{"id":92473,"date":"2016-12-27T11:22:10","date_gmt":"2016-12-27T16:22:10","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=92473"},"modified":"2016-12-27T11:22:10","modified_gmt":"2016-12-27T16:22:10","slug":"zamach-stanu-jacek-bartyzel","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=92473","title":{"rendered":"Zamach stanu – Jacek Bartyzel <\/em>"},"content":{"rendered":"

Wzrost napi\u0119cia politycznego – okre\u015blanego przez wielu nawet mianem kryzysu – wyst\u0119puj\u0105cy obecnie w Polsce, przejawia si\u0119 r\u00f3wnie\u017c silniejsz\u0105 obecno\u015bci\u0105 w j\u0119zyku u\u017cywanym przez polityk\u00f3w i komentator\u00f3w poj\u0119\u0107 \u201egor\u0105cych\u201d, zazwyczaj rzadko obecnych w codziennej (i, co tu ukrywa\u0107, nudnawej) rzeczywisto\u015bci system\u00f3w partyjno-parlamentarnych, dobrze jednak ujawniaj\u0105cych \u201epolemiczn\u0105\u201d, czyli konfliktow\u0105, natur\u0119 polityczno\u015bci, tak samo jak pn\u0105cy si\u0119 w g\u00f3r\u0119 na termometrze s\u0142upek rt\u0119ci sygnalizuje wzrost ciep\u0142oty cia\u0142a. Takim poj\u0119ciem, kt\u00f3re s\u0142yszymy teraz do\u015b\u0107 cz\u0119sto jest \u201ezamach stanu\u201d, przy czym sytuacj\u0119 gmatwa okoliczno\u015b\u0107, i\u017c o pr\u00f3b\u0119 – b\u0105d\u017a przynajmniej intencj\u0119 – przeprowadzenia owego zamachu oskar\u017caj\u0105 si\u0119 wzajemnie obie strony sporu politycznego: ob\u00f3z rz\u0105dz\u0105cy i opozycja, tak parlamentarna, jak pozaparlamentarna, oraz ich, niemniej rozgor\u0105czkowani, medialni i pospolici poplecznicy. <\/strong><\/p>\r\n

Warto w tej sytuacji, dla roz\u015bwietlenia sytuacji, przyjrze\u0107 si\u0119 temu fenomenowi, jakim zamach stanu jest w swojej istocie i praktyce.<\/p>\r\n

S\u0142ownikowa definicja zamachu  stanu, nazywanego wymiennie tak\u017ce puczem lub przewrotem (franc. – coup d\u2019\u00c3\u2030tat<\/em>, hiszp. – golpe de Estado<\/em>, niem. – Putch<\/em>; znamienne, \u017ce w j\u0119zyku angielskim nie ma rdzennego okre\u015blenia tego zjawiska, lecz w razie potrzeby stosuje si\u0119 niet\u0142umaczony zwrot francuski! Ta nieobecno\u015b\u0107 wskazuje na istotn\u0105 r\u00f3\u017cnic\u0119 anglosaskiego typu kultury politycznej w zestawieniu z innymi kr\u0119gami kulturowymi), okre\u015bla go jako niezgodne z obowi\u0105zuj\u0105cym porz\u0105dkiem konstytucyjnym przej\u0119cie w\u0142adzy politycznej w pa\u0144stwie przez jednostk\u0119 lub grup\u0119 os\u00f3b, cz\u0119sto z u\u017cyciem si\u0142y, oraz b\u0119d\u0105ce pogwa\u0142ceniem normalnego toku \u017cycia politycznego i porz\u0105dku instytucjonalnego. Dodaje si\u0119 przy tym, \u017ce najcz\u0119\u015bciej zamachy stanu organizowane s\u0105 przez wojskowych lub z ich wydatnym udzia\u0142em, albo przynajmniej przy \u017cyczliwej neutralno\u015bci wojska dla zamachowca(\u00f3w), co wydaje si\u0119 czym\u015b oczywistym, skoro w gr\u0119 wchodzi u\u017cycie si\u0142y, a ta przecie\u017c jest skoncentrowana w si\u0142ach wojskowych, kt\u00f3re te\u017c w normalnej sytuacji s\u0105 zobowi\u0105zane do obrony istniej\u0105cego porz\u0105dku. Mo\u017ce jednak tak\u017ce wyst\u0105pi\u0107 wyra\u017any podzia\u0142 wewn\u0119trzny w si\u0142ach zbrojnych wobec podj\u0119tej pr\u00f3by przewrotu (jak na przyk\u0142ad w Polsce w maju 1926 roku), co ma ten skutek, \u017ce z jednej strony zwi\u0119ksza stopie\u0144 ryzyka podejmowanego przez rebeliant\u00f3w, z drugiej za\u015b – owocuje bardziej dramatycznym przebiegiem starcia i zwi\u0119kszonym rozlewem krwi. W aspekcie technicznym (\u201etechniki zamachu stanu\u201d) kluczowe dla powodzenia akcji s\u0105 zdecydowanie i szybko\u015b\u0107 dzia\u0142ania – a je\u015bli to mo\u017cliwe, r\u00f3wnie\u017c zaskoczenie – oraz opanowanie tzw. centralnych o\u015brodk\u00f3w w\u0142adzy, przez co rozumie\u0107 nale\u017cy nie tylko instytucje polityczne, ale r\u00f3wnie\u017c \u015brodki \u0142\u0105czno\u015bci i w\u0119z\u0142y komunikacyjne oraz media.<\/p>\r\n

