{"id":92171,"date":"2016-12-15T21:30:59","date_gmt":"2016-12-16T02:30:59","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=92171"},"modified":"2016-12-15T22:30:50","modified_gmt":"2016-12-16T03:30:50","slug":"zwycieska-rewolucja-michael-davies","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=92171","title":{"rendered":"Zwyci\u0119ska rewolucja \u2013 Michael Davies<\/em>"},"content":{"rendered":"

\u201eWtedy przysz\u0142a nieprawda na ziemi<\/em>\u0119 <\/em>rosyjsk<\/em>\u0105<\/em>. Najwi<\/em>\u0119<\/em>kszym nieszcz<\/em>\u0119\u015b<\/em>ciem, rdzeniem przysz\u0142ego z\u0142a, by\u0142a utrata wiary w warto<\/em>\u015b\u0107 <\/em>w\u0142asnego zdania. Ludzie wyobrazili sobie, <\/em>\u017c<\/em>e czasy, w kt\u00f3rych kierowano si<\/em>\u0119 <\/em>nakazami poczucia moralnego, min<\/em>\u0119<\/em>\u0142y, <\/em>\u017c<\/em>e teraz nale<\/em>\u017c<\/em>y <\/em>\u015b<\/em>piewa<\/em>\u0107 <\/em>jednym g\u0142osem i <\/em>\u017c<\/em>y<\/em>\u0107 <\/em>wedle obcych, narzuconych wszystkim wyobra\u017ce\u0144<\/em>\u201d.<\/p>\r\n

Borys Pasternak, Doktor \u0179ywago<\/em>, rozdz. 13<\/p>\r\n

Z ca\u0142a pewno\u015bci\u0105 nie mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 o powszechnym w\u015br\u00f3d \u015bwieckich, duchowie\u0144stwa parafialnego czy biskup\u00f3w kraj\u00f3w angloj\u0119zycznych pragnieniu zmian liturgicznych w okresie poprzedzaj\u0105cym II Sob\u00f3r Watyka\u0144ski. Nawet tam, gdzie pragnienie taki naprawd\u0119 istnia\u0142o, rzadko jedynie dotyczy\u0142o czego\u015b wi\u0119cej, ni\u017c szerszego u\u017cywania j\u0119zyka narodowego. Ci, kt\u00f3rzy optowali za zmianami, postrzegani byli przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 wiernych jako dziwacy. Jak zauwa\u017cy\u0142 pisz\u0105cy w roku 1964 Evelyn Waugh, zwolennicy zmian, kt\u00f3re p\u00f3\u017aniej zosta\u0142y narzucone ca\u0142emu Ko\u015bcio\u0142owi, \u201eistnieli w niekt\u00f3rych rejonach USA oraz w Europie P\u00f3\u0142nocnej od kilkudziesi\u0119ciu lat. Traktowali\u015bmy ich jako nieszkodliwych dziwak\u00f3w, kt\u00f3rzy usi\u0142owali stworzy\u0107 fars\u0119 zwyczaj\u00f3w pochodz\u0105cych z II wieku. Mieli\u015bmy zaufanie do niewzruszonej Romanita naszego Ko\u015bcio\u0142a. I nagle stwierdzili\u015bmy, \u017ce dziwacy ci znale\u017ali si\u0119 u w\u0142adzy<\/em>\u201d[1]<\/a>. Nie\u017cyj\u0105cy ju\u017c abp Paul Hallinan z Atlanty zauwa\u017cy\u0142: \u201eDoszli\u015bmy do schy\u0142ku  ery. To, co z pewn\u0105 uszczypliwo\u015bci\u0105 okre\u015blano mianem \u00abfantastycznych pomys\u0142\u00f3w\u00bb \u00abszale\u0144c\u00f3w\u00bb sta\u0142o si\u0119 obecnie prawem Ko\u015bcio\u0142a powszechnego\u201d<\/em>[2]<\/a>.<\/p>\r\n

Na stronie 6 oficjalnego periodyku Catholic Truth Society \u201eCatholic Truth\u201d z lata 1962 roku ks. F.J. Ripley napisa\u0142:<\/p>\r\n

\u201eS\u0105dzimy, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 ksi\u0119\u017cy w tym kraju odetchn\u0119\u0142o  z ulg\u0105 czytaj\u0105c Konstytucj\u0119 Apostolsk\u0105 Veterum sapientia og\u0142oszon\u0105 przez papie\u017ca 22 lutego i zakazuj\u0105c\u0105 pr\u00f3b zast\u0119powania \u0142aciny jako j\u0119zyka Ko\u015bcio\u0142a.<\/em><\/p>\r\n

