Dawne mity zwi\u0105zane z wielkim kryzysem nie umar\u0142y. W dalszym ci\u0105gu pojawiaj\u0105 si\u0119 one w podr\u0119cznikach ekonomii i nauk politycznych. Poza sporadycznymi tylko wyj\u0105tkami mo\u017cna tam znale\u017a\u0107 sformu\u0142owanie najwi\u0119kszego mitu XX wieku. Brzmi ono nast\u0119puj\u0105co: Odpowiedzialny za wielki kryzys by\u0142 kapitalizm oraz wolnorynkowa ekonomia i dopiero interwencja rz\u0105du spowodowa\u0142a uzdrowienie ameryka\u0144skiej gospodarki.<\/p>\r\n\r\n
W niniejszym eseju b\u0119d\u0105cym fragmentem ksi\u0105\u017cki zatytu\u0142owanej Wielkie mity Wielkiego Kryzysu, Lawrence W. Reed, obala mit zbawiennej roli polityki New Dealu jako remedium na kryzys. Patrz\u0105c na dzisiejsze zakusy rz\u0105dz\u0105cych, kt\u00f3rzy chc\u0105 doprowadzi\u0107 do og\u00f3lno\u015bwiatowego programu wyj\u015bcia z kryzysu, tekst mo\u017ce by\u0107 wielce pouczaj\u0105cy. Ksi\u0105\u017ck\u0119 mo\u017cna naby\u0107 bezpo\u015brednio u wydawcy w promocyjnej cenie 15,00 z\u0142 (www.multibook.pl).
\r\nNowy \u0141ad\t
\r\nW 1932 roku Franklin Delano Roosevelt wygra\u0142 wybory prezydenckie, uzyskawszy 472 g\u0142osy elektorskie w por\u00f3wnaniu do zaledwie 59 g\u0142os\u00f3w, jakie zebra\u0142 urz\u0119duj\u0105cy Herbert Hoover. Program wyborczy Partii Demokratycznej, na kt\u00f3rej czele sta\u0142 Roosevelt, g\u0142osi\u0142: „Uwa\u017camy, \u017ce program wyborczy partii to umowa z ludem, i jej warunk\u00f3w partia, kt\u00f3rej powierzono w\u0142adz\u0119, ma wiernie przestrzega\u0107”. Partia domaga\u0142a si\u0119 25-procentowej redukcji wydatk\u00f3w federalnych, zr\u00f3wnowa\u017conego bud\u017cetu, racjonalnego obrotu z\u0142otem, „aby zapobiec wszelkiemu ryzyku”, wycofania si\u0119 rz\u0105du z obszar\u00f3w, kt\u00f3re przynale\u017c\u0105 raczej przedsi\u0119biorstwom prywatnym, a tak\u017ce po\u0142o\u017cenia kresu „ekstrawagancjom” program\u00f3w Hoovera w zakresie polityki rolnej. Oto co obieca\u0142 kandydat na prezydenta, Roosevelt. Ale nie ma to wiele wsp\u00f3lnego z tym, czego p\u00f3\u017aniejszy prezydent Roosevelt rzeczywi\u015bcie dokona\u0142.
\r\n
\r\nKiedy Roosevelt zosta\u0142 zaprzysi\u0119\u017cony w dniu 4 marca 1933 roku, Waszyngton by\u0142 pe\u0142en zar\u00f3wno obaw, jak i optymizmu – obaw, \u017ce gospodarka mo\u017ce nie zosta\u0107 uzdrowiona, za\u015b optymizmu, poniewa\u017c ufano, i\u017c w\u0142a\u015bnie nowy i stanowczy prezydent b\u0119dzie w stanie dokona\u0107 zmian. Humorysta Will Rogers uchwyci\u0142 powszechne odczucia wobec Roosevelta, kiedy ten powo\u0142a\u0142 now\u0105 administracj\u0119: „Ca\u0142y kraj jest z nim, w\u0142a\u015bnie dlatego, \u017ce on co\u015b robi. Gdyby spali\u0142 Kapitol, wszyscy wiwatowaliby\u015bmy, m\u00f3wi\u0105c, c\u00f3\u017c, przynajmniej uda\u0142o nam si\u0119 jako\u015b wywo\u0142a\u0107 po\u017car”.