Do powy\u017cszej, w zasadzie nieproblematycznej i powszechnie przyjmowanej definicji zamachu stanu warto wszelako doda\u0107 jedno wyja\u015bnienie oraz jedno podkre\u015blenie. M\u00f3wi\u0105c o naruszeniu obowi\u0105zuj\u0105cego porz\u0105dku konstytucyjnego nale\u017cy unika\u0107 do\u015b\u0107 powszechnego w naszych czasach zaw\u0119\u017cenia tego poj\u0119cia do \u201ekonstytucji\u201d w sensie ustawy konstytucyjnej, spisanej i zajmuj\u0105cej naczelne miejsce po\u015br\u00f3d innych akt\u00f3w normatywnych pa\u0144stwowego prawa pozytywnego. Takie zaw\u0119\u017cenie jest nieuprawnionym skutkiem wsp\u00f3\u0142czesnej dominacji, z jednej strony, ideologii demoliberalnej, identyfikuj\u0105cej pa\u0144stwo praworz\u0105dne z istnieniem (oraz oczywi\u015bcie przestrzeganiem) owej konstytucji pisanej, nadto jeszcze koniecznie uchwalonej w trybie demokratycznym, tj. przez cia\u0142o przedstawicielskie i prawodawcze zarazem, ewentualnie zatwierdzonej w referendum ludowym, z drugiej za\u015b strony tzw. pozytywizmu prawniczego (i psychologicznie oraz funkcjonalnie zwi\u0105zanego z nim tzw. \u015bwiatopogl\u0105du prawniczego), dla kt\u00f3rego prawem we w\u0142a\u015bciwym sensie, w gruncie rzeczy jedynym prawem, jest w\u0142a\u015bnie prawo stanowione (lex positiva<\/em>), w konsekwencji czego r\u00f3wnie\u017c pa\u0144stwo bywa ujmowane niemal wy\u0142\u0105cznie jako porz\u0105dek prawny (a w skrajnych przypadkach, cho\u0107by Kelsenowskiego normatywizmu, nawet prawno-administracyjny), z czym wsp\u00f3\u0142gra d\u0105\u017cno\u015b\u0107 do minimalizacji, czy wr\u0119cz anihilacji sfery polityczno\u015bci, kt\u00f3ra powinna rozp\u0142yn\u0105\u0107 si\u0119 w mechanicznej niemal egzekucji praw oraz administrowaniu. Nie poddaj\u0105c si\u0119 tej symplifikacji nale\u017cy zatem przez pogwa\u0142cenie porz\u0105dku konstytucyjnego wskutek zamachu stanu rozumie\u0107 r\u00f3wnie\u017c te przypadki, kt\u00f3re odnosz\u0105 si\u0119 do obalenia konstytucji jakiego\u015b pa\u0144stwa w szerszym i tradycyjnym sensie, tj. ustroju politycznego i jego natury (Monteskiuszowskiego \u201educha praw\u201d), jego praw fundamentalnych resp<\/em>. kardynalnych, kt\u00f3re niekoniecznie wyra\u017caj\u0105 si\u0119 w prawie pozytywnym, a nawet przede wszystkim obserwowane s\u0105 w prawie zwyczajowym danej wsp\u00f3lnoty politycznej. <\/p>\r\n

Podkre\u015bli\u0107 natomiast nale\u017cy w powy\u017cszej definicji odnosz\u0105ce si\u0119 do istniej\u0105cego w chwili zamachu stanu i przeze\u0144 pogwa\u0142conego s\u0142owo normalno\u015b\u0107, kt\u00f3re jest te\u017c kluczowe dla zrozumienia fenomenu przewrotu. Je\u017celi bowiem zdruzgotana b\u0105d\u017a przynajmniej powa\u017cnie nadw\u0105tlona i przeobra\u017cona wskutek zamachu sytuacja jest \u201enormalna\u201d, to w takim razie jej pozaprawna i gwa\u0142towna zmiana sytuuje si\u0119 w sferze wyj\u0105tkowo\u015bci. Wyst\u0119puje tu zatem jasna i niedaj\u0105ca si\u0119 uzgodni\u0107 dychotomia normy i wyj\u0105tku. Poj\u0119cie normy jest przecie\u017c nierozerwalnie zwi\u0105zane z prawem, w odniesieniu zatem do konstytucyjnego porz\u0105dku pa\u0144stwowego – z prawem pa\u0144stwowym i z pa\u0144stwem ujmowanym jako porz\u0105dek prawny. M\u00f3wi\u0105c jeszcze dok\u0142adniej, prawo zna wy\u0142\u0105cznie normy, a nie uznaje i ignoruje wyj\u0105tki. Gdzie zatem sytuuje si\u0119 wyj\u0105tek? Ot\u00f3\u017c w\u0142a\u015bnie w sferze polityczno\u015bci, a dok\u0142adniej w tym jej – newralgicznym – dziale, kt\u00f3ry artyku\u0142uje si\u0119 ponad i poza prawem, w sferze politycznej decyzji, kt\u00f3ra faktycznie bierze si\u0119 \u201ez niczego\u201d (ex nihilo<\/em>), tzn. nie poprzedza jej \u017cadne uregulowanie normatywne, zawiera si\u0119 ona jednak przedmiotowo w czystej egzystencji decydenta, staj\u0105cego si\u0119 wskutek dokonanego przewrotu nadrz\u0119dnym i rozstrzygaj\u0105cym autorytetem. Jego rozstrzygaj\u0105ca decyzja ani nie \u201eposiada\u201d prawa (bo jak\u017ce mia\u0142aby je posiada\u0107, skoro jego akcja uwarunkowana jest pogwa\u0142ceniem prawa), ani nie jest zale\u017cna od normy prawnej, a jednak stwarza te\u017c mo\u017cliwo\u015b\u0107 nowej normatywno\u015bci, tote\u017c – jak wyk\u0142ada Carl Schmitt – paradoksalnie, ustanowiona w drodze zamachu stanu w\u0142adza \u201enie potrzebuje prawa, by ustanowi\u0107 porz\u0105dek prawny\u201d. W takim razie zamach stanu mo\u017ce by\u0107 uznany za najwy\u017csze spot\u0119gowanie fenomenu polityczno\u015bci w jej czystej esencjonalno\u015bci, bo jego domen\u0105 jest to, co specyficznie polityczne (a nie prawne), czyli \u201ewyj\u0105tek\u201d. Z tego powodu zamach stanu w spos\u00f3b szczeg\u00f3lnie skondensowany wyra\u017ca to, w czym Juan Donoso Cort\u00c3\u00a9s widzia\u0142 transcendentalny odpowiednik dyktatury, czyli boski cud, zawieszaj\u0105cy okazjonalistycznie dzia\u0142anie praw natury.<\/p>\r\n

