodzi nam raczej o jako\u015b\u0107 – i odnosz\u0105 to nie tylko do uczestnictwa we Mszy, ale r\u00f3wnie\u017c do liczby kandydat\u00f3w do kap\u0142a\u0144stwa i liczby cz\u0142onk\u00f3w zgromadze\u0144 zakonnych. Ci, kt\u00f3rzy mieli jakikolwiek kontakt ze wsp\u00f3\u0142czesnymi seminarzystami zachowaj\u0105 z pewno\u015bci\u0105 sceptycyzm co do tych zapewnie\u0144 o jako\u015bci. Sir Arnold Lunn pisa\u0142, \u017ce g\u0142\u00f3wnym zadaniem Ko\u015bcio\u0142a katolickiego \u201ejest osi\u0105gni\u0119cie czy\u015b\u0107ca przez mo\u017cliwie najwi\u0119ksz\u0105 liczb\u0119 dusz\u201d[2]<\/a>. Ko\u015bci\u00f3\u0142 soborowy wydaje si\u0119 natomiast wierzy\u0107, \u017ce wype\u0142ni\u0142 swe zadanie, je\u015bli uda\u0142o mu si\u0119 pozyska\u0107 cho\u0107by kilku entuzjast\u00f3w do protest\u00f3w przeciwko handlowi z Chile czy Argentyn\u0105.<\/p>\r\n

Posiadaj\u0105cy bogate do\u015bwiadczenie w pracy duszpasterskiej ks. Rawley Myers dowodzi\u0142, \u017ce trudno o co\u015b bardziej absurdalnego ni\u017c pr\u00f3ba zmienienia ka\u017cdego katolika w zakonnika czy zakonnic\u0119:<\/p>\r\n

\u201eNiekt\u00f3rzy wsp\u00f3\u0142cze\u015bni autorzy duchowi, kt\u00f3rzy sami nie pracuj\u0105 w parafiach, zdaj\u0105 si\u0119 sugerowa\u0107, \u017ce nasi wierni pragn\u0105 upodobni\u0107 si\u0119 do zakonnik\u00f3w czy zakonnic. Chc\u0105, by\u015bmy nak\u0142aniali ich do sp\u0119dzania wi\u0119kszo\u015bci czasu z dala od rodzin. Jednak wi\u0119kszo\u015b\u0107 parafian wybiera inny stan \u017cycia i jest ca\u0142kowicie zadowolonych ze swego powo\u0142ania. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich nie ma wiele czasu na rozmy\u015blanie, wype\u0142nia go bowiem staranie o zapewnienie godziwych warunk\u00f3w bytu rodzinie. Wychowywanie dzieci niesie za sob\u0105 problemy, o jakich wi\u0119kszo\u015b\u0107 duchowie\u0144stwa nie ma nawet poj\u0119cia. Ojciec jest cz\u0119stokro\u0107 wyczerpany presj\u0105, jak\u0105 wywiera si\u0119 na niego w pracy, za\u015b wychowanie dzieci w naszym spogania\u0142ym spo\u0142ecze\u0144stwie staje si\u0119 coraz trudniejsze. Nie chce on chodzi\u0107 na wi\u0119cej spotka\u0144, pragnie jedynie mie\u0107 wi\u0119cej czasu dla swej rodziny. Marzy o mo\u017cliwo\u015bci wyjazdu, bynajmniej nie na szkolenia, ale na zas\u0142u\u017cony odpoczynek i na ryby.<\/p>\r\n

Stosunek, jaki maj\u0105 do religii niekt\u00f3rzy wsp\u00f3\u0142cze\u015bni autorzy, nie znaj\u0105cy problem\u00f3w ludzi, przypomina sytuacj\u0119 znan\u0105 z Alicji z Krainy Czar\u00f3w. M\u00f3wi\u0105 nam oni, co nale\u017cy robi\u0107 w parafii, nie maj\u0105 jednak poj\u0119cia o prawdziwych potrzebach i pragnieniach parafian. Przemawiaj\u0105 i pisz\u0105 z wielk\u0105 pewno\u015bci\u0105 siebie, nie maj\u0105c przy tym poj\u0119cia, co ludzie naprawd\u0119 my\u015bl\u0105. A przecie\u017c edukacja musi zaczyna\u0107 si\u0119 od pracy nad cz\u0142owiekiem znajduj\u0105cym si\u0119 w konkretnym miejscu i sytuacji\u201d[3]<\/a>.<\/p>\r\n

R\u00f3wnie\u017c inny do\u015bwiadczony ameryka\u0144ski duszpasterz, Msgr Richard J. Schuler, zwraca uwag\u0119 na oderwanie biurokrat\u00f3w liturgicznych od rzeczywisto\u015bci \u017cycia parafialnego. Jak zauwa\u017ca, duchowie\u0144stwo popar\u0142o sob\u00f3r duszpasterski oczekuj\u0105c, \u017ce doprowadzi on do odnowy \u017cycia religijnego:<\/p>\r\n

\u201eWkr\u00f3tce jednak pojawili si\u0119 posoborowi interpretatorzy i \u00abwdra\u017cacze\u00bb, kt\u00f3rzy wymy\u015blili \u00abDucha Soboru\u00bb. Wprowadzili oni praktyki, o kt\u00f3rym ojcom soborowym nigdy si\u0119 nie \u015bni\u0142o, pousuwali katolickie tradycje i zwyczaje, kt\u00f3rych nigdy nie zamierzano narusza\u0107, zmieniali dla samej zmiany, niepokoili owce i przera\u017cali pasterzy.<\/p>\r\n

Przy pomocy starannie zorganizowanej propagandy uda\u0142o im si\u0119 przekona\u0107 pasterzy, \u017ce to co g\u0142osili, by\u0142o w istocie wol\u0105 Ko\u015bcio\u0142a, dyrektywami soboru i papie\u017ca. Burzyli o\u0142tarze, usuwali \u0142acin\u0119, rozwi\u0105zywali ch\u00f3ry, niszczyli pos\u0105gi i wiele sprz\u0119t\u00f3w ko\u015bcielnych, zniech\u0119cali do odmawiania R\u00f3\u017ca\u0144ca i udzielania b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwa Naj\u015bwi\u0119tszym Sakramentem, do procesji, nowenn i r\u00f3\u017cnych form pobo\u017cno\u015bci. Zamiast przyci\u0105gn\u0105\u0107 tych, kt\u00f3rzy znajdowali si\u0119 na zewn\u0105trz owczarni, zniech\u0119cili wielu ludzi, kt\u00f3rzy urodzili si\u0119 i \u017cyli wewn\u0105trz Ko\u015bcio\u0142a. Duszpasterze zacz\u0119li si\u0119 niepokoi\u0107, gdy spad\u0142o uczestnictwo we Mszach niedzielnych oraz liczba os\u00f3b przyst\u0119puj\u0105cych do spowiedzi, a m\u0142odzie\u017c zacz\u0119\u0142a twierdzi\u0107, \u017ce nie potrzebuje Ko\u015bcio\u0142a ani sakrament\u00f3w. Co sta\u0142o si\u0119 z konwersjami? Fa\u0142szywy ekumenizm skutecznie zahamowa\u0142 stabilny dot\u0105d proces nawr\u00f3ce\u0144 do Ko\u015bcio\u0142a (\u2026)<\/p>\r\n

Dla ksi\u0119dza parafialnego, b\u0119d\u0105cego dla wi\u0119kszo\u015bci katolik\u00f3w pasterzem, do kt\u00f3rego zwracali si\u0119 dot\u0105d o pomoc na drodze do zbawienia, nasta\u0142y ci\u0119\u017ckie czasy – zast\u0105piony zosta\u0142 przez komisje, komitety, ekspert\u00f3w, konsultant\u00f3w, koordynator\u00f3w i wszelkiego rodzaju biurokrat\u00f3w. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce zwyk\u0142y duszpasterz ju\u017c nie wystarcza. Wmawia si\u0119 mu, \u017ce je\u015bli odebra\u0142 wykszta\u0142cenie przed rokiem 1963, brak mu profesjonalnej wiedzy, musi wi\u0119c j\u0105 uzupe\u0142ni\u0107, uwsp\u00f3\u0142cze\u015bni\u0107 i podda\u0107 si\u0119 indoktrynacji na r\u00f3\u017cnego rodzaju spotkaniach, seminariach, warsztatach, rekolekcjach, konferencjach i innych sesjach prania m\u00f3zgu. W rzeczywisto\u015bci jednak jest on potrzebny jedynie do zbierania pieni\u0119dzy na finansowanie rozrastaj\u0105cej si\u0119 wci\u0105\u017c biurokracji, maj\u0105cej rzekomo \u00abs\u0142u\u017cy\u0107\u00bb \u00abpotrzebom duszpasterskim\u00bb ludu. Kiedy parafie walcz\u0105 o przetrwanie, nak\u0142adane na nie dodatkowe podatki mog\u0105 si\u0119 przyczyni\u0107 jedynie do ich ostatecznego unicestwienia. Absurd, jakim jest przymuszanie do wsp\u00f3\u0142finansowania swej w\u0142asnej zag\u0142ady stawia w trudnym po\u0142o\u017ceniu zar\u00f3wno duszpasterza jak i jego owce, staraj\u0105ce si\u0119 dostosowa\u0107 do \u00abwolno\u015bci\u00bb i opcji narzuconych przez sob\u00f3r.<\/p>\r\n

Jednymi w najdotkliwszych z cios\u00f3w, jakie spad\u0142y na duszpasterza i powierzon\u0105 jego pieczy trzod\u0119, by\u0142y innowacje liturgiczne narzucone przez waszyngto\u0144sk\u0105 biurokracj\u0119. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 zmian, jakich byli\u015bmy \u015bwiadkami po roku 1965, nie przysz\u0142a nigdy na my\u015bl ojcom soborowym, a sam lud katolicki nigdy si\u0119 ich nie domaga\u0142. Poniewa\u017c jednak nadano nam now\u0105 wolno\u015b\u0107, musimy<\/strong> mie\u0107 opcje i musimy pomi\u0119dzy nimi wybiera\u0107, dotyczy to zw\u0142aszcza opcji przedstawianych nam przez liturgist\u00f3w. Wsp\u00f3\u0142czesny liberalizm oznacza, \u017ce wolno nam akceptowa\u0107 jedynie stanowisko libera\u0142\u00f3w. St\u0105d opcje, skoro tylko zostan\u0105 wprowadzane, szybko staj\u0105 si\u0119 norm\u0105 i wszelkie pr\u00f3by dokonywania samodzielnego wyboru etykietowane s\u0105 jako \u00abwprowadzanie podzia\u0142\u00f3w\u00bb\u201d[4]<\/a>.<\/p>\r\n