\r\n„Nie ma czego si\u0119 ba\u0107, z wyj\u0105tkiem samego strachu”
\r\nRoosevelt w istocie da\u0142 pocz\u0105tek zmianom, ale prawdopodobnie nie takich zmian kraj si\u0119 spodziewa\u0142, udzielaj\u0105c mu kredytu zaufania w postaci wyboru na urz\u0105d prezydenta. Niefortunnie rozpocz\u0105\u0142 prezydentur\u0119, pot\u0119piaj\u0105c w przem\u00f3wieniu inauguracyjnym wielki kryzys za „niegodziwych handlarzy walutami”. Nie powiedzia\u0142 nic na temat niegospodarno\u015bci FED i niewiele o szale\u0144stwach Kongresu, kt\u00f3re przyczyni\u0142y si\u0119 do pog\u0142\u0119bienia problem\u00f3w. W rezultacie za\u015b jego dzia\u0142a\u0144 gospodarka pogr\u0105\u017cy\u0142a si\u0119 w kryzysie na reszt\u0119 dekady. Adaptuj\u0105c zr\u0119cznie wypowied\u017a XIX-wiecznego pisarza Henry\u2019ego Davida Thoreau, Roosevelt powiedzia\u0142 w swoim przem\u00f3wieniu: „Nie mamy si\u0119 czego ba\u0107, z wyj\u0105tkiem samego strachu”. Jednak\u017ce, jak wyja\u015bnia dr Hans Sennholz z Groove City College, prawdziwy pow\u00f3d do strachu Amerykanie mieli w postaci polityki Franklina Delano Roosevelta:
\r\nW czasie pierwszych 100 dni swojej prezydentury mocno si\u0119 waha\u0142 w kwestii regulacji dochod\u00f3w. Zamiast usun\u0105\u0107 wzniesione przez swoich poprzednik\u00f3w bariery dla dobrej koniunktury, sam zbudowa\u0142 nowe. Zagrozi\u0142 integralno\u015bci dolara ameryka\u0144skiego w wyniku ilo\u015bciowych wzrost\u00f3w i spadk\u00f3w. Przej\u0105\u0142 nale\u017c\u0105ce do ludzi zasoby z\u0142ota, a nast\u0119pnie zdewaluowa\u0142 dolara o 40 procent.
\r\nDyrektor biura bud\u017cetu pa\u0144stwa, Lewis W. Douglas, sfrustrowany i rozgniewany tym, \u017ce Roosevelt tak szybko i gruntownie zaprzesta\u0142 realizowania programu partii, z kt\u00f3rym startowa\u0142 do wybor\u00f3w, poda\u0142 si\u0119 do dymisji zaledwie po roku pe\u0142nienia urz\u0119du.
\r\nW maju 1935 roku na Uniwersytecie Harvarda Douglas powiedzia\u0142 jasno, \u017ce Ameryka staje w obliczu donios\u0142ego wyboru:
\r\nCzy wybierzemy podporz\u0105dkowanie si\u0119 nas samych – tego wielkiego kraju – despotyzmowi biurokracji, kontrolowaniu ka\u017cdego naszego dzia\u0142ania, zniszczeniu r\u00f3wno\u015bci, kt\u00f3r\u0105 osi\u0105gn\u0119li\u015bmy, wreszcie zredukowaniu nas do po\u0142o\u017cenia zubo\u017ca\u0142ych niewolnik\u00f3w pa\u0144stwa? Czy te\u017c b\u0119dziemy uparcie trwa\u0107 przy wolno\u015bciach, o kt\u00f3re cz\u0142owiek walczy\u0142 przez ponad tysi\u0105c lat? Wa\u017cne jest, by zrozumie\u0107 wielko\u015b\u0107 problemu, jawi\u0105cego si\u0119 przed nami. (…) Je\u017celi nie wybierzemy bezwzgl\u0119dnej, despotycznej biurokracji, kontroluj\u0105cej nasze \u017cycie, niwecz\u0105cej rozw\u00f3j, obni\u017caj\u0105cej standard \u017cycia (…) w\u00f3wczas stanie si\u0119 jasne, \u017ce funkcja rz\u0105du federalnego w warunkach demokracji ma polega\u0107 na ograniczeniu swojej aktywno\u015bci do tych obszar\u00f3w, kt\u00f3rych demokracja dotyczy, na przyk\u0142ad obrony narodowej, utrzymywania prawa i porz\u0105dku, ochrony prawa i w\u0142asno\u015bci, zapobiegania nieuczciwo\u015bci i (…) ochrony spo\u0142ecze\u0144stwa przed (…) partykularnymi interesami poszczeg\u00f3lnych \u015brodowisk.