Dr\u0105\u017c\u0105c g\u0142\u0119biej zagadnienie nale\u017cy zauwa\u017cy\u0107, \u017ce zamach stanu jest zjawiskiem nale\u017c\u0105cym do polityki nowo\u017cytnej i wsp\u00f3\u0142czesnej, a zatem tak\u017ce istotowo i funkcjonalnie zwi\u0105zanym z pa\u0144stwem nowoczesnym (Stato<\/em>, Estado<\/em>, \u00c3\u2030tat<\/em>, State<\/em>, Staat<\/em>), nie za\u015b z tradycyjn\u0105 polis<\/em>, res publica<\/em>, civitas <\/em>czy regnum<\/em>, czyli bytem, kt\u00f3ry nie jest efektem organicznego wzrastania wsp\u00f3lnoty politycznej, lecz tworem racjonalnego – ale w sensie rozumu instrumentalnego – aktu kreacji; \u201edzie\u0142em sztuki\u201d w znanym okre\u015bleniu Jacoba Burckhardta, sytuuj\u0105cego jego narodziny w renesansowych W\u0142oszech. Ten zwi\u0105zek ujawnia samo okre\u015blenie – podobnie jak r\u00f3wie\u015bne mu poj\u0119cie \u201eracji stanu\u201d (ragione di Stato<\/em>, raison d\u2019\u00c3\u2030tat<\/em>) – \u201ezamach stanu\u201d, tyle tylko, \u017ce jego utrwalony z dawien dawna polski odpowiednik, b\u0119d\u0105cy kalk\u0105 coup d\u2019\u00c3\u2030tat<\/em> zaciera niestety \u00f3w sens, jako \u017ce chodzi w nim przecie\u017c nie o \u201ezamach\u201d na jaki\u015b og\u00f3lny, jakikolwiek stan (status<\/em>) jakiejkolwiek rzeczy, tylko o \u201ezamach pa\u0144stwowy\/w pa\u0144stwie\/na pa\u0144stwo\u201d, tak samo jak raison d\u2019\u00c3\u2030tat<\/em> jest w istocie \u201eracj\u0105 pa\u0144stwow\u0105\/pa\u0144stwa\u201d, nie za\u015b bli\u017cej nieokre\u015blonego \u201estanu\u201d.<\/p>\r\n

Oczywi\u015bcie nie oznacza to, \u017ce gwa\u0142towne i pozaprawne zmiany os\u00f3b b\u0105d\u017a grup rz\u0105dz\u0105cych wyst\u0105pi\u0142y dopiero w \u015bwiecie nowo\u017cytnym, a wcze\u015bniej by\u0142y nieznane. Chodzi tu jednak o r\u00f3\u017cnic\u0119 bardziej fundamentaln\u0105. \u015awiat przednowo\u017cytny by\u0142 postrzegan\u0105 w kategoriach teologicznych i metafizycznych hemisfer\u0105, w kt\u00f3rej suwerenno\u015b\u0107 by\u0142a atrybutem Boga, nie za\u015b cz\u0142owieka, tote\u017c porz\u0105dek panuj\u0105cy na ziemi stanowi\u0107 mia\u0142 odzwierciedlenie \u017ar\u00f3d\u0142owo boskiego nomos<\/em> i ordo<\/em>, nie pozostawia\u0142o to zatem miejsca na aktywno\u015b\u0107 ludzk\u0105 w dziedzinie wymy\u015blania i kreowania porz\u0105dku politycznego pod\u0142ug racjonalistycznych spekulacji, co z kolei nieuchronnie prowadzi do pojawienia si\u0119 i walki konkurencyjnych wizji tego postulowanego \u0142adu. W \u015bwiecie tym istnia\u0142a oczywi\u015bcie \u201eod zawsze\u201d (to znaczy od czasu, kiedy Kain zabi\u0142 Abla i za\u0142o\u017cy\u0142 pa\u0144stwo) rywalizacja i walka o w\u0142adz\u0119 jednostek, rod\u00f3w, dynastii, tak\u017ce rozmaitych segment\u00f3w \u201egrup trzymaj\u0105cych w\u0142adz\u0119\u201d, pos\u0142uguj\u0105cych si\u0119 cz\u0119sto skrytob\u00f3jstwami, otruciami i innymi tego rodzaju \u015brodkami, wzniecaj\u0105cych rebelie i wojny domowe, dokonuj\u0105cych przewrot\u00f3w pa\u0142acowych, uzurpacji oraz depozycji aktualnie panuj\u0105cych, czy nawet wymordowania ca\u0142ej dynastii, ale nigdy nie wi\u0105za\u0142o si\u0119 to z kwestionowaniem og\u00f3lnych ram istniej\u0105cego ordo<\/em> i przedstawianiem alternatywy dla niego w postaci porz\u0105dku wymy\u015blonego. Ca\u0142y ten krwawy nieraz i mro\u017c\u0105cy krew w \u017cy\u0142ach spektakl walki o w\u0142adz\u0119 odbywa\u0142 si\u0119 w niekwestionowanych ramach politycznego kosmosu o niezmiennych fundamentach. Dlatego w dzie\u0142ach historyk\u00f3w staro\u017cytnik\u00f3w czy mediewist\u00f3w raczej nie spotkamy terminu \u201ezamach stanu\u201d, a je\u015bli na jaki\u015b tego rodzaju wyj\u0105tek natrafimy, to b\u0119dzie on uderza\u0142 swoim prezentyzmem czy ekscentryczn\u0105 \u201emodernizacj\u0105\u201d.<\/p>\r\n