Najbardziej wnikliwa analiza skutk\u00f3w, jakie wywar\u0142y posoborowe zmiany na mentalno\u015b\u0107 przeci\u0119tnego katolika ,pojawi\u0142a si\u0119 na \u0142amach \u201eNational Review\u201d z 4 marca 1977. Przeprowadzona ona zosta\u0142a z czysto socjologicznego punktu widzenia przez Paula Williamsa, wyk\u0142adowc\u0119 religioznawstwa na American University. Analiza ta podkre\u015bla\u0142a fakt, \u017ce przedpoborowy katolicyzm dawa\u0142 przeci\u0119tnemu wiernemu poczucie to\u017csamo\u015bci, odpowiada\u0142 na pytanie kim w istocie by\u0142. By\u0142 katolikiem. Co to oznacza\u0142o? Oznacza\u0142o to, \u017ce wys\u0142uchiwa\u0142 w niedziel\u0119 Mszy, nie jad\u0142 mi\u0119sa w pi\u0105tki, chodzi\u0142 do spowiedzi, nigdy nie uczestniczy\u0142 w nabo\u017ce\u0144stwach protestanckich, wchodzi\u0142 w zwi\u0105zek ma\u0142\u017ce\u0144ski z katolikiem i posy\u0142a\u0142 swe dzieci do katolickiej szko\u0142y, nawet je\u015bli wi\u0105za\u0142o si\u0119 to z wyrzeczeniami finansowymi. Definiowanie katolicyzmu w taki spos\u00f3b przerazi\u0142oby z pewno\u015bci\u0105 zaanga\u017cowanego katolika Ko\u015bcio\u0142a soborowego. Teoretycznie zaanga\u017cowany katolik ma s\u0142uszno\u015b\u0107 – znamieniem prawdziwego wyznawcy powinno by\u0107 pragnienie przeobra\u017cenia \u015bwiata, urzeczywistnianie idei Kr\u00f3lestwa Bo\u017cego na ziemi. Jednak Chrystus Pan przyszed\u0142 zbawi\u0107 grzesznik\u00f3w, a Jego Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest zasadniczo Ko\u015bcio\u0142em ludzi grzesznych. S\u0142usznym wydaje si\u0119 wi\u0119c przypuszczenie, \u017ce denominacja sk\u0142adaj\u0105ca si\u0119 w wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci z zaanga\u017cowanych cz\u0142onk\u00f3w nie mo\u017ce by\u0107 Ko\u015bcio\u0142em za\u0142o\u017conym przez Zbawiciela, mam tu na my\u015bli wyznania takie jak kwakrzy, nie ubli\u017caj\u0105c im w \u017caden spos\u00f3b. Ko\u015bci\u00f3\u0142 za\u0142o\u017cony przez Chrystusa musi by\u0107 jak drzewo, na kt\u00f3rym dom znale\u017a\u0107 mog\u0105 wszystkie ptaki albo jak sie\u0107, kt\u00f3ra mo\u017ce zagarnia\u0107 wszystkie ryby morza. Ko\u015bci\u00f3\u0142 Chrystusowy musi przypomina\u0107 rzesze, jakie pod\u0105\u017ca\u0142y za Nim podczas Jego ziemskiego \u017cycia – niewielu z tych ludzi by\u0142o prawdziwie zaanga\u017cowanych, niewielu prawdziwie zdeprawowanych – wi\u0119kszo\u015b\u0107 zadowala\u0142a si\u0119 pod\u0105\u017caniem za Nim, s\u0142uchaniem Go, nie pragn\u0119\u0142a jednak, by sk\u0142adano na jej barki zbyt wielu obowi\u0105zk\u00f3w. Oskar Wilde sta\u0142 si\u0119 katolikiem na kr\u00f3tko przed \u015bmierci\u0105, wydaje si\u0119 jednak nieprawdopodobne, by – gdyby pojawi\u0142a si\u0119 sprzyjaj\u0105ca temu okoliczno\u015b\u0107 – m\u00f3g\u0142 on zosta\u0107 kwakrem.<\/p>\r\n

Kontrast pomi\u0119dzy elitarna natur\u0105 Ko\u015bcio\u0142a soborowego a ludow\u0105 natur\u0105 tradycyjnego katolicyzmu ukazuje nam inny jeszcze cytat z powie\u015bci Newmana  Loss and Gain<\/em>. Mo\u017cna by sobie wyobra\u017ca\u0107, \u017ce konwertyta o subtelno\u015bci i poziomie intelektualnym Newmana nie powinien odczuwa\u0107 specjalnej sympatii do pobo\u017cno\u015bci ludowej. By\u0142o jednak dok\u0142adnie przeciwnie. W swej powie\u015bci Newman ukazuje, jak wielkie wra\u017cenie wywar\u0142a pobo\u017cno\u015b\u0107 ludowa na pewnym anglikaninie, kt\u00f3ry wszed\u0142 do katolickiego ko\u015bcio\u0142a i by\u0142 obecny podczas b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwa Naj\u015bwi\u0119tszym Sakramentem. Fragment ten jest do\u015b\u0107 d\u0142ugi, stanowi jednak \u015bwiadectwo roli katolicyzmu jako formy kulturowej, czy te\u017c m\u00f3wi\u0105c \u015bci\u015ble jako subkultury w zdominowanym przez protestantyzm spo\u0142ecze\u0144stwie. Przynale\u017cno\u015b\u0107 do tej subkultury dawa\u0142a katolikom poczucie to\u017csamo\u015bci, poczucie zaanga\u017cowania. Jak pokazuje Williams, rewolucjoni\u015bci zniszczyli subkultur\u0119 – a w konsekwencji r\u00f3wnie\u017c poczucie to\u017csamo\u015bci. W praktyce zniszczyli katolicyzm:<\/p>\r\n

\u201eZbli\u017cy\u0142 si\u0119 do drzwi ko\u015bcio\u0142a i wszed\u0142 do \u015brodka. \u015awi\u0105tynia wype\u0142nia\u0142a si\u0119 wiernymi, najwyra\u017aniej gromadz\u0105cymi si\u0119 na jakie\u015b nabo\u017ce\u0144stwo. Gdy wszed\u0142, cz\u0142owiek id\u0105cy bezpo\u015brednio przed nim zanurzy\u0142 r\u0119k\u0119 w zbiorniku z wod\u0105, kt\u00f3ry sta\u0142 przy wej\u015bciu i wyci\u0105gn\u0105\u0142 ku niemu d\u0142o\u0144. Charles, nie\u015bwiadomy co to oznacza i r\u00f3wnocze\u015bnie skr\u0119powany tym faktem, nie uczyni\u0142 niczego i w\u015blizgn\u0105wszy si\u0119 do \u015brodka zacz\u0105\u0142 rozgl\u0105da\u0107 si\u0119 za jakim\u015b zacisznym miejscem. Jednak ca\u0142a przestrze\u0144 by\u0142a otwarta i wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce w budynku nie ma \u017cadnych zakamark\u00f3w, kt\u00f3rych m\u00f3g\u0142by si\u0119 schroni\u0107. Wszyscy wydawali si\u0119 by\u0107 poch\u0142oni\u0119ci w\u0142asnymi sprawami, nikt nie zwraca\u0142 na niego uwagi, pocz\u0105tkowo wi\u0119c czu\u0142 si\u0119 nieswojo. Stan\u0105\u0142 nieopodal drzwi i zacz\u0105\u0142 si\u0119 rozgl\u0105da\u0107. Przy wielkim o\u0142tarzu, kt\u00f3ry sta\u0142 po\u015brodku p\u00f3\u0142kolistej apsydy, pali\u0142o si\u0119 mn\u00f3stwo \u015bwiec. By\u0142y te\u017c o\u0142tarze boczne – chyba z p\u00f3\u0142 tuzina, wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich bez p\u0142on\u0105cych \u015bwiec, jednak nawet przed nimi dostrzec mo\u017cna by\u0142o pojedynczych wiernych. Na jednym z nich znajdowa\u0142 si\u0119 wielki stary krucyfiks z lampk\u0105 – i gromadzi\u0142o si\u0119 przed nim wielu ludzi. Przychodzili na pi\u0119\u0107 minut, odmawiali jakie\u015b modlitwy, kt\u00f3re wypisane by\u0142y na oszklonej tablicy znajduj\u0105cej si\u0119 na balaskach, po czym odchodzili. Przy innym, znajduj\u0105cym si\u0119 w kaplicy na najdalszym ko\u0144cu naw, p\u0142on\u0119\u0142o sze\u015b\u0107 d\u0142ugich \u015bwiec, ponad kt\u00f3rymi znajdowa\u0142 si\u0119 obraz. Przypatruj\u0105c si\u0119 intensywnie Charles zauwa\u017cy\u0142, \u017ce by\u0142 to obraz przedstawiaj\u0105cy Matk\u0119 Bo\u017c\u0105 i Dzieci\u0105tko trzymaj\u0105cych R\u00f3\u017caniec. Przed nim znajdowa\u0142a si\u0119 liczna grupa wiernych, bior\u0105ca udzia\u0142 w jakim\u015b nie znanym mu nabo\u017ce\u0144stwie. Sk\u0142ada\u0142o si\u0119 ono z kr\u00f3tkich, odmawianych na przemian, monotonnych wezwa\u0144, a poniewa\u017c zdawa\u0142o si\u0119 nie mie\u0107 ko\u0144ca, Reding zwr\u00f3ci\u0142 wzrok w inn\u0105 stron\u0119. Dostrzeg\u0142 najpierw jeden, a potem inny jeszcze konfesjona\u0142, wok\u00f3\u0142 kt\u00f3rych gromadzi\u0142 si\u0119 ma\u0142y t\u0142um ludzi, kl\u0119cz\u0105cych i oczekuj\u0105cych na sw\u0105 kolej – m\u0119\u017cczy\u017ani po jednej stronie, kobiety po drugiej. W dolnej cz\u0119\u015bci ko\u015bcio\u0142a znajdowa\u0142y si\u0119 trzy rz\u0119dy ruchomych \u0142awek z oparciami i kl\u0119cznikami, reszta przestrzeni by\u0142a otwarta i wype\u0142niona krzes\u0142ami. Coraz wi\u0119cej uwagi koncentrowa\u0142o si\u0119 na wielkim o\u0142tarzu, ka\u017cda wchodz\u0105ca osoba bra\u0142a krzes\u0142o i przykl\u0119kaj\u0105c za nim zaczyna\u0142a si\u0119 modli\u0107. Stopniowo ko\u015bci\u00f3\u0142 wype\u0142ni\u0142 si\u0119 po brzegi, bogaci i ubodzy zmieszali si\u0119 ze sob\u0105 – arty\u015bci, dobrze ubrani m\u0142odzi ludzie, irlandzcy robotnicy, matki z dwoma lub trzema dzie\u0107mi – oddzieleni byli jedynie m\u0119\u017cczy\u017ani od kobiet. Grupa ch\u0142opc\u00f3w i dzieci, razem z kilkoma starszymi opiekunkami, zgromadzi\u0142a si\u0119 przy balaskach i obejmowa\u0142a je nieruchomo, jak gdyby w oczekiwaniu na co\u015b.<\/p>\r\n