W swym editorialu \u00abThe Tablet\u00bb napisa\u0142: \u00abNiekt\u00f3re fragmenty tego dokumentu zdaj\u0105 si\u0119 sugerowa\u0107, \u017ce rozstrzygni\u0119cie to odnosi si\u0119 r\u00f3wnie\u017c do kampanii na rzecz u\u017cywania j\u0119zyk\u00f3w narodowych, przynajmniej je\u015bli mamy pozosta\u0107 wierni maksymie: Roma locuta est, causa finta est\u00bb. Tak wi\u0119c tej konkretnej rewolucji wojowniczej mniejszo\u015bci przeprowadzi\u0107 z pewno\u015bci\u0105 si\u0119 nie uda. Przez kilka ostatnich lat zwolennicy u\u017cywania j\u0119zyk\u00f3w narodowych liturgii wykazywali nadzwyczajn\u0105 aktywno\u015b\u0107 w niekt\u00f3rych sektorach katolickiej prasy. Nie zaprzestali swej agitacji nawet w\u00f3wczas, kiedy \u015bp. Papie\u017c powiedzia\u0142 jasno, \u017ce istnieje wiele powa\u017cnych powod\u00f3w dla zachowania \u0142aciny we Mszy.<\/em><\/p>\r\n

Podczas podr\u00f3\u017cy po kraju spotyka\u0142em si\u0119 z setkami kap\u0142an\u00f3w z ka\u017cdej diecezji i nabra\u0142em przekonania, \u017ce prawdziwa liczba zwolennik\u00f3w j\u0119zyk\u00f3w narodowych w\u015br\u00f3d duchowie\u0144stwa nie przekracza 10 procent. Ten rozstrzygaj\u0105cy dokument Ojca \u015awi\u0119tego pokazuje, jak sztuczne i ba\u0142amutne s\u0105 argumenty przeciwko u\u017cywaniu \u0142aciny w liturgii. Mamy nadziej\u0119 \u017ce oznacza to ostateczny koniec usi\u0142owa\u0144 wprowadzania do kultu Ko\u015bcio\u0142a j\u0119zyk\u00f3w narodowych<\/em>\u201d.<\/p>\r\n

Liczba \u015bwieckich wiernych pragn\u0105cych wprowadzenia w liturgii j\u0119zyk\u00f3w narodowych by\u0142a prawdopodobnie  jeszcze ni\u017csza. Przyzna\u0142 to sam ks. Clifford Howell, jeden  przyw\u00f3dc\u00f3w ma\u0142ej grupy angielskich duchownych, kt\u00f3rym uda\u0142o si\u0119 narzuci\u0107 swe dziwactwa ca\u0142emu Ko\u015bcio\u0142owi na terenie tego kraju. Wed\u0142ug ks. Howella, brak zainteresowania j\u0119zykiem narodowym w liturgii u \u015bwieckich by\u0142 wynikiemich ignorancji:<\/p>\r\n

\u201eW kraju tym ludzie w wi\u0119kszo\u015bci nie pragn\u0119li wprowadzenia j\u0119zyka angielskiego do liturgii, poniewa\u017c nasz ruch liturgiczny by\u0142 bardzo op\u00f3\u017aniony w stosunku do swego odpowiednika z kontynentu. Do niedawna jedynie nieliczna mniejszo\u015b\u0107 wiedzia\u0142a o liturgii wystarczaj\u0105co du\u017co, by u\u015bwiadomi\u0107 sobie, i\u017c pe\u0142ne, aktywne i rozumne uczestnictwo w niej nie jest mo\u017cliwe przy u\u017cyciu samego tylko j\u0119zyka \u0142aci\u0144skiego<\/em>\u201d[3]<\/a>.<\/p>\r\n

Gdyby to ostatnie zdanie by\u0142o prawd\u0105, dziwi\u0107 powinno, \u017ce ojcowie soboru nie nakazali u\u017cywania j\u0119zyk\u00f3w narodowych przynajmniej w pewnych cz\u0119\u015bciach Mszy. Sam ks. Howell przyznaje jednak, \u017ce II Sob\u00f3r Watyka\u0144ski nic takiego nie nakaza\u0142. \u201eSob\u00f3r scedowa\u0142 na hierarchie poszczeg\u00f3lnych kraj\u00f3w prawo do wprowadzania j\u0119zyka ojczystego (z pewnymi ograniczeniami), jednak absolutnie nie nakazywa\u0142 im tego czyni\u0107<\/em>\u201d[4]<\/a>.<\/p>\r\n