Zamachy stanu – a nie przewroty pa\u0142acowe – pojawiaj\u0105 si\u0119 dopiero wraz z zakwestionowaniem, a wreszcie rozpadem tego przednowo\u017cytnego ordo<\/em>, kiedy w miejsce universum<\/em> o wertykalnej strukturze hierarchicznego \u201e\u0142a\u0144cucha byt\u00f3w\u201d i niekwestionowanym centrum (cesarz, kr\u00f3l), z kt\u00f3rego rozprzestrzenia si\u0119 \u201eporz\u0105dek kolejno\u015bci\u201d, zajmuje horyzontalne pluriversum<\/em> w zasadzie r\u00f3wnorz\u0119dnych podmiot\u00f3w politycznych, \u015bcieraj\u0105cych si\u0119 ze sob\u0105 pod rozmaitymi – jak m\u00f3wi Francisco El\u00c3\u00adas de Tejada – bander\u00c3\u00adas pol\u00c3\u00adticas, <\/em>maj\u0105cych kontradyktoryjne wizje porz\u0105dku. Nie ma w zasadzie sporu co do tego, \u017ce pierwszym w historii zamachem stanu by\u0142o rozp\u0119dzenie przez Olivera Cromwella parlamentu (tzw. Kad\u0142ubowego) w dniu 20 kwietnia 1653 roku, a w jego konsekwencji obj\u0119cie rz\u0105d\u00f3w personalnych (w pewnej mierze, cho\u0107 nie do ko\u0144ca, wspieraj\u0105cych si\u0119 na wiernym mu wojsku), usankcjonowanych jego suwerenn\u0105 decyzj\u0105 proklamowania 16 grudnia tego\u017c roku tzw. Instrumentu Rz\u0105dzenia, daj\u0105cego mu pe\u0142ni\u0119 w\u0142adzy sprawowanej pod tytu\u0142em w\u0142adczym Lorda Protektora Anglii, Szkocji i Irlandii. Jednakowo\u017c, nie ten przypadek, wskutek epizodyczno\u015bci, jak si\u0119 rych\u0142o okaza\u0142o, ca\u0142ej historii Republiki Angielskiej (Commonwealth of England<\/em>), sta\u0142 si\u0119 wzorcowy dla wszelkich zamach\u00f3w stanu, lecz p\u00f3\u017aniejszy od niego o prawie p\u00f3\u0142tora wieku, przewr\u00f3t gen. Napoleona Bonapartego z 9 listopada 1799 roku (w kalendarzu rewolucyjnym – 18 brumaire\u2019a), uwie\u0144czony jego dyktatur\u0105 w postaci monokratycznego konsulatu Republiki (acz formalnie konsul\u00f3w by\u0142 trzech), po kilku latach przeobra\u017conego w system cezarystyczny (z \u201ecesarzem Francuz\u00f3w\u201d). Notabene, faktyczna inicjatywa i realizacja tego zamachu nie nale\u017ca\u0142a do samego Bonapartego, tylko do grupy popieraj\u0105cych go polityk\u00f3w cywilnych, w tym jego brata – Lucjana, b\u0119d\u0105cego przewodnicz\u0105cym Rady Pi\u0119ciuset. Mimo to 18 brumaire\u2019a sta\u0142 si\u0119 uniwersalnym archetypem coup d\u2019\u00c3\u2030tat<\/em>, tym bardziej, \u017ce zosta\u0142 niejako powt\u00f3rzony p\u00f3\u0142 wieku p\u00f3\u017aniej przez jego bratanka – Ludwika Napoleona Bonaparte, kt\u00f3ry jako Ksi\u0105\u017c\u0119-Prezydent II Republiki Francuskiej dokona\u0142 zamachu stanu w grudniu 1851 roku, staj\u0105c si\u0119 odt\u0105d naprz\u00f3d prezydentem-dyktatorem na lat 10, a po przeprowadzeniu i wygraniu plebiscytu rok p\u00f3\u017aniej proklamowa\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c \u201ecesarzem Francuz\u00f3w\u201d. Si\u0142a oddzia\u0142ywania i na wyobra\u017ani\u0119 aktor\u00f3w politycznych, i nawet na uczonych zajmuj\u0105cych si\u0119 systemami i ideami politycznymi by\u0142a tak wielka, \u017ce poj\u0119cie zamachu stanu zosta\u0142o niemal sprz\u0119\u017cone z fenomenem okre\u015blonym jako \u201ebonapartyzm\u201d, i jeszcze w okresie mi\u0119dzywojennym, tak obfituj\u0105cym w zamachy stanu, wielu pr\u00f3bowa\u0142o jeszcze wt\u0142acza\u0107 wszystkie te nowe przypadki w niezupe\u0142nie ju\u017c pasuj\u0105cy do nich schemat interpretacyjny bonapartyzmu.<\/p>\r\n