Cho\u0107 Reding w dalszym ci\u0105gu sta\u0142, nikt nie zwr\u00f3ci\u0142 mu uwagi, widzia\u0142 jednak \u017ce czas ju\u017c ukl\u0119kn\u0105\u0107  – i zaj\u0105\u0142 miejsce z brzegu najbli\u017cszej \u0142awki. Zaledwie to uczyni\u0142, z zakrystii wysz\u0142a kieruj\u0105ca si\u0119 do o\u0142tarza procesja ze \u015bwiecami, zacz\u0119\u0142o si\u0119 co\u015b, czego nie rozumia\u0142, a po modlitwie, w kt\u00f3rej dzi\u0119ki powtarzaj\u0105cym si\u0119 zwrotom Miserere<\/em> i Ora pro nobis<\/em> pozna\u0142 litani\u0119, rozbrzmia\u0142 hymn. Reding czu\u0142 si\u0119 tak, jakby nigdy przedtem nie by\u0142 obecny na liturgii, tak wielkie by\u0142o skupienie i widoczna pobo\u017cno\u015b\u0107 zgromadzonych. Uderzy\u0142o go zw\u0142aszcza to, \u017ce podczas gdy w Church of England duchowny czy organy byli wszystkim a lud niczym, poza faktem \u017ce duchowny by\u0142 ich przedstawicielem, tu by\u0142o wr\u0119cz na odwr\u00f3t. Kap\u0142an m\u00f3wi\u0142 ma\u0142o, przynajmniej na g\u0142os, jednak ca\u0142e zgromadzenie by\u0142o jak gdyby jednym wielkim instrumentem czy panharmonicon, dzia\u0142aj\u0105cym wsp\u00f3lnie – i co najbardziej godne uwagi – niejako samoczynnie. Wydawali si\u0119 oni nie potrzebowa\u0107 nikogo do strojenia czy kierowania, cho\u0107 podczas litanii odpowiednie cz\u0119\u015bci by\u0142y wykonywane przez ch\u00f3r. S\u0142owa by\u0142y \u0142aci\u0144skie, lecz ka\u017cdy wydawa\u0142 si\u0119 je rozumie\u0107 i zanosi\u0107 modlitw\u0119 do Tr\u00f3jcy Przenaj\u015bwi\u0119tszej, Wcielonego Zbawiciela oraz Matki Bo\u017cej i \u015bwi\u0119tych, a ich serca wype\u0142nia\u0142a \u017carliwo\u015b\u0107 proporcjonalnie do si\u0142y wydawanych d\u017awi\u0119k\u00f3w. Obok niego znajdowa\u0142 si\u0119 ma\u0142y ch\u0142opiec i uboga kobieta, \u015bpiewaj\u0105cy w ka\u017cdy w swojej tonacji. \u00abTo nie b\u0142\u0105d – pomy\u015bla\u0142 Roding – To naprawd\u0119 religia ludowa\u00bb. Rozgl\u0105dn\u0105\u0142 si\u0119 doko\u0142a budowli, by\u0142a ona, jak powiedzieli\u015bmy, bardzo zwyczajna i wydawa\u0142a si\u0119 nie by\u0107 uko\u0144czona, jednak obecna w niej \u0179ywa \u015awi\u0105tynia nie potrzebowa\u0142a wspania\u0142ych rze\u017ab ani kosztownych marmur\u00f3w – \u00abgdy\u017c chwa\u0142a Boga j\u0105 o\u015bwieca\u0142a i lamp\u0105 by\u0142 w niej sam Baranek\u00bb. \u00abTo zdumiewaj\u0105ce – pomy\u015bla\u0142 Charles – \u017ce ludzie nazywaj\u0105 ten kult formalnym i zewn\u0119trznym. Wydaje si\u0119 on obejmowa\u0107 wszystkie klasy spo\u0142eczne, m\u0142odych i starych, wykszta\u0142conych i niewykszta\u0142conych, m\u0119\u017cczyzn i kobiety, we wszystkich wida\u0107 dzia\u0142anie tego samego Ducha, kt\u00f3ry czyni ich jedno\u015bci\u0105\u00bb.<\/p>\r\n

Podczas gdy oddawa\u0142 si\u0119 tym rozmy\u015blaniom, w obrz\u0119dzie nast\u0105pi\u0142a zmiana. Kap\u0142an, albo przynajmniej wikary, podszed\u0142 na chwil\u0119 do o\u0142tarza i ods\u0142oni\u0142 kielich czy jakie\u015b inne stoj\u0105ce tam naczynie liturgiczne – nie m\u00f3g\u0142 zobaczy\u0107 tego dok\u0142adnie. Dym kadzid\u0142a wzni\u00f3s\u0142 si\u0119 wysoko, ludzie nagle nisko si\u0119 pok\u0142onili – c\u00f3\u017c to mog\u0142o oznacza\u0107? Prawda ol\u015bni\u0142a go, wype\u0142niaj\u0105c l\u0119kiem lecz r\u00f3wnocze\u015bnie s\u0142odycz\u0105 – by\u0142 to Naj\u015bwi\u0119tszy Sakrament, na o\u0142tarzu obecny by\u0142 Wcielony B\u00f3g, kt\u00f3ry przyszed\u0142 nawiedzi\u0107 i pob\u0142ogos\u0142awi\u0107 sw\u00f3j lud. By\u0142a to owa Wspania\u0142a Obecno\u015b\u0107, kt\u00f3ra odr\u00f3\u017cnia katolicki ko\u015bci\u00f3\u0142 od ka\u017cdego innego miejsca na ziemi, czyni\u0105c je niesko\u0144czenie \u015bwi\u0119tym\u201d[5]<\/a>.<\/p>\r\n

\u015awiadectwo socjologa<\/p>\r\n

Zwi\u0105zek tego ust\u0119pu ksi\u0105\u017cki kard. Newmana z artyku\u0142em Paula Williamsa jest oczywisty. Williams ukazuje prawdziwe oblicze przedpoborowego katolicyzmu w krajach angloj\u0119zycznych. Wyja\u015bnia, \u017ce cho\u0107 Ko\u015bci\u00f3\u0142 nie zmieni\u0142 \u017cadnego ze swych dogmat\u00f3w, wprowadzenie tak wielu drastycznych zmian w jego liturgii i dyscyplinie stworzy\u0142o wra\u017cenie, \u017ce zmieni\u0142 si\u0119 sam Ko\u015bci\u00f3\u0142, \u017ce katolicyzm nie ju\u017c tym, czym by\u0142 niegdy\u015b. Ko\u015bci\u00f3\u0142 soborowy nie wydawa\u0142 si\u0119 ju\u017c zwyk\u0142emu wiernemu tym samym Ko\u015bcio\u0142em, w kt\u00f3rym niegdy\u015b dorasta\u0142 i kt\u00f3remu okazywa\u0142 pos\u0142usze\u0144stwo, zacz\u0105\u0142 si\u0119 wi\u0119c od niego dystansowa\u0107. Williams zauwa\u017ca, \u017ce przed soborem Ko\u015bci\u00f3\u0142 stara\u0142 si\u0119 ustrzec wiernych przeobra\u017cenia si\u0119 w \u201ebezkszta\u0142tn\u0105, homogeniczn\u0105 mas\u0119. M\u00f3wi\u0142 im kim s\u0105 i sk\u0105d pochodz\u0105\u201d. Miliony katolik\u00f3w, kt\u00f3rzy po soborze przestali przychodzi\u0107 na Msz\u0119, nie sta\u0142y si\u0119 wyznawcami \u017cadnej konkurencyjnej religii. S\u0105 po prostu sk\u0142adnikami owej \u201ehomogenicznej masy\u201d.<\/p>\r\n

Paul Williams pos\u0142u\u017cy\u0142 si\u0119 przyk\u0142adem Mszy dla zilustrowania sposobu, w jaki zmiany w praktykach stworzy\u0142y wra\u017cenie zmian w doktrynie:<\/p>\r\n