Pisz\u0105cy na \u0142amach \u201eThe Universe\u201d z 28 marca 1969 roku Douglas Woodruff tak podsumowa\u0142 stanowisko wiernych wobec liturgii: \u201eS\u0105dz\u0105c po zawarto\u015bci skrzynki redakcyjnej \u00abThe Universe\u00bb, przewa\u017caj\u0105ca wi\u0119kszo\u015b\u0107 czytelnik\u00f3w nie odczuwa\u0142a \u017cadnej potrzeby eksperyment\u00f3w liturgicznych i czu\u0142a si\u0119 bardzo szcz\u0119\u015bliwa w Ko\u015bciele takim, jakim by\u0142 on trzy czy cztery lata temu<\/em>\u201d.<\/p>\r\n

Prawda jest taka, \u017ce nigdy nie brano pod uwag\u0119 faktu, czy \u015bwieccy pragn\u0105 wprowadzenia jakichkolwiek zmian. Ko\u015bcielni biurokraci wypracowali w\u0142asn\u0105 teori\u0119 odno\u015bnie tego, jak powinna wygl\u0105da\u0107 liturgia – i zdecydowani byli j\u0105 urzeczywistni\u0107, nawet je\u015bli mia\u0142oby to doprowadzi\u0107 do wyludnienia ko\u015bcio\u0142\u00f3w. Dom Gregory Murray znakomicie scharakteryzowa\u0142 Mentalno\u015b\u0107 tych ludzi doskonale oddaj\u0105 s\u0142owa Dom Gregory\u2019ego Muraya: \u201eArgument<\/em>, jakoby \u015bwieccy nie chcieli zmian w liturgii, czy to dotycz\u0105cych rytu czy te\u017c j\u0119zyka, jest wed\u0142ug mnie ca\u0142kowicie bezwarto\u015bciowy (\u2026) Nie chodzi o to, czego ludzie chc\u0105, ale co jest dla nich dobre<\/em>\u201d[5]<\/a>.<\/p>\r\n

Jednym z najbardziej entuzjastycznych cz\u0142onk\u00f3w ruchu liturgicznego by\u0142 przed soborem ks. Bouyer – aktualnie jeden z najbardziej surowych krytyk\u00f3w posoborowej rewolucji. Jak zauwa\u017cy\u0142 on, cz\u0119sto powtarzany slogan: \u201eTeraz nadszed\u0142 czas, by \u015bwieccy wyrazili swoj\u0105 opini\u0119<\/em>\u201d jest przejawem swoistej hipokryzji. Opinia \u015bwieckich wiernych akceptowana jest bowiem jedynie \u201epod warunkiem, \u017ce b\u0119d\u0105 oni potulnie powtarza\u0107 to, co si\u0119 im ka\u017ce. Je\u015bli protestuj\u0105 i chc\u0105 – na przyk\u0142ad – zachowa\u0107 przynajmniej znane im \u0142aci\u0144skie \u015bpiewy cz\u0119\u015bci sta\u0142ych Mszy, m\u00f3wi si\u0119 im, \u017ce ich opinia nie ma \u017cadnego znaczenia. Nie odebrali stosownego wykszta\u0142cenia – nie ma wi\u0119c powodu, by liczy\u0107 si\u0119 z ich zdaniem! (co jest tym dziwniejsze, \u017ce prosz\u0105 oni dok\u0142adnie o to, co zaleca\u0142 sob\u00f3r)<\/em>\u201d[6]<\/a>.<\/p>\r\n