W tym miejscu nale\u017cy wej\u015b\u0107 nie tyle mo\u017ce we frontaln\u0105 polemik\u0119, ale w pewnym stopniu przynajmniej skorygowa\u0107 obiegowy pogl\u0105d delimituj\u0105cy zamach stanu od rewolucji z tych dw\u00f3ch g\u0142\u00f3wnie powod\u00f3w, \u017ce zamach stanu przeprowadzany jest przez osoby ju\u017c nale\u017c\u0105ce do elity w\u0142adzy (\u201eklasy politycznej\u201d), za\u015b rewolucje przez ludzi spoza tego kr\u0119gu, nadto za\u015b, \u017ce cel zamachu stanu ogranicza si\u0119 do usuni\u0119cia aktualnie rz\u0105dz\u0105cej ekipy (nieraz nawet tylko samego przyw\u00f3dcy), natomiast rewolucje d\u0105\u017c\u0105 do ca\u0142o\u015bciowej zmiany politycznej, spo\u0142ecznej i ekonomicznej, a nawet kulturowej. I jednej, i drugiej, cesze nie mo\u017cna bowiem przyzna\u0107 waloru bezwzgl\u0119dno\u015bci, albowiem i w rewolucjach – od rewolucji angielskiej i francuskiej po rewolucj\u0119 \u201eSolidarno\u015bci\u201d – znacz\u0105c\u0105 rol\u0119, zw\u0142aszcza na ich pocz\u0105tku, odgrywaj\u0105 ci, kt\u00f3rych klasyk socjologii polityki Robert Michels nazwa\u0142 \u201ezbiegami z klasy rz\u0105dz\u0105cej\u201d (acz p\u00f3\u017aniej zazwyczaj rewolucja ich \u201epo\u017cera\u201d), i zamachy stanu niekiedy prowadz\u0105 do ca\u0142o\u015bciowej zmiany przynajmniej w sferze polityczno-ustrojowej. Przyk\u0142adem mo\u017ce tu by\u0107 cho\u0107by przewr\u00f3t wojskowy z 28 maja 1926 roku w Portugalii, kt\u00f3ry wprawdzie zrazu oznacza\u0142 tylko zatrzymanie trwaj\u0105cego od 16 lat istnienia republiki parlamentarnej ko\u0142owrotu nieustannych zmian gabinet\u00f3w i prezydent\u00f3w, politycznych morderstw i zaburze\u0144, prze\u015bladowa\u0144 religijnych, korupcji i og\u00f3lnego chaosu, lecz po kilku latach nadal niezbyt stabilnych, cho\u0107 ograniczonych ju\u017c tylko do rywalizacji frakcji personalnych w armii, wojskowi zdecydowali si\u0119 odda\u0107 bezwarunkowo w\u0142adz\u0119 pewnemu profesorowi ekonomii, kt\u00f3ry ustanowi\u0142 zupe\u0142nie nowy ustr\u00f3j polityczny – autorytarne i korporacyjne Nowe Pa\u0144stwo. Lecz przede wszystkim, chocia\u017c teoretycznie i w wi\u0119kszo\u015bci faktycznych przypadk\u00f3w zamachy stanu nale\u017cy odr\u00f3\u017cnia\u0107 od rewolucyj, to jednak sam fenomen zamachu stanu pojawia si\u0119 dopiero w\u0142a\u015bnie po dokonaniu si\u0119 pierwszych na \u015bwiecie, totalnych rewolucji: religijnych, politycznych, spo\u0142ecznych i kulturalnych: rewolucji protestanckiej, rewolucji puryta\u0144skiej w Anglii i rewolucji bur\u017cuazyjnej we Francji, i mo\u017cna te\u017c powiedzie\u0107, \u017ce zamachy stanu (Cromwella, Bonapartego i legionu ich na\u015bladowc\u00f3w) s\u0105 odpowiedzi\u0105 na problemy i sprzeczno\u015bci zaistnia\u0142e wskutek tych rewolucyj. Kwesti\u0105 otwart\u0105, ale niemo\u017cliw\u0105 tu do rozwa\u017cenia, lecz przynajmniej trzeba \u00f3w wa\u017cny problem zasygnalizowa\u0107, jest na ile te przewroty wewn\u0105trz- i post-rewolucyjne powodowane by\u0142y intencj\u0105 sko\u0144czenia z ekscesami rewolucyjnymi i ustanowienia cho\u0107by \u201eprowizorycznego\u201d porz\u0105dku, na ile za\u015b – petryfikacji rewolucyjnych \u201ezdobyczy\u201d w z\u0142agodzonej, a przez to \u201estrawniejszej\u201d dla spo\u0142ecze\u0144stw postaci.<\/p>\r\n

Jeszcze innym, a niezmiernie wa\u017cnym, rezultatem form rz\u0105dzenia nasta\u0142ych w wyniku owych wzorcowych zamach\u00f3w stanu w \u015bwiecie porewolucyjnym, by\u0142o ukszta\u0142towanie si\u0119 tego typu przyw\u00f3dztwa politycznego oraz jego legitymizacji, kt\u00f3ry w klasycznej typologii Maxa Webera nazywa si\u0119 legitymizacj\u0105 charyzmatyczn\u0105 – w przeciwie\u0144stwie do legitymizacji tradycyjnej, zwi\u0105zanej z dziedziczeniem, oraz racjonalno-legalistycznej. Teoretyczny model takiego przyw\u00f3dztwa przed\u0142o\u017cyli ju\u017c w XVI wieku protestanccy (hugenoccy) tzw. monarchomachowie, kt\u00f3rzy zwalczaj\u0105c \u201ekatolickiego tyrana\u201d dowodzili, \u017ce istniej\u0105c\u0105 i ukonstytuowan\u0105 w\u0142adz\u0119 ma prawo usun\u0105\u0107 kto\u015b niesprawuj\u0105cy \u017cadnego ukonstytuowanego urz\u0119du, ale za to b\u0119d\u0105cy – jak starotestamentowi prorocy – a Deo excitatus<\/em> (\u201eprzez Boga natchniony\u201d), praktyczn\u0105 za\u015b inkarnacj\u0105 m\u0119\u017ca takiej postury sta\u0142 si\u0119 w\u0142a\u015bnie Cromwell. Zwa\u017cywszy jednak, \u017ce kalwinistyczny protestantyzm w swojej klasycznej, XVI- i XVII-wiecznej postaci (a wi\u0119c zar\u00f3wno monarchomachowie, jak Cromwell, reprezentuj\u0105cy umiarkowan\u0105 politycznie wersj\u0119 purytanizmu) w niewielkim tylko stopniu rozpu\u015bci\u0142 istniej\u0105c\u0105 struktur\u0119 spo\u0142eczn\u0105 we wszechw\u0142adzy ludu i nie wywodzi\u0142 suwerenno\u015bci od tego\u017c ludu, zarazem zachowuj\u0105c prze\u015bwiadczenia o istnieniu specjalnej wi\u0119zi \u0142\u0105cz\u0105cej przyw\u00f3dc\u0119 \u201enatchnionego przez Boga\u201d z tym\u017ce ludem, wi\u0119zi alternatywnej wobec na przyk\u0142ad procedur wyborczych, to w modelu bonapartystycznym oraz p\u00f3\u017aniejszych w\u0142adzy charyzmatycznej osoby upowa\u017cnionej do przeprowadzenia pozaprawnej zmiany istniej\u0105cego rz\u0105du wystarczy\u0142o dokona\u0107 – zgodnie z nowym, laickim ju\u017c \u201educhem epoki\u201d – jedynie sekularyzacji charyzmatu przyw\u00f3dcy albo jego rozpuszczenia w og\u00f3lnikowym, niekonfesyjnym, \u201espirytualizmie\u201d, jako wcielenia \u201egeniuszu Francji\u201d, \u201erasy laty\u0144skiej\u201d, czy \u201erasy nordyckiej\u201d. Najbardziej typow\u0105 figur\u0105 \u201em\u0119\u017ca opatrzno\u015bciowego\u201d (wszelako w zimmanentyzowanym i sterrestrializowanym wyobra\u017ceniu Opatrzno\u015bci), dokonuj\u0105cego przewrotu sta\u0142 si\u0119 \u201ezbawca Ojczyzny\u201d, czerpi\u0105cy zazwyczaj upowa\u017cnienie do dzia\u0142ania z prawdziwych b\u0105d\u017a domniemanych zas\u0142ug publicznych, na przyk\u0142ad roli odegranej w wybiciu si\u0119 na niepodleg\u0142o\u015b\u0107.<\/p>\r\n