\u201eDoktryna o transsubstancjacji pozosta\u0142a nienaruszona – nie oznacza ju\u017c jednak tego samego. Przed reform\u0105 liturgiczn\u0105 doktryna ta by\u0142a stale uwypuklana poprzez podkre\u015blanie \u015bwi\u0119to\u015bci Hostii. W Op\u0142atku podnoszonym przez kap\u0142ana przy d\u017awi\u0119ku dzwonk\u00f3w i biciu si\u0119 w piersi  obecne by\u0142o bowiem prawdziwe Cia\u0142o i Krew Jezusa Chrystusa, niepokalanej \u0179ertwy, kt\u00f3ra nie mog\u0142a by\u0107 dotykana przez niekonsekrowane r\u0119ce. Wielka cz\u0119\u015b\u0107 liturgii trydenckiej stanowi\u0142a wyraz ho\u0142du wobec rzeczy niedotykalnej. Kap\u0142an m\u00f3g\u0142 podnosi\u0107 Hosti\u0119 jedynie palcami do tego przeznaczonymi, kciukiem i palcem wskazuj\u0105cym – kt\u00f3re zosta\u0142y do tego celu konsekrowane. Po Konsekracji chleba musia\u0142 trzyma\u0107 te palce z\u0142\u0105czone – na przyk\u0142ad patena oraz kielich musia\u0142y by\u0107 podnoszone palcem \u015brodkowym i serdecznym.<\/p>\r\n

Kap\u0142an mia\u0142 r\u00f3wnie\u017c obowi\u0105zek wyciera\u0107 paten\u0119, by usun\u0105\u0107 z niej niewidzialne fragmenty Hostii. Ka\u017cda z nich by\u0142a bowiem ca\u0142o\u015bci\u0105, ka\u017cdy okruch by\u0142 sam w sobie Komuni\u0105. Kiedy kap\u0142an rozdziela\u0142 Komuni\u0119 wiernym przy balaskach, zawsze towarzyszy\u0142 mu ministrant z patenk\u0105 na d\u0142ugiej r\u0105czce. Akolita starannie umieszcza\u0142 patenk\u0119 pod brod\u0105 ka\u017cdego komunikowanego – by zapobiec nieszcz\u0119\u015bciu, jakim by\u0142oby upuszczenie Cia\u0142a Pa\u0144skiego na posadzk\u0119. Cienkie op\u0142atki – tak trudne do po\u0142kni\u0119cia – zawsze przylega\u0142y do podniebienia, jednak rzecz\u0105 nie do pomy\u015blenia i \u015bwi\u0119tokradztwem by\u0142o, by kto\u015b pomaga\u0142 przy ich spo\u017cyciu palcami.<\/p>\r\n

Wraz ze zmianami dotycz\u0105cymi praktyk sakramentalnych wiernym pozwolono na to, co dot\u0105d by\u0142o nie do pomy\u015blenia. Nagle, we wielu post\u0119powych parafiach, Cia\u0142o Pa\u0144skie zacz\u0119\u0142o by\u0107 umieszczane na niekonsekrowanych d\u0142oniach wiernych. Gorzej jeszcze, w niekt\u00f3rych przypadkach zacz\u0119\u0142o by\u0107 nawet rozdzielane przez \u015bwieckich, kt\u00f3rzy zanurzali swe nie niekonsekrowane d\u0142onie w kielichu. Zdezorientowanych katolik\u00f3w zapewniano, \u017ce mog\u0105 prze\u017cuwa\u0107 Hosti\u0119, przyjmowa\u0107 Komuni\u0119 na stoj\u0105co, czy nawet pi\u0107 z kielicha. Czy Chrystus by\u0142 r\u00f3wnie prawdziwie obecny w dotykanym przez nich chlebie, co w nietykalnym niegdy\u015b op\u0142atku? Czy to, co pozwalano im prze\u017cuwa\u0107, to rzeczywi\u015bcie Cia\u0142o Chrystusa?<\/p>\r\n

Nie, doktryna o Rzeczywistej Obecno\u015bci Chrystusa w Eucharystii nie zosta\u0142a nigdy oficjalnie zmieniona. Psychologicznie jednak nie oznacza\u0142a ju\u017c tego samego. Zmiana w praktyce poci\u0105gn\u0119\u0142a za sob\u0105 zmian\u0119 w perspektywie. \u015awi\u0119to\u015b\u0107 nie wydawa\u0142a si\u0119 ju\u017c tak \u015bwi\u0119ta, jak niegdy\u015b. Nawet sam nieskalana Hostia zbrukana zosta\u0142a ludzkimi r\u0119koma.<\/p>\r\n

Zmiany te nie zosta\u0142y jednak wprowadzone ze wzgl\u0119du na dobro katolik\u00f3w, ale z pobudek ekumenicznych. Mia\u0142y one zatrze\u0107 r\u00f3\u017cnice pomi\u0119dzy chrze\u015bcijanami – \u00ababy wszyscy byli jednym\u00bb. W ten spos\u00f3b Ko\u015bci\u00f3\u0142 porzuci\u0142 jednak sw\u0105 funkcj\u0119 socjologiczn\u0105 i odwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 od swoich dzieci. \u00abWszyscy jeste\u015bmy przecie\u017c bra\u0107mi w Chrystusie\u00bb – zapewniano ich. Czy\u017c jednak w przesz\u0142o\u015bci nie powtarzano im wci\u0105\u017c czego\u015b wr\u0119cz przeciwnego? Czy nie zapewniano ich, \u017ce tylko oni s\u0105 cz\u0142onkami jedynego prawdziwego Ko\u015bcio\u0142a? Owce zosta\u0142y sprotestantyzowane, zanim jeszcze zd\u0105\u017cy\u0142y zabecze\u0107 w prote\u015bcie. Ryt \u0142aci\u0144ski zosta\u0142 zniszczony i zast\u0105piony wsp\u00f3\u0142czesn\u0105, \u015bwiatow\u0105 liturgi\u0105, kt\u00f3ra nie mog\u0142a ura\u017ca\u0107 \u00abbraci od\u0142\u0105czonych\u00bb. Wraz z wprowadzeniem nowej Mszy zdezorientowanym katolikom kazano \u015bpiewa\u0107 protestanckie hymny i odmawia\u0107 okropna protestanck\u0105 wersj\u0119 Modlitwy Pa\u0144skiej. Ksi\u0119\u017c\u0105 i biskupi, kt\u00f3rzy niegdy\u015b zabraniali wiernym uczestnictwa w nabo\u017ce\u0144stwach niekatolickich, zaczynaj\u0105 obecnie nabo\u017ce\u0144stwa takie organizowa\u0107. Ca\u0142y Ko\u015bci\u00f3\u0142 postawiony zosta\u0142 na g\u0142owie.<\/p>\r\n

Ludzie w dalszym ci\u0105gu identyfikowali si\u0119 ze sw\u0105 religi\u0105 – uwa\u017cali si\u0119 za katolik\u00f3w. Nie mogli jednak identyfikowa\u0107 si\u0119 ju\u017c z katolicyzmem – zmieniaj\u0105cy si\u0119 Ko\u015bci\u00f3\u0142 nie by\u0142 ju\u017c bowiem ich Ko\u015bcio\u0142em. Nie by\u0142 ju\u017c Ko\u015bcio\u0142em ich ojc\u00f3w i dziad\u00f3w. Wielu zacz\u0119\u0142o wi\u0119c odwraca\u0107 si\u0119 od niego, tak jak on odwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 od nich. W roku 1965 80% ameryka\u0144skich katolik\u00f3w uczestniczy\u0142o regularnie we Mszy. Dziesi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej, w roku 1975, liczba ich spad\u0142a do poziomu poni\u017cej 50%\u201d.<\/p>\r\n

Jednym z najbardziej zatrwa\u017caj\u0105cych skutk\u00f3w reformy liturgicznej jest z pewno\u015bci\u0105 spadek czci wobec Naj\u015bwi\u0119tszego Sakramentu, prowadzi on bowiem niekiedy do profanacji i \u015bwi\u0119tokradztwa. Cho\u0107 mo\u017cna argumentowa\u0107, \u017ce w przypadkach takich ma miejsce odej\u015bcie od oficjalnych rubryk, nie mo\u017cna jednak zaprzeczy\u0107, \u017ce same te rubryki stwarzaj\u0105 atmosfer\u0119, w kt\u00f3rej Naj\u015bwi\u0119tszy Sakrament nie jest ju\u017c postrzegany jako prawdziwy B\u00f3g, przed kt\u00f3rym k\u0142onimy si\u0119 z uczuciem trwogi i uwielbienia. Za wyj\u0105tkiem pojedynczego przykl\u0119kni\u0119cia czynionego przez celebransa po Konsekracji, praktycznie wszystkie oznaki czci wobec Cia\u0142a i Krwi Pa\u0144skiej, tak charakterystyczne dla Ko\u015bcio\u0142a przedpoborowego, zosta\u0142y w Ko\u015bciele soborowym albo zniesione albo uczynione opcjonalnymi. Nie ma ju\u017c wymogu, by naczynia liturgiczne, w kt\u00f3rych przechowywane jest Cia\u0142o Pa\u0144skie, by\u0142y poz\u0142acane, o ile nie s\u0105 wykonane z metali szlachetnych. Naczynia liturgiczne, kt\u00f3rych uprzednio dotyka\u0107 mog\u0142y jedynie namaszczone r\u0119ce kap\u0142ana, mog\u0105 by\u0107 obecnie dotykane praktycznie przez ka\u017cdego – podczas procesji na ofiarowanie. Kap\u0142an nadal obmywa swe palce po Offertorium<\/em>, potem jednak \u015bciska d\u0142onie parafian przed Komuni\u0105 wiernych. Niegdy\u015b kap\u0142an trzyma\u0142 z\u0142\u0105czone kciuki i palce wskazuj\u0105ce od momentu Konsekracji a\u017c po ablucj\u0119 po Komunii, by nie spad\u0142a z nich nawet najdrobniejsza partyku\u0142a Hostii – obecnie nie jest ju\u017c obowi\u0105zkowe, a sama ablucja naczy\u0144 liturgicznych ma miejsce po zako\u0144czeniu Mszy. Najbardziej po\u017ca\u0142owania godna zmiana polega oczywi\u015bcie na tym, \u017ce podczas gdy przed Vaticanum II<\/em> Hostia umieszczana by\u0142a na j\u0119zyku kl\u0119cz\u0105cego wiernego przez konsekrowane d\u0142onie kap\u0142ana, obecnie umieszczana jest w d\u0142oniach stoj\u0105cych wiernych przez \u015bwieckich oraz kobiety. Warunki ustanowione przez Watykan odno\u015bnie mianowania \u015bwieckich szafarzy sformu\u0142owane s\u0105 tak m\u0119tnie, \u017ce  praktyce pozwalaj\u0105 one biskupowi na wyznaczenie do tej funkcji kogokolwiek podczas ka\u017cdej Mszy. Nierzadko zdarza si\u0119, \u017ce kap\u0142an siedzi na swym krze\u015ble, podczas gdy grupa kobiet rozdziela Komuni\u0119 \u015bw. Znany jest mi osobi\u015bcie przypadek, w kt\u00f3rym dw\u00f3ch kap\u0142an\u00f3w ustawia\u0142o ludzi w kolejk\u0119, podczas gdy Komuni\u0119 rozdziela\u0142y \u015bwieckie szafarki. S\u0142ysza\u0142em te\u017c o wielu Mszach, podczas kt\u00f3rych kap\u0142ani wzywali m\u0119\u017cczyzn i kobiety spo\u015br\u00f3d zgromadzonych, by pomogli im rozdziela\u0107 Komuni\u0119. Prawd\u0105 jest, \u017ce jest to sprzeczne z regu\u0142ami ustanowionymi przez Watykan, gdy\u017c \u015bwieccy szafarze musz\u0105 zosta\u0107 mianowani przez biskupa – niech jednak tylko kto\u015b spr\u00f3buje zaprotestowa\u0107 przeciwko takim praktykom w kurii. Ma\u0142o prawdopodobne, by doczeka\u0142 si\u0119 jakiejkolwiek reakcji.<\/p>\r\n