Apologeci reformy twierdz\u0105, \u017ce by\u0142a ona sukcesem duszpasterskim, poniewa\u017c wi\u0119kszo\u015b\u0107  z tych, kt\u00f3rzy uczestniczyli we Mszy przed soborem, uczestniczy w niej r\u00f3wnie\u017c dzi\u015b. Jest jednak wr\u0119cz przeciwnie – jak poka\u017cemy w nast\u0119pnym rozdziale, reforma okaza\u0142a si\u0119 by\u0107 duszpastersk\u0105 katastrof\u0105 i w niekt\u00f3rych krajach we Mszy uczestniczy obecnie mniej ni\u017c po\u0142owa spo\u015br\u00f3d tych, kt\u00f3rzy uczestniczyli w niej przed wprowadzeniem zmian. A jednak w krajach angloj\u0119zycznych aktywni przeciwnicy reformy znale\u017ali si\u0119 w mniejszo\u015bci, w por\u00f3wnaniu z wielk\u0105 liczb\u0105 tych, kt\u00f3rzy nadal ucz\u0119szczali w swych parafach na niedzieln\u0105 Msz\u0119, wstawali gdy si\u0119 im kaza\u0142o, siadali gdy si\u0119 im kaza\u0142o i czytali to, co nakazywa\u0142y im czyta\u0107 ich mszaliki.<\/p>\r\n

Wielu spo\u015br\u00f3d tych, kt\u00f3rzy zasmuceni s\u0105 zniszczeniem rytu rzymskiego i rozczarowani banalno\u015bci\u0105 tego, czym go zast\u0105piono, zgorszonych jest widokiem tak wielu swych wsp\u00f3\u0142wyznawc\u00f3w przyjmuj\u0105cych reformy bez s\u0142owa protestu, cho\u0107 i bez entuzjazmu. Ci, kt\u00f3rych gorszy ta sytuacja, pozostaj\u0105 jednak nie\u015bwiadomi metody dzia\u0142ania rewolucjonist\u00f3w. Do odniesienia sukcesu rewolucjoni\u015bci nie potrzebuj\u0105 bynajmniej masowego poparcia, ale jedynie minimalnej opozycji. Jest to szczeg\u00f3lnie prawdziwe w stosunku do tych, kt\u00f3rzy maj\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 narzucenia rewolucji z pozycji prawomocnej w\u0142adzy – co jest pozornym paradoksem, lecz we wsp\u00f3\u0142czesnym spo\u0142ecze\u0144stwie sytuacj\u0105 cz\u0119sto spotykan\u0105. \u0179aden obiektywny obserwator nie mo\u017ce zanegowa\u0107 faktu, \u017ce w trakcie minionych dw\u00f3ch dekad nast\u0105pi\u0142a rewolucyjna zmiana w akceptowanych standardach moralno\u015bci publicznej. Podajmy jeden tylko przyk\u0142ad. Dwadzie\u015bcia lat temu lekarz, kt\u00f3ry przeprowadzi\u0142by aborcj\u0119, z miejsca postawiony zosta\u0142by w stan oskar\u017cenia, poza bardzo rzadkimi przypadkami, w kt\u00f3rych aborcja postrzegana by\u0142a jako konieczna dla ratowania \u017cycia matki. Obecnie doszli\u015bmy do punktu, w kt\u00f3rym katoliccy lekarze odmawiaj\u0105cy dokonywania aborcji stwierdzaj\u0105 nagle, \u017ce nie ma dla nich miejsca w pa\u0144stwowej s\u0142u\u017cbie zdrowia. Jest to zwrot prawdziwie rewolucyjny, wskazuj\u0105cy ponadto, \u017ce szacunek dla \u015bwi\u0119to\u015bci \u017cycia ludzkiego, kt\u00f3ry cechowa\u0142 niegdy\u015b przeci\u0119tnego nawet niekatolickiego obywatela, ju\u017c nie istnieje. Jest wielu niekatolik\u00f3w, kt\u00f3rzy nie aprobuj\u0105 tego stanu rzeczy, wielu takich, kt\u00f3rzy s\u0105 tym zmartwieni, bardzo niewielu jednak jest gotowych wzi\u0105\u0107 aktywny udzia\u0142 w ruchu pro-life. Co smutne, r\u00f3wnie\u017c liczba katolik\u00f3w gotowych do aktywnego zaanga\u017cowania w ten ruch jest relatywnie niska, co dowodzi wp\u0142ywu standard\u00f3w dominuj\u0105cych w spo\u0142ecze\u0144stwie na mniejszo\u015bci religijne.<\/p>\r\n