Ze wzgl\u0119du na to kto i przeciw komu dokonuje zamachu stanu mo\u017cna je podzieli\u0107 na odg\u00f3rne, wewn\u0105trzinstytucjonalne, frakcyjne i kontestacyjne (antypa\u0144stwowe). Z zamachem odg\u00f3rnym mamy do czynienia wtedy, kiedy ukonstytuowany piastun w\u0142adzy zwierzchniej przeprowadza zamach na porz\u0105dek konstytucyjny sam, ewentualnie zgadza si\u0119 na to, aby dokona\u0142 tego w jego imieniu kto\u015b inny, na przyk\u0142ad jaki\u015b genera\u0142 albo polityk cywilny daj\u0105cy r\u0119kojmi\u0119 realizacji celu, dla kt\u00f3rego akcja zostaje powzi\u0119ta. Taka sytuacja zachodzi w\u00f3wczas, kiedy istniej\u0105ce mechanizmy konstytucyjne staj\u0105 si\u0119 dysfunkcjonalne, a napi\u0119cia polityczne i cz\u0119sto r\u00f3wnie\u017c spo\u0142eczne (albo narodowo\u015bciowe) osi\u0105gaj\u0105 taki poziom zintensyfikowanej wrogo\u015bci, \u017ce gro\u017c\u0105 – przynajmniej w ocenie podejmuj\u0105cego decyzj\u0119 o zamachu – anarchizacj\u0105 i rozpadem pa\u0144stwa. Zamachem odg\u00f3rnym by\u0142 ju\u017c przewr\u00f3t dokonany przez Ksi\u0119cia-Prezydenta Ludwika Napoleona Bonaparte, natomiast w XX wieku ciekawym przypadkiem s\u0105 \u201ezamachy kr\u00f3lewskie\u201d w monarchiach konstytucyjnych, jak (bezpo\u015brednio) kr\u00f3la Jugos\u0142awii – Aleksandra I w 1929 i Karola II Rumu\u0144skiego w 1938 roku, oraz po\u015brednio: przedstawiciela linii uzurpatorskiej na tronie Hiszpanii – \u00bbAlfonsa XIII\u00ab, kt\u00f3ry w 1923 popar\u0142 zamach stanu gen. Miguela Prima de Rivery i cara Bu\u0142garii – Borysa III, kt\u00f3ry te\u017c w 1923 roku popar\u0142 zamach stanu prof. Aleksandra Cankowa (acz niekt\u00f3rzy historycy to kwestionuj\u0105). Oczywi\u015bcie podobne sytuacje zdarzaj\u0105 si\u0119 te\u017c w republikach, czego przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 zamach stanu dokonany w 1972 roku przez urz\u0119duj\u0105cego od roku, konserwatywnego prezydenta Urugwaju – Juana Mar\u00c3\u00adi Bordaberry\u2019ego, kt\u00f3ry \u015brodkami legalnymi nie by\u0142 w stanie pokona\u0107 terrorystycznej partyzantki miejskiej Tupamaros. Ciekawa rzecz, \u017ce nad tymi przypadkami zamach\u00f3w zdaje si\u0119 wisie\u0107 co\u015b w rodzaju \u201ekl\u0105twy\u201d: dyktatura Prima de Rivery nie uratowa\u0142a monarchii liberalnej, kt\u00f3ra upad\u0142a osiem lat p\u00f3\u017aniej i to po zaledwie po przegranej monarchist\u00f3w w wyborach samorz\u0105dowych; Aleksander I Karadziordziewi\u0107 zgin\u0105\u0142 pi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej w zamachu terrorystycznym dokonanym przez tych, przeciwko kt\u00f3rym zamach pa\u0144stwowy by\u0142 przeprowadzany, tj. przez separatyst\u00f3w chorwackich i macedo\u0144skich; Karol II w dwa lata po zamachu zosta\u0142 zmuszony do abdykacji i wyjazdu z kraju; prezydenta Bordaberry\u2019ego obalili w kolejnym zamachu wojskowi.<\/p>\r\n