\r\nNowy \u0141ad od podstaw
\r\nKiedy 4 marca 1933 roku nowy prezydent obj\u0105\u0142 urz\u0105d, kryzys zd\u0105\u017cy\u0142 ju\u017c mocno dotkn\u0105\u0107 system bankowy. Dzia\u0142anie Roosevelta maj\u0105ce na celu zamkni\u0119cie bank\u00f3w i og\u0142oszenie w dniu 6 marca og\u00f3lnokrajowego „urlopu od bankowo\u015bci” (banking holiday), kt\u00f3ry zako\u0144czy\u0142 si\u0119 ca\u0142kowicie dopiero dziewi\u0119\u0107 dni p\u00f3\u017aniej, jest ci\u0105gle przywo\u0142ywane przez jego apologet\u00f3w jako rozstrzygaj\u0105cy i niezb\u0119dny ruch. Friedman i Schwartz jednak\u017ce wyja\u015bniaj\u0105, \u017ce to rzekome lekarstwo by\u0142o „gorsze ni\u017c choroba”. Taryfy celne na\u0142o\u017cone przez ustaw\u0119 Smoota-Hawleya oraz niegodziwo\u015b\u0107 opartej na wyzysku polityki monetarnej, prowadzonej przez FED, to g\u0142\u00f3wni winowajcy odpowiedzialni za powstanie warunk\u00f3w, kt\u00f3re da\u0142y Rooseveltowi pretekst do tymczasowego pozbawienia deponent\u00f3w ich pieni\u0119dzy, za\u015b urlop dla bank\u00f3w nie wp\u0142yn\u0105\u0142 na zmian\u0119 tych podstawowych zasad. „Ponad 5 tysi\u0119cy bank\u00f3w, kt\u00f3re dzia\u0142a\u0142y w momencie og\u0142oszenia „urlopu”, nie otworzy\u0142o ponownie swoich podwoj\u00f3w po jego zako\u0144czeniu, a ponad 2 tysi\u0105ce z nich nie zrobi\u0142y tego ju\u017c nigdy” – donosz\u0105 Friedman i Schwartz.
\r\nEkonomista Jim Powell z Cato Institute wyda\u0142 w 2003 roku rewelacyjn\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 na temat wielkiego kryzysu gospodarczego, zatytu\u0142owan\u0105 How Roosevelt and His New Deal Prolonged the Great Depression. Autor pokazuje, \u017ce „Prawie wszystkie upad\u0142e banki stanowe przestrzega\u0142y praw systemu bankowego”, czyli praw, kt\u00f3re zakazywa\u0142y bankom otwierania nowych filii i tym samym r\u00f3\u017cnicowania swoich ofert oraz zmniejszania ryzyka. Powell pisze: „Chocia\u017c Stany Zjednoczone ze swymi prawami systemu bankowego zanotowa\u0142y upad\u0142o\u015b\u0107 tysi\u0119cy bank\u00f3w, to w Kanadzie, gdzie pozwolono bankom na rozszerzanie ich dzia\u0142alno\u015bci, nie upad\u0142 ani jeden bank…” Co ciekawe, krytycy kapitalizmu, kt\u00f3rzy uwielbiaj\u0105 win\u0105 za wielki kryzys obarcza\u0107 rynek, nigdy nie wspominaj\u0105 o tym fakcie.