Katoliccy wierni stanowi\u0105 idealny materia\u0142 dla rewolucji narzucanej odg\u00f3rnie. W swym monumentalnym dziele The Great Terror<\/em> Robert Conquest pisze, \u017ce: \u201e(\u2026) Stalin stale podkre\u015bla\u0142, i\u017c wi\u0119kszo\u015b\u0107 ludzi pozbawionych jest zmys\u0142u krytycznego<\/em>\u201d[7]<\/a>. Przeci\u0119tny cz\u0142owiek z ulicy czy te\u017c \u0142awki ko\u015bcielnej nie zastanawia si\u0119 g\u0142\u0119biej nad kwestiami takimi jak polityka czy religia. Odsetek doros\u0142ych, kt\u00f3rzy rzeczywi\u015bcie przeczytali jak\u0105\u015b ksi\u0105\u017ck\u0119 z tych dziedzin, jest stosunkowo niski. Ludzie tacy s\u0105 wi\u0119c bardzo podatni na propagand\u0119 pochodz\u0105c\u0105 od akceptowanego przez nich autorytetu lub tych, kt\u00f3rych uwa\u017caj\u0105 oni za ekspert\u00f3w. Tak wi\u0119c kiedy angielscy biskupi zainicjowali kampani\u0119 maj\u0105c\u0105 na celu narzucenie wiernym praktyki Komunii na r\u0119k\u0119, w editorialu opublikowanym przez najpoczytniejszy brytyjski tygodnik katolicki \u00abThe Universe\u00bb przeczyta\u0107 mo\u017cna by\u0142o:<\/p>\r\n

\u201ePapie\u017c Pawe\u0142 udzieli\u0142 zgody na rozdawanie Komunii na r\u0119k\u0119 poniewa\u017c doszed\u0142 do wniosku, podobnie jak biskupi, \u017ce uwypukli to \u015bwi\u0119ty charakter osoby przyst\u0119puj\u0105cej do Komunii, jako \u015bwi\u0105tyni Ducha \u015awi\u0119tego, oraz \u015bwi\u0119ty charakter Eucharystii, jako Cia\u0142a i Krwi Zbawiciela<\/em>\u201d[8]<\/a>.<\/p>\r\n

Przeci\u0119tny czytelnik nie zadawa\u0142 sobie pytania: \u201eCzy to prawda?<\/em>\u201d. Zak\u0142ada\u0142, \u017ce to prawda, poniewa\u017c tak twierdzi\u0142 \u201eThe Universe\u201d, a w przekonaniu tym utwierdza\u0142o go dodatkowo to, co s\u0142ysza\u0142 z ambony swego ko\u015bcio\u0142a. W rzeczywisto\u015bci twierdzenie to by\u0142o jednak fa\u0142szywe. Pawe\u0142 VI zach\u0119ca\u0142 katolik\u00f3w, by zachowali tradycyjny spos\u00f3b przyjmowania Komunii do ust. Skuteczna propaganda nie opiera si\u0119 jednak na prawdzie, bazuje na tym, w co wi\u0119kszo\u015b\u0107 ludzi jest w stanie uwierzy\u0107. Dodatkowym atutem propagandy na rzecz reformy liturgicznej  by\u0142 fakt, \u017ce skierowana by\u0142a ona do spo\u0142eczno\u015bci nawyk\u0142ej do uleg\u0142o\u015bci. Pisz\u0105cy na \u0142amach \u201eHomiletic and Pastoral Review\u201d ks. Rawley Myers skonstatowa\u0142:<\/p>\r\n

\u201eMusimy r\u00f3wnie\u017c pami\u0119ta\u0107, \u017ce parafianie nigdy nie byli pytani czy im si\u0119 co\u015b podoba albo czy s\u0105 zadowoleni dotychczasowego stanu rzeczy – i kiedy zmiany wprowadzane by\u0142y odg\u00f3rnie, nie okazywali wi\u0119kszego zainteresowania. Toleruj\u0105 oni te zmiany g\u0142\u00f3wnie dlatego, \u017ce uwa\u017caj\u0105, i\u017c pragnie ich duchowie\u0144stwo, w wi\u0119kszo\u015bci przyzwyczaili si\u0119 bowiem pod\u0105\u017ca\u0107 \u015blepo za jego przyk\u0142adem<\/em>\u201d[9]<\/a>.<\/p>\r\n

Do zainicjowania skutecznej rewolucji w krajach angloj\u0119zycznych niezb\u0119dne by\u0142o jedynie autoryzowanie tych innowacji przez papie\u017ca. Biskupi okazali si\u0119 mie\u0107 mentalno\u015b\u0107 ca\u0142kowicie biurokratyczn\u0105 i przekazywali wszelkie dyrektywy bez najmniejszego zastanowienia, czy s\u0105 one po\u017cyteczne czy te\u017c szkodliwe. Wielu cz\u0142onkom duchowie\u0144stwa parafialnego zmiany si\u0119 nie podoba\u0142y, nie przysz\u0142o im jednak do g\u0142owy, by mogli zakwestionowa\u0107 co\u015b nakazanego przez biskup\u00f3w. A co do \u015bwieckich, c\u00f3\u017c, ich obowi\u0105zkiem by\u0142o akceptowanie tego, co kaza\u0142 im zaakceptowa\u0107 ich proboszcz.<\/p>\r\n