Zamachy wewn\u0105trzinstytucjonalne wynikaj\u0105 z niedaj\u0105cego si\u0119 rozstrzygn\u0105\u0107 w drodze kompromisu sporu mniej wi\u0119cej r\u00f3wnorz\u0119dnych organ\u00f3w ukonstytuowanych w pa\u0144stwie, kt\u00f3rego konstytucja opiera si\u0119 na zasadzie podzia\u0142u w\u0142adz. Typowym przyk\u0142adem jest tu przewr\u00f3t chilijski we wrze\u015bniu 1973 roku, przeprowadzony przez wojsko i wymierzony w prezydenta Salvadora Allende i jego lewicowego rz\u0105du \u201eJedno\u015bci Ludowej\u201d, ale na wezwanie innego organu ukonstytuowanego, tj. parlamentu, kt\u00f3ry wyda\u0142 Deklaracj\u0119 upadku demokracji w Chile<\/em>, wypunktowuj\u0105c\u0105 list\u0119 niekonstytucyjnych dzia\u0142a\u0144 prezydenta.<\/p>\r\n

Co si\u0119 tyczy rozr\u00f3\u017cnienia pomi\u0119dzy zamachami frakcyjnymi a kontestacyjnymi, to rozumiemy przez to, i\u017c w pierwszym przypadku osoba lub grupa dokonuj\u0105ca zamachu jest wprawdzie w najwy\u017cszym stopniu skonfliktowana z osob\u0105 lub grup\u0105, przeciwko kt\u00f3rej zamach przeprowadza (bo inaczej by przecie\u017c tego nie czyni\u0142a), niemniej samo pa\u0144stwo jest dla jednych i drugich niekwestionowanym i naczelnym dobrem politycznym, r\u00f3\u017cni\u0105 je natomiast prze\u015bwiadczenia co do tego, co owemu dobru s\u0142u\u017cy, a co jest dla niego zab\u00f3jcze; w drugim natomiast zamachowca(y) d\u0105\u017cy do obalenia nie tylko aktualnego rz\u0105du, ale zniszczenia samego pa\u0144stwa, czy to kierowany sk\u0142onno\u015bciami anarchistycznymi, czy to w interesie innego pa\u0144stwa. Przyk\u0142adem drugiego przypadku mo\u017ce by\u0107 pucz wzniecony w lipcu 1934 przeciwko broni\u0105cemu niepodleg\u0142o\u015bci Austrii kanclerzowi Engelbertowi Dollfu\u00c3\u0178owi przez rodzimych narodowych socjalist\u00f3w, kt\u00f3rzy d\u0105\u017cyli do Anschlu\u00c3\u0178u <\/em>Austrii do Rzeszy Niemieckiej. Statystycznie jednak rzecz ujmuj\u0105c ogromna wi\u0119kszo\u015b\u0107 zamach\u00f3w stanu mie\u015bci si\u0119 w pierwszym przypadku.<\/p>\r\n

Szczeg\u00f3lnie bogaty w okre\u015blenia i subtelne dystynkcje pomi\u0119dzy r\u00f3\u017cnymi rodzajami zamach\u00f3w stanu oraz pokrewnych mu nadzwyczajnych i si\u0142owych form walki politycznej jest j\u0119zyk hiszpa\u0144ski (castellano<\/em>), co odzwierciedla burzliw\u0105 histori\u0119 zar\u00f3wno obu monarchii iberyjskich, jak kraj\u00f3w Ameryki Roma\u0144skiej XIX i XX wieku, wskutek wojen domowych, wywo\u0142anych uzurpacjami na tronach hiszpa\u0144skim i portugalskim, konfliktach ideologicznych pomi\u0119dzy obro\u0144cami tradycji a nowatorami i \u201eeuropeizatorami\u201d, militaryzacj\u0105 polityki w Nowym Porz\u0105dku (Nuevo R\u00c3\u00a9gimen<\/em>) liberalnym, narzuconym przez \u201eodg\u00f3rn\u0105 rewolucj\u0119\u201d i s\u0142abo zakorzenionym w spo\u0142ecze\u0144stwie, a wreszcie indepentyzmem Kreol\u00f3w, kt\u00f3ry Hispanoamerykanom przyni\u00f3s\u0142 permanentn\u0105 niestabilno\u015b\u0107 i wojny wszystkich ze wszystkimi. Pomijaj\u0105c z konieczno\u015bci – aby nie zej\u015b\u0107 na pobocze tematu i dygresje – takie terminy bliskoznaczne, jak: mot\u00c3\u00adn<\/em> (bunt), rebeli\u00f3n<\/em> (rebelia), revuelta<\/em> (rewolta, przewr\u00f3t), alboroto <\/em>(rozruchy), sublevaci\u00f3n<\/em>, insurreci\u00f3n,<\/em> levantamiento<\/em>, alzamiento <\/em>(r\u00f3\u017cne odcienie s\u0142owa \u201epowstanie\u201d, przy czym najszerszy i wr\u0119cz patetyczny ma alzamiento<\/em>, jako ruch powszechny, jak alzamiento nacional<\/em> w 1936 roku), skoncentrujemy si\u0119 tu na rozr\u00f3\u017cnieniu pomi\u0119dzy golpe (de Estado)<\/em> a pronunciamiento <\/em>(port. Pronunciamento<\/em>), tym bardziej, \u017ce s\u0105 one u nas nagminnie mylone – na przyk\u0142ad dziennikarze cz\u0119sto okre\u015blaj\u0105 typowe golpes<\/em> w Ameryce Po\u0142udniowej w XX wieku mianem pronunciamientos<\/em>, a s\u0105 to r\u00f3\u017cne rzeczy. Golpe de Estado <\/em>jest dok\u0142adnym odpowiednim coup d\u2019\u00c3\u2030tat<\/em> w jakimkolwiek kraju, wi\u0119c nie ma ju\u017c potrzeby go obja\u015bnia\u0107.<\/p>\r\n