\r\nKongres najpierw udzieli\u0142 prezydentowi w\u0142adzy do przej\u0119cia prywatnych zasob\u00f3w z\u0142ota nale\u017c\u0105cych do ameryka\u0144skich obywateli, a nast\u0119pnie do odg\u00f3rnego ustalenia ceny z\u0142ota. Pewnego ranka Roosevelt, jedz\u0105c \u015bniadanie w \u0142\u00f3\u017cku, zdecydowa\u0142 wraz z sekretarzem skarbu pa\u0144stwa o zmianie stosunku z\u0142ota do banknot\u00f3w dolarowych. Po oszacowaniu swoich mo\u017cliwo\u015bci Roosevelt ustanowi\u0142 21-procentow\u0105 podwy\u017ck\u0119 cen, poniewa\u017c „to szcz\u0119\u015bliwa liczba”. Morgenthau w swoim pami\u0119tniku napisa\u0142: „Gdyby kto\u015b wiedzia\u0142, w jaki spos\u00f3b w rzeczywisto\u015bci ustalamy cen\u0119 z\u0142ota poprzez kombinacj\u0119 szcz\u0119\u015bliwych liczb, s\u0105dz\u0119, \u017ce by\u0142by przera\u017cony”. W 1933 roku Roosevelt w\u0142asnor\u0119cznie storpedowa\u0142 konferencj\u0119 ekonomiczn\u0105 w Londynie, zwo\u0142an\u0105 na wniosek innych znacz\u0105cych kraj\u00f3w w celu obni\u017cenia wysoko\u015bci taryf celnych i przywr\u00f3cenia parytetu z\u0142ota.
\r\nDo wczesnych lat trzydziestych XX wieku Waszyngton wraz ze swoim beztroskim bankiem centralnym starli na miazg\u0119 standard z\u0142ota. Odrzucenie parytetu z\u0142ota przez Roosevelta usun\u0119\u0142o wi\u0119kszo\u015b\u0107 pozosta\u0142ych czynnik\u00f3w hamuj\u0105cych nieograniczon\u0105 ekspansj\u0119 pieni\u0105dza i kredyt\u00f3w, co kraj w p\u00f3\u017aniejszych latach przyp\u0142aci\u0142 deprecjacj\u0105 waluty. Senator Carter Glass uj\u0105\u0142 to dobrze, kiedy na pocz\u0105tku 1933 roku ostrzega\u0142 Roosevelta: „To ha\u0144ba, sir. Ten pot\u0119\u017cny rz\u0105d, mocny dzi\u0119ki zasobom z\u0142ota, \u0142amie swoje obietnice dotycz\u0105ce wyp\u0142acania owego z\u0142ota wdowom i sierotom, kt\u00f3rym sprzeda\u0142 obligacje rz\u0105dowe z zobowi\u0105zaniem zap\u0142aty z\u0142ot\u0105 monet\u0105 po aktualnym kursie warto\u015bci. \u0141amie obietnic\u0119 wykupienia rz\u0105dowych banknot\u00f3w przy pomocy z\u0142otych monet po aktualnym kursie ich warto\u015bci. To ha\u0144ba, sir”.
\r\nRoosevelt przej\u0105\u0142 krajowe z\u0142oto, a tak\u017ce przywr\u00f3ci\u0142 sprzeda\u017c alkoholu w ameryka\u0144skich barach i innych lokalach publicznych. W drug\u0105 niedziel\u0119 pobytu w Bia\u0142ym Domu napomkn\u0105\u0142 przy kolacji: „S\u0105dz\u0119, \u017ce teraz czas na piwo”. Tej samej nocy naszkicowa\u0142 wst\u0119pn\u0105 wersj\u0119 adresowanej do Kongresu notatki z pro\u015bb\u0105 o zako\u0144czenie prohibicji. Bia\u0142y Dom we wtorek zaaprobowa\u0142 uchylenie przepisu, w czwartek Senat poprawk\u0119 uchwali\u0142, za\u015b przed up\u0142ywem roku ratyfikowa\u0142o j\u0105 do\u015b\u0107 stan\u00f3w, aby dwudziesta pierwsza poprawka sta\u0142a si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 Konstytucji. Jeden z obserwator\u00f3w, komentuj\u0105c ten zadziwiaj\u0105cy zwrot wydarze\u0144, zauwa\u017cy\u0142, \u017ce z dw\u00f3ch ludzi id\u0105cych ulic\u0105 na pocz\u0105tku 1933 roku – z kt\u00f3rych jeden mia\u0142 z\u0142ot\u0105 monet\u0119 w kieszeni, a drugi butelk\u0119 whisky pod p\u0142aszczem – cz\u0142owiek z monet\u0105 by\u0142 uczciwym obywatelem, ten z whisky za\u015b przest\u0119pc\u0105. Rok p\u00f3\u017aniej sprawa wygl\u0105da\u0142a dok\u0142adnie odwrotnie.