Spadek czci wobec Naj\u015bwi\u0119tszego Sakramentu jest tak ewidentny, \u017ce zosta\u0142 pot\u0119piony nawet przez cz\u0142onk\u00f3w hierarchii. Kard. Heenan zauwa\u017cy\u0142, \u017ce: \u201e(\u2026) zanik zewn\u0119trznych wyraz\u00f3w czci prowadzi wiernych do utraty sensu czci. Niekt\u00f3rzy spo\u015br\u00f3d nich zacz\u0119li lekcewa\u017cy\u0107 Naj\u015bwi\u0119tszy Sakrament. Nie przykl\u0119kaj\u0105 przed Nim ani nie kl\u0119kaj\u0105 ze czci\u0105, gdy wchodz\u0105 do ko\u015bcio\u0142a\u201d[6]<\/a>.<\/p>\r\n

Bp Ackerman z Covington w Kentucky u\u017cy\u0142 s\u0142\u00f3w jeszcze ostrzejszych, kiedy w roku 1977 osobi\u015bcie autoryzowa\u0142 wprowadzenie Komunii na r\u0119k\u0119, innowacji usuwaj\u0105cej jedyny pozosta\u0142y jeszcze znak, \u017ce Naj\u015bwi\u0119tszy Sakrament nie jest zwyk\u0142ym chlebem, znosz\u0105cej wym\u00f3g, i\u017c jedynie konsekrowane d\u0142onie kap\u0142ana mog\u0105 dotyka\u0107 Cia\u0142a Chrystusa.<\/p>\r\n

\u201eJest rzecz\u0105 bezsporn\u0105, \u017ce w ostatnich latach cze\u015b\u0107, jak\u0105 powinni\u015bmy mie\u0107 wobec Naj\u015bwi\u0119tszej Eucharystii,  znacznie si\u0119 zmniejszy\u0142a, zw\u0142aszcza w\u015br\u00f3d ludzi m\u0142odych. Wida\u0107 to zw\u0142aszcza w tym, w jaki spos\u00f3b wielu z nich podchodzi do o\u0142tarza by przyj\u0105\u0107 Komuni\u0119 \u015bw.  Jest to bez w\u0105tpienia tragiczny skutek rozmywania wiary w Rzeczywist\u0105 Obecno\u015b\u0107 Chrystusa przez niekt\u00f3rych nauczycieli i autor\u00f3w o wierze s\u0142abej, lub w og\u00f3le pozbawionych wiary. (\u2026) Jaki\u017c to wstrz\u0105saj\u0105cy obraz, widok m\u0142odych katolik\u00f3w i katoliczek, ch\u0142opc\u00f3w i dziewcz\u0105t, \u017cuj\u0105cych gum\u0119 w ko\u015bciele – nawet w trakcie przyst\u0119powania do Komunii. Gdzie jest ich wiara? Czy zatracili wszelk\u0105 cze\u015b\u0107 dla Naj\u015bwi\u0119tszej Eucharystii?<\/p>\r\n

Praktyka przyjmowania Komunii \u015bw. na r\u0119k\u0119 nie mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 drog\u0105 do dalszego czy gorszego jeszcze nieuszanowania. Jest wiele prawdy w powiedzeniu: \u00abPoufa\u0142o\u015b\u0107 prowadzi do pogardy\u00bb\u201d[7]<\/a>.<\/p>\r\n

Niestety bp Ackerman nie widzia\u0142 \u017cadnej niekonsekwencji w ubolewaniu nad spadkiem czci wobec Naj\u015bwi\u0119tszego Sakramentu i r\u00f3wnoczesnym autoryzowaniu praktyki rozdzielania Komunii na r\u0119k\u0119.<\/p>\r\n

Ka\u017cdy, kto analizuje kondycj\u0119 Ko\u015bcio\u0142a ameryka\u0144skiego z czysto socjologicznego punktu widzenia przyj\u0119tego przez Paula Williamsa musi doj\u015b\u0107 do wniosku, \u017ce nie jest ju\u017c mo\u017cliwe m\u00f3wienie o Ko\u015bciele katolickim w sensie, w jakim termin ten u\u017cywany by\u0142 przed II Soborem Watyka\u0144skim. Ko\u015bci\u00f3\u0142 przedpoborowy by\u0142 wsp\u00f3lnot\u0105 ludzi, kt\u00f3rzy podzielali t\u0119 sam\u0105 wiar\u0119, oddawali cze\u015b\u0107 Bogu w ten sam spos\u00f3b i akceptowali (nawet je\u015bli ich nie przestrzegali) te same standardy moralne. Obecnie w USA i wi\u0119kszo\u015bci kraj\u00f3w Zachodu ka\u017cda niemal parafia tworzy niezale\u017cny Ko\u015bci\u00f3\u0142. Jej liturgia zale\u017cy od widzimisi\u0119 proboszcza. Ks. Louis Bouyer pisa\u0142, \u017ce parafianie mog\u0105 uwa\u017ca\u0107 si\u0119 za szcz\u0119\u015bciarzy \u201ekiedy religia ich proboszcza czy wikarego nie zmienia si\u0119 co niedziel\u0119, znajduj\u0105c wyraz w dobieranych wedle w\u0142asnego widzimisi\u0119 czytaniach, ma\u0142powaniu zaobserwowanych gdzie indziej nowinek czy wprowadzaniu wytwor\u00f3w swej w\u0142asnej kreatywno\u015bci\u201d[8]<\/a>. Ka\u017cdy niemal element katolickiej wiary i moralno\u015bci mo\u017ce by\u0107 obecnie bezkarnie kwestionowany przez kap\u0142an\u00f3w, zakonnik\u00f3w i \u015bwieckich – bez obawy o jakiekolwiek sankcje. Atmosfera panuj\u0105ca w USA jest aktualnie taka, \u017ce ka\u017cdy kto usi\u0142owa\u0142by trzyma\u0107 si\u0119 tradycyjnej doktryny i nauczania moralnego, nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o liturgii, znajdzie si\u0119 natychmiast w defensywie – i odnosi si\u0119 to r\u00f3wnie\u017c – cho\u0107 w mniejszym stopniu – tak\u017ce do innych kraj\u00f3w angloj\u0119zycznych.<\/p>\r\n

Zaniepokojeni katolicy, kt\u00f3rzy krytykuj\u0105 modernistycznego biblist\u0119 za kwestionowanie fizycznego Zmartwychwstania Chrystusa, zostan\u0105 upomniani przez swego biskupa. Przestraszeni rodzice, kt\u00f3rzy zechc\u0105 protestowa\u0107 u swego ordynariusza z powodu nauczania seksualnego w katolickich szko\u0142ach nie mog\u0105 liczy\u0107 nawet na wys\u0142uchanie, nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o poparciu. Kiedy w listopadzie 1978 roku kalifornijski S\u0105d Stanowy podj\u0105\u0142 pr\u00f3b\u0119 wprowadzenia poprawki uniemo\u017cliwiaj\u0105cej zatrudnianie homoseksualist\u00f3w jako nauczycieli w szko\u0142ach publicznych, katoliccy biskupi udzielili poparcia homoseksualistom, wzywaj\u0105c katolik\u00f3w do obrony ich praw obywatelskich i g\u0142osowania przeciwko poprawce. Tak w\u0142a\u015bnie wygl\u0105da obecnie ameryka\u0144ski katolicyzm. Paul Williams wskazuje na istotny zwi\u0105zek pomi\u0119dzy innowacjami liturgicznymi a wierzeniami katolik\u00f3w i akceptacj\u0105 przez nich dominuj\u0105cych wzorc\u00f3w moralnych:<\/p>\r\n

\u201eOdarci ze swej to\u017csamo\u015bci, stali si\u0119 oni obcy zar\u00f3wno innym jak i sobie samym.  A wraz z uwsp\u00f3\u0142cze\u015bnieniem nauczania Ko\u015bcio\u0142a utracili r\u00f3wnie\u017c wi\u0119kszo\u015b\u0107 swej pewno\u015bci w kwestiach moralnych. Wyst\u0119puj\u0105cy w telewizji modernistyczni ksi\u0119\u017ca zacz\u0119li si\u0119 bezkarnie g\u0142osi\u0107 permisywizm moralny. Niekt\u00f3rzy otwarcie przyznawali si\u0119 do homoseksualizmu i usi\u0142owali usprawiedliwi\u0107 to zmanipulowanymi cytatami z Pisma. W obliczu ofensywy liberalizmu niezdecydowany, staraj\u0105cy dostosowa\u0107 si\u0119 do ducha czasu Ko\u015bci\u00f3\u0142, nie jest ju\u017c w stanie zaj\u0105\u0107 zdecydowanego, jednoznacznego stanowiska\u201d.<\/p>\r\n

Jak pokazali kalifornijscy biskupi w roku 1978, historia zatoczy\u0142a pe\u0142ne ko\u0142o i obecnie broni\u0105 oni ksi\u0119\u017cy oskar\u017conych o molestowanie seksualne.<\/p>\r\n