Pronuciamiento <\/em>natomiast ma inny charakter i przebieg. Polega ono na publicznym wypowiedzeniu pos\u0142usze\u0144stwa ustanowionej w\u0142adzy przez jakiego\u015b dow\u00f3dc\u0119 lub dow\u00f3dc\u00f3w wojskowych – niekiedy tak\u017ce wsp\u00f3\u0142dzia\u0142aj\u0105cych z politykami cywilnymi (jak na przyk\u0142ad pronunciamiento <\/em>liberalne w Manzanares w 1854 roku) oraz og\u0142oszeniu przez buntownik\u00f3w jakich zmian w polityce pa\u0144stwa oczekuj\u0105. Apel ten (pronunciamiento<\/em> mo\u017cna przet\u0142umaczy\u0107 te\u017c jako \u201eproklamacj\u0119) ma zazwyczaj dw\u00f3ch albo nawet trzech adresat\u00f3w: innych dow\u00f3dc\u00f3w wojskowych, aby przy\u0142\u0105czyli si\u0119 do buntu; panuj\u0105cego i rz\u0105d, aby spe\u0142nili \u017c\u0105dania, a najlepiej powierzyli w\u0142adz\u0119 autorowi apelu; spo\u0142ecze\u0144stwo, aby popar\u0142o to wyst\u0105pienie. W niepodleg\u0142ym Meksyku, w kt\u00f3rym historia tego typu rewolty jest najd\u0142u\u017csza, pronunciamiento <\/em>zosta\u0142o \u201ewzbogacone\u201d o prezentacj\u0119 szczeg\u00f3\u0142owego planu   politycznego zamachowca: historia meksyka\u0144skich program\u00f3w politycznych a\u017c do definitywnego zwyci\u0119stwa Rewolucji Meksyka\u0144skiej nieomal sprowadza si\u0119 do takich planes<\/em>. Indywidualnie natomiast prawdziwym rekordzist\u0105 i \u201ewirtuozem\u201d pronunciamentos<\/em> by\u0142 portugalski marsza\u0142ek, ksi\u0105\u017c\u0119 de Saldanha (1790-1876), kt\u00f3ry przeprowadza\u0142 je a\u017c pi\u0119\u0107 razy, nadaj\u0105c im oblicze niemal rytua\u0142u. Nale\u017cy jednak zauwa\u017cy\u0107, \u017ce pronunciamiento<\/em> zawiera w sobie pierwiastek wr\u0119cz \u015bmiertelnego hazardu, albowiem puczysta, kt\u00f3ry podnosi bunt, ale w zasadzie nie podejmuje akcji bezpo\u015bredniej, tylko czeka na rozw\u00f3j wypadk\u00f3w i na poparcie go przez innych, zyskuje wprawdzie polityczn\u0105 i osobist\u0105 \u201epremi\u0119\u201d, je\u015bli kr\u00f3l\/kr\u00f3lowa przyjmie jego \u017c\u0105dania i  powierzy mu sformowanie gabinetu, ale je\u015bli poparcia nie uzyska, to najprawdopodobniej ryzykuje rozstrzelanie go przez oddzia\u0142y wierne w\u0142adcy i rz\u0105dowi.<\/p>\r\n

Pronunciamiento<\/em> przypomina wi\u0119c w du\u017cym stopniu rokosz znany z historii Polski i W\u0119gier. I mo\u017ce dlatego w\u0142a\u015bnie znamiona pronunciamiento<\/em> mia\u0142 w inicjalnej fazie rokosz marsza\u0142ka J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego w maju 1926 roku, zaimprowizowany jako demonstracja pos\u0142usznych mu i napr\u0119dce skoncentrowanych ko\u0142o Warszawy oddzia\u0142\u00f3w w celu wymuszenia na prezydencie Stanis\u0142awie Wojciechowskim dymisji centroprawicowego rz\u0105du W. Witosa oraz powierzenia w\u0142adzy w\u0142a\u015bnie jemu, lecz momentalnie przekszta\u0142cony w klasyczny golpe de Estado<\/em>, a nawet w wojn\u0119 domow\u0105 – i to niezwykle krwaw\u0105, cho\u0107 zaledwie trzydniow\u0105 i ograniczon\u0105 do stolicy – kiedy prezydent odm\u00f3wi\u0142 spe\u0142nienia tego \u017c\u0105dania.<\/p>\r\n

Dodajmy na koniec jeszcze, \u017ce udany zamach stanu jest \u017ar\u00f3d\u0142em legalno\u015bci nowej w\u0142adzy, co niekiedy znajduje nawet potwierdzenie formalne (jak na przyk\u0142ad we wspomnianym przypadku przewrotu majowego w Polsce, zalegalizowanego wyborem J. Pi\u0142sudskiego na prezydenta – wprawdzie nieprzyj\u0119tym przeze\u0144, ale to nie ma ju\u017c znaczenia). Legalno\u015bci, ale niekoniecznie prawowito\u015bci – nie tyle pochodzenia, bo ta w gr\u0119 wchodzi\u0107 nie mo\u017ce z oczywistych powod\u00f3w, co prawowito\u015bci celu rz\u0105dzenia. T\u0119 mo\u017cna jednak oszacowa\u0107 dopiero ex post<\/em>.<\/p>\r\n

Jacek Bartyzel
\r\n <\/strong><\/em><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Wzrost napi\u0119cia politycznego – okre\u015blanego przez wielu nawet mianem kryzysu – wyst\u0119puj\u0105cy obecnie w Polsce, przejawia si\u0119 r\u00f3wnie\u017c silniejsz\u0105 obecno\u015bci\u0105 w j\u0119zyku u\u017cywanym przez polityk\u00f3w i komentator\u00f3w poj\u0119\u0107 \u201egor\u0105cych\u201d, zazwyczaj rzadko obecnych w codziennej (i, co tu ukrywa\u0107, nudnawej) rzeczywisto\u015bci system\u00f3w partyjno-parlamentarnych, dobrze jednak ujawniaj\u0105cych \u201epolemiczn\u0105\u201d, czyli konfliktow\u0105, natur\u0119 polityczno\u015bci, tak samo jak pn\u0105cy si\u0119 […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[35,98],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/92473"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=92473"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/92473\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=92473"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=92473"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=92473"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}