\r\nW pierwszym roku Nowego \u0141adu Roosevelt zaproponowa\u0142, by przeznaczy\u0107 na wydatki 10 miliard\u00f3w dolar\u00f3w, podczas gdy dochody wynosi\u0142y zaledwie 3 miliardy dolar\u00f3w. Pomi\u0119dzy rokiem 1933 a 1936 wydatki rz\u0105dowe zwi\u0119kszy\u0142y si\u0119 o ponad 83 procent. Federalny d\u0142ug gwa\u0142townie wzr\u00f3s\u0142 o 73 procent.
\r\nFranklin Delano Roosevelt nam\u00f3wi\u0142 Kongres do powo\u0142ania w 1935 roku rz\u0105dowej agencji ubezpieczenia spo\u0142ecznego, Social Security Administration, oraz do ustanowienia w 1938 roku po raz pierwszy w kraju prawa do pe\u0142nej pensji minimalnej. Podczas gdy do dzisiaj og\u00f3\u0142 spo\u0142ecze\u0144stwa wyra\u017ca pe\u0142ne uznanie za te dwa posuni\u0119cia, wielu ekonomist\u00f3w ma inny punkt widzenia. Prawo do pensji minimalnej wypiera z rynku pracy wiele os\u00f3b niedo\u015bwiadczonych, m\u0142odych, niewykwalifikowanych i spo\u0142ecznie upo\u015bledzonych. (Na przyk\u0142ad uchwalone w 1933 roku, jako cz\u0119\u015b\u0107 innej ustawy, klauzule p\u0142acy minimalnej spowodowa\u0142y wyrzucenie z pracy oko\u0142o p\u00f3\u0142 miliona czarnosk\u00f3rych). Natomiast wsp\u00f3\u0142czesne badania i oceny ujawniaj\u0105, \u017ce agencja Social Security sta\u0142a si\u0119 tak strasznym i d\u0142ugotrwa\u0142ym ubezpieczeniowym koszmarem, \u017ce albo b\u0119dzie musia\u0142a zosta\u0107 sprywatyzowana, albo i tak ju\u017c wysokie podatki, potrzebne do utrzymywania jej na powierzchni, b\u0119d\u0105 musia\u0142y wzrosn\u0105\u0107 do kosmicznych rozmiar\u00f3w.
\r\nRoosevelt przeprowadzi\u0142 uchwalenie Ustawy o pomocy rolnikom (Agricultural Adjustment Act, AAA), kt\u00f3ra \u015bci\u0105ga\u0142a z przetw\u00f3rc\u00f3w rolnych nowy podatek, a nast\u0119pnie u\u017cywa\u0142a tego dochodu do nadzorowania masowego niszczenia warto\u015bciowych upraw i uboju byd\u0142a. Federalni przedstawiciele nadzorowali ponury spektakl niszczenia poprzez przyoranie zupe\u0142nie dobrych p\u00f3l z upraw\u0105 bawe\u0142ny, pszenicy i kukurydzy (trzeba by\u0142o nak\u0142ania\u0107 mu\u0142y do tratowania plon\u00f3w; przyuczono je przecie\u017c, by sz\u0142y pomi\u0119dzy zagonami). Zdrowe byd\u0142o, owce i \u015bwinie by\u0142y wybijane i grzebane w masowych do\u0142ach. Minister rolnictwa Henry Wallach osobi\u015bcie wyda\u0142 rozkaz uboju sze\u015bciu milion\u00f3w prosi\u0105t, zanim urosn\u0105 do rozmiaru doros\u0142ych \u015bwi\u0144. Po raz pierwszy administracja p\u0142aci\u0142a te\u017c rolnikom za to, aby nie podejmowali pracy. Nawet gdyby AAA pomog\u0142a rolnikom, zmniejszaj\u0105c dostawy i podnosz\u0105c ceny, mog\u0142aby to zrobi\u0107 jedynie kosztem milion\u00f3w innych ludzi, kt\u00f3rzy musieli p\u0142aci\u0107 te ceny albo zadowala\u0107 si\u0119 mniejsz\u0105 ilo\u015bci\u0105 jedzenia.
\r\nLawrence W. Reed
\r\nPowy\u017cszy tekst jest fragmentem ksi\u0105\u017cki Lawrence W. Reeda pt. Wielkie mity na temat Wielkiego Kryzysu, Wydawnictwo PROHIBITA, Warszawa 2009. Ksi\u0105\u017ck\u0119 mo\u017cna zam\u00f3wi\u0107 na www.multibook.pl<\/p>\r\n\r\n