Wspomina\u0142em ju\u017c o niezwykle warto\u015bciowym studium prof. Jamesa Hitchcocka The Recovery of the Sacred<\/em>. W kwestii wp\u0142ywu reformy liturgicznej na utrat\u0119 poczucia to\u017csamo\u015bci w\u015br\u00f3d katolik\u00f3w prof. Hitchcock dochodzi do analogicznych wniosk\u00f3w co Paul Williams:<\/p>\r\n

\u201eManipulowanie symbolik\u0105 sakraln\u0105 doprowadzi\u0142o do podzia\u0142u w samej wsp\u00f3lnocie Ko\u015bcio\u0142a, prawdopodobnie w spos\u00f3b nieodwracalny. Dla wielu ludzi jednolito\u015b\u0107 liturgii stanowi\u0142a niezwykle wa\u017cny wyraz jedno\u015bci Ko\u015bcio\u0142a, st\u0105d fakt, i\u017c obecnie sprawowane s\u0105 liturgie niezwykle zr\u00f3\u017cnicowane, niezale\u017cnie od tego, czy w postaciach oficjalnie zatwierdzonych czy te\u017c nie, symbolizuje dla nich rozbicie katolickiej jedno\u015bci. Swobodne odrzucanie tradycyjnych symboli, nierzadko przy sugerowaniu, \u017ce by\u0142o w nich co\u015b dziwacznego czy niestosownego, stanowi\u0142o dobitny wyraz stopniowego obumierania Ko\u015bcio\u0142a\u201d[9]<\/a>.<\/p>\r\n

Prof. Hitchcock podkre\u015bla r\u00f3wnie\u017c fakt, \u017ce proces innowacji liturgicznych oraz b\u0119d\u0105ca jego skutkiem utrata to\u017csamo\u015bci w\u015br\u00f3d wiernych i dezintegracja Ko\u015bcio\u0142a jest stanem samoutrwalaj\u0105cym si\u0119:<\/p>\r\n

\u201ePodobnie jak w przypadku ka\u017cdego innego aspektu \u017cycia Ko\u015bcio\u0142a, zmiana  liturgii by\u0142a zar\u00f3wno przyczyn\u0105 jak i skutkiem zaniku to\u017csamo\u015bci katolickiej w okresie posoborowym. By\u0142a jej skutkiem, gdy\u017c fa\u0142szywy ekumenizm doprowadzi\u0142 wielu wiernych do przekonania, \u017ce tradycyjna to\u017csamo\u015b\u0107 katolicka powinna zosta\u0107 w miar\u0119 mo\u017cliwo\u015bci zatarta. Przyczyn\u0105 za\u015b by\u0142a pod tym wzgl\u0119dem, \u017ce w trakcie eksperyment\u00f3w liturgicznych rodzi\u0142y si\u0119 nowe, humanistyczne formy celebracji, za\u015b tradycyjna symbolika by\u0142a usuwana lub redefiniowana. Nowa by\u0142a r\u00f3wnie\u017c teologia, kt\u00f3ra wyja\u015bnia\u0142a t\u0119 now\u0105 symbolik\u0119, interpretuj\u0105ca sakramenty jako afirmacj\u0119 \u017cycia. Niezale\u017cnie od w\u0105tpliwych zysk\u00f3w, niezaprzeczalnym skutkiem wprowadzanych zmian by\u0142 zauwa\u017calny spadek sp\u00f3jno\u015bci \u015bwiatopogl\u0105du religijnego. Wkr\u00f3tce dla niekt\u00f3rych ludzi sta\u0142o si\u0119 niezrozumia\u0142e, do czego w og\u00f3le potrzebne s\u0105 sakramenty (wszystkie lub konkretne), dlaczego niezb\u0119dny jest kult formalny, jaka jest warto\u015b\u0107 modlitwy etc. Kwestionowana by\u0107 zacz\u0119\u0142a sama struktura Ko\u015bcio\u0142a, r\u00f3wnie\u017c przez post\u0119powych ksi\u0119\u017cy, kt\u00f3rzy zacz\u0119li \u00abprzewodniczy\u0107\u00bb Eucharystii w spos\u00f3b niesakralny, nie ubrani w szaty liturgiczne, siedz\u0105c razem ze zgromadzeniem, jako cz\u0142onkowie wsp\u00f3lnoty wyznaczeni do pe\u0142nienia roli przewodnicz\u0105cego. Symbolika taka w nieunikniony spos\u00f3b doprowadzi\u0107 musia\u0142a do postrzegania kap\u0142a\u0144stwa i hierarchii jako czego\u015b narzucanego ludowi Bo\u017cemu.  Stary ryt, cho\u0107 nie stara\u0142 si\u0119 szczeg\u00f3lnie budzi\u0107 za\u017cy\u0142o\u015bci pomi\u0119dzy wiernymi, umo\u017cliwia\u0142 niemniej wsp\u00f3lne uczestnictwo w kulcie ludziom o zupe\u0142nie r\u00f3\u017cnych charakterach, pozwala\u0142 katolikom uczestniczy\u0107 w kulcie publicznym w r\u00f3\u017cnych cz\u0119\u015bciach \u015bwiata, umo\u017cliwia\u0142 komunikacj\u0119 na p\u0142aszczy\u017anie symboliki, co obecnie staje si\u0119 coraz trudniejsze. Co wi\u0119cej, rozmyta zosta\u0142a sama idea Boga. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 katolik\u00f3w zachowa\u0142a wiar\u0119 w Bo\u017ca obecno\u015b\u0107, kwestionowany zacz\u0105\u0142 by\u0107 jednak niemal ka\u017cdy jej aspekt (Czy B\u00f3g jest osobowy? Czy mo\u017cna s\u0142usznie powiedzie\u0107, \u017ce B\u00f3g istnieje? Czy B\u00f3g czyni cuda?) – i niekt\u00f3rzy gorliwi niegdy\u015b wierni zacz\u0119li ze\u015blizgiwa\u0107 si\u0119 w agnostycyzm. Brak jednolitych obrz\u0119d\u00f3w kultu publicznego poci\u0105gn\u0105\u0142 za sob\u0105 os\u0142abienie poczucia wsp\u00f3lnej to\u017csamo\u015bci i wsp\u00f3lnoty wyznawanych warto\u015bci. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w coraz mniejszym stopniu pomaga\u0142 ludziom zrozumie\u0107 otaczaj\u0105cy ich \u015bwiat, a wyzwolenie od dominacji duchowie\u0144stwa nie uczyni\u0142o ich wcale szcz\u0119\u015bliwszymi czy bardziej wolnymi\u201d[10]<\/a>.<\/p>\r\n

Niepok\u00f3j, jaki odczuwa tak wielu katolik\u00f3w z powodu zniszczenia rytu rzymskiego, podzielaj\u0105 r\u00f3wnie\u017c niekt\u00f3rzy ludzie znajduj\u0105cy sie poza Ko\u015bcio\u0142em. Pewien metodysta zauwa\u017cy\u0142:<\/p>\r\n

\u201eZawsze bardzo powa\u017ca\u0142em Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki i ucz\u0119szcza\u0142em na ciche oraz uroczyste Msze w r\u00f3\u017cnych cz\u0119\u015bciach roku. Nie ma nic bardziej buduj\u0105cego ni\u017c s\u0142uchanie Mszy uroczystej odprawianej po \u0142acinie – majestatyczny j\u0119zyk, po\u0142\u0105czony z kolorytem rytua\u0142u, \u015bwiecami, kadzid\u0142em, nadaje dostoje\u0144stwo najwa\u017cniejszemu aktowi wiary chrze\u015bcija\u0144skiej. My, protestanci, wiele utracili\u015bmy\u201d[11]<\/a>.<\/p>\r\n

R\u00f3wnie\u017c pewien anglikanin ubolewa\u0142:<\/p>\r\n

\u201eMoi katoliccy kuzyni zaprosili mnie na Bo\u017ce Narodzenie i po raz pierwszy od wielu lat poszed\u0142em razem z nimi na Pasterk\u0119. To, co zobaczy\u0142em, wcale mi si\u0119 to nie spodoba\u0142o.<\/p>\r\n

Wydaje si\u0119, \u017ce w waszych obrz\u0119dach nie ma ju\u017c ani pi\u0119kna ani dostoje\u0144stwa. Nie mog\u0142em zrozumie\u0107, dlaczego ksi\u0105dz nie odprawia\u0142 Mszy przy pi\u0119knym o\u0142tarzu, ale przy innym, postawionym przed nim i ca\u0142y czas zwr\u00f3cony by\u0142 twarz\u0105 do nas\u201d[12]<\/a>.<\/p>\r\n

W artykule opublikowanym na \u0142amach \u201eThe Universe\u201d Colin Mawby przytoczy\u0142 pr\u00f3bk\u0119 wsp\u00f3\u0142czesnego hymnu, kt\u00f3ry zast\u0105pi\u0142 natchnion\u0105 muzyk\u0119 wykonywan\u0105 podczas uroczystej Mszy. Mawby nale\u017cy z pewno\u015bci\u0105 do najbardziej utalentowanych m\u0142odych kompozytor\u00f3w angielskich, jako Master of Music w londy\u0144skiej katedrze doprowadzi\u0142 do tego, \u017ce jego ch\u00f3r cieszy si\u0119 zas\u0142u\u017con\u0105 reputacj\u0105 najlepszego na \u015bwiecie. Otwarcie odm\u00f3wi\u0142 odej\u015bcia od dotychczasowych standard\u00f3w i wykonywania w katedrze kompozycji o w\u0105tpliwej warto\u015bci artystycznej, wskutek czego zosta\u0142 w roku 1977 zwolniony i zast\u0105piony przez protestanta. Jak pisa\u0142:<\/p>\r\n

\u201eObecne zmiany i eksperymenty w liturgii Mszy udowodni\u0142y po raz kolejny wielkie znaczenie powagi i dostoje\u0144stwa, jakie cechowa\u0107 powinny kult publiczny. Pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 s\u0142owami Konstytucji o liturgii<\/em> og\u0142oszonej przez II Sob\u00f3r Watyka\u0144ski: \u00abObrz\u0119dy powinna cechowa\u0107 szlachetna prostota\u00bb.<\/p>\r\n

Je\u015bli naszej liturgii brak b\u0119dzie tych cech dostoje\u0144stwa, szlachetno\u015bci i prostoty, wkr\u00f3tce ulegnie ona wulgaryzacji, co w nieunikniony spos\u00f3b doprowadzi\u0107 musi do zdeprecjonowania naszej wiary.<\/p>\r\n

Wida\u0107 to zw\u0142aszcza w\u00f3wczas, gdy zaczyna si\u0119 rozwa\u017ca\u0107 rozmaite implikacje religijnej muzyki ludowej. Zanim rozpocznie si\u0119 rozwa\u017cania na temat wsp\u00f3\u0142czesnej muzyki, konieczne jest przyjrzenie si\u0119 tekstom, do kt\u00f3rych jest ona pisana. Oto przyk\u0142ad:<\/p>\r\n

\u00abCzy s\u0142ysza\u0142e\u015b, czy s\u0142ysza\u0142e\u015b?
\r\n Od ust do ust szerzy si\u0119 wie\u015b\u0107.
\r\n Hej ch\u0142opcze, skacz z rado\u015bci,
\r\n Teraz Jezus \u017cyje dla ciebie.
\r\n Wielkanoc jest dzi\u015b,
\r\n Jutro i ka\u017cdego nast\u0119pnego dnia.
\r\n Hej bracie, raduj si\u0119
\r\n Bo Jezus \u017cyje dla ciebie.
\r\n Wykrzycz to, bo pewne jest,
\r\n I o mnie i ciebie On dba.
\r\n Hej tam, Joe, czy nie wiesz,
\r\n \u0179e Jezus \u017cyje dla ciebie?\u00bb\u201d.<\/p>\r\n

Collin Mawby pisze:<\/p>\r\n

\u201eNale\u017cy te\u017c zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na muzyk\u0119, do kt\u00f3rej te teksty s\u0105 komponowane. Zazwyczaj budzi ona \u015bwieckie skojarzenia, nie przystaj\u0105ce do atmosfery kultu. Muzyka s\u0105czy sie obecnie niemal wsz\u0119dzie: w restauracjach, supermarketach, z telewizji, radia etc. – czy jednak naprawd\u0119 chcemy, by ten rodzaj muzyki towarzyszy\u0142 nam r\u00f3wnie\u017c podczas Mszy? Mo\u017ce by\u0107 ona odpowiednim \u015brodkiem do tworzenia po\u017c\u0105danej atmosfery na przyj\u0119ciu albo do uspokojenia nerw\u00f3w w zat\u0142oczonym sklepie czy na stacji kolejowej, czy jednak rzeczywi\u015bcie jest w stanie stworzy\u0107 atmosfer\u0119 sprzyjaj\u0105c\u0105 modlitwie? Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce budzi ona dora\u017ane zainteresowanie ze wzgl\u0119du sw\u0105 innowacyjno\u015b\u0107, czy to jednak wystarcza? Czy naprawd\u0119 dodaje ona dostoje\u0144stwa, szlachetno\u015bci i prostoty naszej liturgii?\u201d[13]<\/a>.<\/p>\r\n

A jednak taki w\u0142a\u015bnie rodzaj muzyki pragnie narzuci\u0107 nam wsp\u00f3\u0142czesny establishment liturgiczny, kt\u00f3rego cz\u0142onkowie nie s\u0105 bynajmniej wszyscy, czy nawet w przewa\u017caj\u0105cej mierze, m\u0142odzi.<\/p>\r\n

Trudno o obraz bardziej niedorzeczny a zarazem bardziej charakterystyczny dla Ko\u015bcio\u0142a soborowego, ni\u017c widok kap\u0142ana w \u015brednim wieku i zakonnic u\u015bmiechaj\u0105cych si\u0119 ckliwie, podczas gdy m\u0142odzi ludzie, za kt\u00f3rych rozw\u00f3j duchowy i edukacj\u0119 s\u0105 odpowiedzialni, wykonuj\u0105 podczas Mszy g\u0142upawe przy\u015bpiewki.<\/p>\r\n

Oto dwa przyk\u0142ady pie\u015bni wykonywanych podczas tzw. \u201eIsraeli Mass\u201d, sprawowanych w ko\u015bciele pw. Matki Bo\u017cej w Clapham w Londynie:<\/p>\r\n

\u201eJesienne dni, gdy trwa l\u015bni
\r\n I jedwabisty mi\u0105\u017csz w \u0142upinie kasztana.
\r\n Odrzutowce tankuj\u0105ce w locie,
\r\n Wszystkie rzeczy, kt\u00f3re znam tak dobrze
\r\n Ch\u00f3r: Nie mog\u0119 wi\u0119c zapomnie\u0107, nie mog\u0119 wi\u0119c zapomnie\u0107
\r\n Podzi\u0119kowa\u0107 ci z ca\u0142ego serca, nie mog\u0119 zapomnie\u0107.
\r\n Chmury wygl\u0105daj\u0105ce jak znajome twarze i zimowy ksi\u0119\u017cyc z oszronionymi brzegami,
\r\n Zapach bekonu (\u017cydowskiego?) gdy w pospiechu wi\u0105\u017c\u0119 sznurowad\u0142a
\r\n I \u015bpiew mleczarza. Ch\u00f3r.
\r\n Mg\u0142a, kt\u00f3ra rozpyla t\u0119cz\u0119 i jask\u00f3\u0142ka na niebie
\r\n Buty tak wygodne, cho\u0107 znoszone
\r\n I smak szarlotki. Ch\u00f3r.
\r\n Zapach ogrod\u00f3w, gdy pada deszcz,
\r\n I rybka trzepocz\u0105ca si\u0119 w strumieniu,
\r\n Odpal silnik, kt\u00f3ry d\u0142awi si\u0119 i ga\u015bnie
\r\n I wygraj dla naszej dru\u017cyny. Ch\u00f3r.\u201d<\/p>\r\n

Jest to hymn na Komuni\u0119! Trzeba przyzna\u0107, \u017ce jakkolwiek jest on banalny, nie zawiera jednak przynajmniej herezji, jak to jest w przypadku innej pie\u015bni \u015bpiewanej podczas tej samej liturgii:<\/p>\r\n

\u201e\u0141ammy razem chleb na kolanach,
\r\n Pijmy razem wino na kolanach.
\r\n Kiedy padam na kolana z twarz\u0105 zwr\u00f3con\u0105 ku wschodz\u0105cemu s\u0142o\u0144cu
\r\n O Panie, zmi\u0142uj si\u0119 nade mn\u0105.
\r\n Pijmy razem wino na kolanach,
\r\n Pijmy razem wino na kolanach,
\r\n Kiedy padam na kolana z twarz\u0105 zwr\u00f3con\u0105 ku wschodz\u0105cemu s\u0142o\u0144cu
\r\n O Panie, zmi\u0142uj si\u0119 nade mn\u0105\u201d.<\/p>\r\n

Sami wsp\u00f3\u0142cze\u015bni, post\u0119powi kompozytorzy przyznaj\u0105, \u017ce ich pocz\u0105tkowy entuzjazm by\u0142 bezzasadny. Nicholas Kenyon, ho\u0142ubiony przez katolicki establishment muzyczny Anglii przyzna\u0142:<\/p>\r\n

\u201eSiedem lat temu wszystko to jawi\u0142o nam si\u0119 jako przygoda – skoro tylko pojawi\u0142y si\u0119 pierwsze, niedoskona\u0142e t\u0142umaczenia Mszy, wydawa\u0142o nam si\u0119 i\u017c wkraczamy do swoistego raju liturgicznego, dzi\u0119ki czemu b\u0119dziemy w stanie wykorzystywa\u0107 wsp\u00f3\u0142czesne kompozycje w j\u0119zykach narodowych. Wydawcy zareagowali publikacj\u0105 licznych wersji Mszy w j\u0119zyku angielskim (kt\u00f3rych liczba szybko zbli\u017cy\u0142a si\u0119 do pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu) i rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 rewolucja. Wkr\u00f3tce jednak ekscytacja ust\u0105pi\u0142a miejsca rozczarowaniu, u\u015bwiadomili\u015bmy sobie bowiem, \u017ce ani kompozytorzy ani wydawcy nie s\u0105 w stanie zagwarantowa\u0107 odpowiedniego poziomu kompozycji i \u017ce dla o\u017cywienia nowej liturgii trzeba czego\u015b wi\u0119cej, ni\u017c tylko nieko\u0144cz\u0105cy si\u0119 potok nowych cz\u0119\u015bci sta\u0142ych i pie\u015bni ludowych. Przygoda utraci\u0142a sw\u00f3j urok i pojawi\u0142o si\u0119 widmo d\u0142ugiej, ci\u0119\u017ckiej pracy. Jak dot\u0105d, poszukiwania odpowiednich form muzycznych uzna\u0107 nale\u017cy za ja\u0142owe\u201d[14]<\/a>.<\/p>\r\n

Wed\u0142ug Dietricha von Hildebranda cz\u0142owiek wsp\u00f3\u0142czesny nie posiada odpowiednich kwalifikacji, by tworzy\u0107 nowe formy liturgiczne, nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o poprawianiu tych, kt\u00f3re ukszta\u0142towane zosta\u0142y przez pobo\u017cno\u015b\u0107 minionych stuleci. Jak pisa\u0142:<\/p>\r\n

\u201eNowa liturgia nie zosta\u0142a stworzona przez \u015bwi\u0119tych, homines religiosi<\/em> i ludzi artystycznie utalentowanych, ale przez tak zwanych ekspert\u00f3w ignoruj\u0105cych fakt, i\u017c naszym czasom brak jest talentu do takich rzeczy. Ludzie wsp\u00f3\u0142cze\u015bni posiadaj\u0105 nierzadko niewiarygodne uzdolnienia w kwestiach technicznych i medycznych, nie s\u0105 jednak zdolni do nadania wyrazu ca\u0142okszta\u0142towi rzeczywisto\u015bci religijnej. \u0179yjemy w \u015bwiecie pozbawionym poezji, a to oznacza, \u017ce powinni\u015bmy traktowa\u0107 skarby przekazane nam przez czasy bardziej szcz\u0119\u015bliwe z podw\u00f3jnym szacunkiem, nie ulegaj\u0105c z\u0142udnej iluzji, \u017ce sami potrafili\u015bmy zrobi\u0107 to lepiej (\u2026) Nowa liturgia pozbawiona jest dostoje\u0144stwa, jest p\u0142aska i banalna. Nie umo\u017cliwia nam ju\u017c prawdziwego prze\u017cywania roku liturgicznego, zostali\u015bmy pozbawieni tego do\u015bwiadczenia poprzez katastrofaln\u0105 w skutkach eliminacj\u0119 hierarchii \u015bwi\u0105t, oktaw, wielu uroczystych wspomnie\u0144 \u015bwi\u0119tych (\u2026) Zaprawd\u0119, gdyby kt\u00f3remu\u015b z diab\u0142\u00f3w z powie\u015bci C.S. Lewisa powierzono zadanie zniszczenia liturgii, nie m\u00f3g\u0142by uczyni\u0107 tego lepiej\u201d[15]<\/a>.<\/p>\r\n

Jest to ocena druzgoc\u0105ca, zw\u0142aszcza bior\u0105c pod uwag\u0119 fakt, \u017ce wysz\u0142a ona spod pi\u00f3ra najwybitniejszego my\u015bliciela Ko\u015bcio\u0142a angloj\u0119zycznego ostatnich trzech dziesi\u0119cioleci.<\/p>\r\n

Eucharystia jest sakramentem jedno\u015bci, nie ulega jednak w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce nowa Msza doprowadzi\u0142a do bezprecedensowych podzia\u0142\u00f3w w Ko\u015bciele. Ks. Michael Napier, prze\u0142o\u017cony Oratorium Londy\u0144skiego, pyta: \u201eCo sta\u0142o si\u0119 z kultem publicznym Ko\u015bcio\u0142a, \u017ce zamiast by\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142em rado\u015bci i nieustannej odnowy, sta\u0142 si\u0119 on dla wielu jedynie gorycz\u0105 i pio\u0142unem, wskutek czego ich  \u017cycie duchowe zosta\u0142o okaleczone a wielu z nich odesz\u0142o od Ko\u015bcio\u0142a?\u201d[16]<\/a>.<\/p>\r\n

Podobne odczucia wyra\u017ca\u0142 kard. Heenan: \u201eKiedy 7 grudnia 1962 roku biskupi przyt\u0142aczaj\u0105c\u0105 wi\u0119kszo\u015bci\u0105 g\u0142os\u00f3w (1922 przeciw 11) zatwierdzili pierwszy rozdzia\u0142 Konstytucji o liturgii<\/em>, nie zdawali sobie sprawy, \u017ce zainicjowali w ten spos\u00f3b proces, kt\u00f3ry niebawem pogr\u0105\u017cy\u0107 mia\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 w chaosie i nape\u0142ni\u0107 serca katolik\u00f3w zgorzknieniem\u201d[17]<\/a>.<\/p>\r\n

Nowa Msza nie by\u0142a sukcesem duszpasterskim. To prawda, znaczna liczba wiernych wci\u0105\u017c w niej uczestniczy, s\u0105 to jednak w przewa\u017caj\u0105cej mierze osoby powy\u017cej trzydziestego i poni\u017cej pi\u0119tnastego roku \u017cycia. Ci pierwsi ucz\u0119szczaj\u0105 na ni\u0105 g\u0142\u00f3wnie dlatego, \u017ce wychowani zostali w nawyku coniedzielnego uczestnictwa we Mszy, a drudzy dlatego, \u017ce zabieraj\u0105 ich na ni\u0105 ich rodzice. Mo\u017cna wi\u0119c powiedzie\u0107, \u017ce je\u015bli chodzi o uczestnictwo we Mszy, Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u017cyje z nagromadzonego kapita\u0142u. Na Mszy brakuje natomiast m\u0142odego pokolenia, kt\u00f3re powinno przyprowadza\u0107 na ni\u0105 swe dzieci. \u00d3w spadek uczestnictwa we Ofierze Mszy stanowi koronny argument przeciwko nowej liturgii.<\/p>\r\n

Istnieje niewielka liczba parafii, w kt\u00f3rych – wbrew powszechnemu trendowi – \u017cycie katolickie wydaje si\u0119 nadal kwitn\u0105\u0107, a uczestnictwo we Mszy nawet wzros\u0142o. Dotyczy to jednak generalnie teren\u00f3w zamieszka\u0142ych przez klas\u0119 \u015bredni\u0105 i jest to zas\u0142uga nie tyle reformy liturgicznej, co zaanga\u017cowania, z jakim wdra\u017cana ona by\u0142a przez duszpasterzy. Nie oznacza to bynajmniej, \u017ce reforma jako taka jest czym\u015b dobrym, a jej niepowodzenie przypisywa\u0107 nale\u017cy jedynie niew\u0142a\u015bciwemu jej wdra\u017caniu przez duchowie\u0144stwo parafialne. Gdyby reforma oparta by\u0142a na zdrowych zasadach, owo zjawisko entuzjazmu i masowego uczestnictwa we Mszy powinno mie\u0107 charakter powszechny.<\/p>\r\n

Nie\u017cyj\u0105cy ju\u017c abp R.J. Dwyer z Portland (+1976) by\u0142 bez w\u0105tpienia postaci\u0105 wyj\u0105tkow\u0105 na tle innych cz\u0142onk\u00f3w episkopatu USA, wyr\u00f3\u017cnia\u0142 si\u0119 kultur\u0105, inteligencj\u0105, erudycj\u0105, znajomo\u015bci\u0105 teologii oraz odwag\u0105 m\u00f3wienia tego, co powiedzie\u0107 nale\u017cy. Nikt te\u017c lepiej od niego nie podsumowa\u0142 fiaska przedsi\u0119wzi\u0119cia, jakim by\u0142o wprowadzenie Novus Ordo Missae<\/em>:<\/p>\r\n

\u201eZnajdujemy si\u0119 na r\u00f3wni pochy\u0142ej prowadz\u0105cej do wulgaryzacji [kultu]. Proces, kt\u00f3ry w zamy\u015ble II Soboru Watyka\u0144skiego prowadzi\u0107 mia\u0142 do uczynienia liturgii bardziej zrozumia\u0142\u0105 dla przeci\u0119tnego chrze\u015bcijanina, przeobrazi\u0142 si\u0119 w maniakalne d\u0105\u017cenie do wyeliminowania z liturgii wszelkich przejaw\u00f3w czci i uszanowania, za\u015b b\u0119d\u0105ca tego skutkiem atmosfera pospolito\u015bci sprawia, \u017ce ludzie, kt\u00f3rym zmiany te przynie\u015b\u0107 mia\u0142y korzy\u015b\u0107, nie mog\u0105 oprze\u0107 si\u0119 uczuciu znudzenia\u201d[18]<\/a>.<\/p>\r\n

Michael Davies<\/em><\/strong><\/p>\r\n

t\u0142um. Scriptor<\/p>\r\n

[1]<\/a> Loss and Gain<\/em>, cz. 2, rozdz. 20.<\/p>\r\n

[2]<\/a> Enigma: A Study of Moral Re-Armament<\/em>, Londyn 1957, s. 192.<\/p>\r\n

[3]<\/a> \u201eHomiletic and Pastoral Review\u201d, luty 1978, s. 26.<\/p>\r\n

[4]<\/a> \u201eThe Wanderer\u201d, 2 listopada 1978.<\/p>\r\n

[5]<\/a> Loss and Gain<\/em>, cz. 3, rozdz. 10.<\/p>\r\n

[6]<\/a> Homilia z 2 lutego 1974.<\/p>\r\n

[7]<\/a> \u201eThe Messenger\u201d, 16 pa\u017adziernika 1977.<\/p>\r\n

[8]<\/a> L. Bouyer, The Decomposition of Catholicism<\/em>, Londyn 1979, s. 31.<\/p>\r\n

[9]<\/a> J. Hitchcock, The Recovery of the Sacred<\/em>, Nowy Jork 1974, s. 80.<\/p>\r\n

[10]<\/a> Ibidem<\/em>, ss. 83-84.<\/p>\r\n

[11]<\/a> \u201eCatholic Herald\u201d, 10 kwietnia 1970.<\/p>\r\n

[12]<\/a> \u201eThe Universe\u201d, 24 stycznia 1974.<\/p>\r\n

[13]<\/a> \u201eThe Universe\u201d, 23 pa\u017adziernika 1970.<\/p>\r\n

[14]<\/a> \u201eLife and Worship\u201d, pa\u017adziernik 1973, s. 21.<\/p>\r\n

[15]<\/a> Dietrich von Hildebrand, The Devastated Vineyard<\/em>, Chicago 1973, ss. 70-71.<\/p>\r\n

[16]<\/a> \u201eFaith\u201d, stycze\u0144 1977, s. 15.<\/p>\r\n

[17]<\/a> A Crown of Thorns<\/em>, Londyn 1974, s. 367.<\/p>\r\n

[18]<\/a> \u201eThe Clarion Parish Bulletin\u201d, Glenview, Illinois, 26 lipca 1970.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"\u201eRewolucje przeprowadzaj\u0105 ludzie aktywni, jednostronni fanatycy, geniusze samoograniczenia. Oni to w kilka godzin lub dni obalaj\u0105 stary porz\u0105dek. Przewroty trwaj\u0105 tygodniami, najwy\u017cej latami, a potem przez ca\u0142e dziesi\u0119ciolecia i wieki ludzie czcz\u0105 jak \u015bwi\u0119to\u015b\u0107 ducha ograniczono\u015b\u0107, kt\u00f3ra doprowadzi\u0142a do przewrotu\u201d. Borys Pasternak, Doktor \u0179ywago, cz. 14. Kto\u015b m\u00f3g\u0142by powiedzie\u0107, \u017ce nawet je\u015bli rozdzia\u0142 poprzedni dowi\u00f3d\u0142, […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[14],"tags":[388,33],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/92903"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=92903"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/92903\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=92903"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=92903"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=92903"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}