Nie mam tu bynajmniej zamiaru wyg\u0142aszania protekcjonalnych czy nawet krytycznych uwag, przynajmniej w odniesieniu do duchowie\u0144stwa parafialnego oraz \u015bwieckich. Chodzi mi jedynie o pokazanie, co my\u015bleli i jak zachowywali si\u0119 katolicy w czasach soboru. Za okazywaniem pos\u0142usze\u0144stwa przemawia\u0142o w istocie bardzo wiele, post\u0119powanie rozwa\u017cnych i \u015bwi\u0119tobliwych papie\u017cy na przestrzeni wiek\u00f3w umocni\u0142o katolik\u00f3w w przekonaniu, \u017ce mog\u0105 i powinni mie\u0107 absolutne zaufanie do wszystkiego, co  pochodzi z Rzymu. R\u00f3wnie\u017c fakt, \u017ce w krajach angloj\u0119zycznych stanowili oni mniejszo\u015b\u0107, wykszta\u0142ci\u0142 u nich szczeg\u00f3lne poczucie lojalno\u015bci wobec duchowie\u0144stwa i Stolicy Apostolskiej, z czego bra\u0142a si\u0119 naturalna tendencja do zwierania szereg\u00f3w i niech\u0119\u0107 do podejmowania wszelkich dzia\u0142a\u0144, kt\u00f3re mog\u0142yby skomplikowa\u0107 dodatkowo ich i tak trudne ju\u017c po\u0142o\u017cenie. W tej sytuacji nie powinno dziwi\u0107, \u017ce opozycja wobec reform by\u0142a tak nieznaczna, ale \u017ce w og\u00f3le si\u0119 pojawi\u0142a.<\/p>\r\n

Nale\u017cy w tym miejscu podkre\u015bli\u0107, \u017ce proces odchodzenia na wielk\u0105 skal\u0119 od oficjalnego nauczania Ko\u015bcio\u0142a jeszcze si\u0119 w\u00f3wczas nie rozpocz\u0105\u0142. Jak poka\u017ce nast\u0119pny rozdzia\u0142, reforma liturgiczna odegra\u0142a decyduj\u0105c\u0105 rol\u0119 w zniszczeniu sta\u0142o\u015bci i trwa\u0142o\u015bci, b\u0119d\u0105cymi cechami charakterystycznymi katolicyzmu. Przeci\u0119tny katolik akceptowa\u0142, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142 ma s\u0142uszno\u015b\u0107 w kwestiach takich jak antykoncepcja (nawet je\u015bli nauczania tego nie przestrzega\u0142), poniewa\u017c postrzega\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 jako stabiln\u0105, niezmienn\u0105, nieomylna opok\u0119, na kt\u00f3rej oparte by\u0142o jego \u017cycie. W wi\u0119kszo\u015bci przypadk\u00f3w jedynym kontaktem, jak mia\u0142 przeci\u0119tny katolik z Ko\u015bcio\u0142em, by\u0142a niedzielna Msza. Msza niedzielna by\u0142a zawsze taka sama, Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 zawsze taki sam. I nagle ca\u0142a ta stabilno\u015b\u0107 znik\u0142a. Jedyn\u0105 rzecz\u0105, w stosunku do kt\u00f3rej mo\u017cna by\u0142o mie\u0107 pewno\u015b\u0107 odno\u015bnie do kolejnej niedzielnej Mszy by\u0142o to, \u017ce b\u0119dzie si\u0119 ona w jaki\u015b spos\u00f3b r\u00f3\u017cni\u0142a od Mszy z poprzedniego tygodnia. \u0141atwo mo\u017cna by\u0142o przewidzie\u0107 efekt psychologiczny takiego zerwania z tradycj\u0105: nie przewidzieli go jednak ortodoksyjni w przewa\u017caj\u0105cej mierze biskupi, kt\u00f3rzy zmiany te narzucili. W ten spos\u00f3b reforma liturgiczna przygotowa\u0142a grunt pod dezintegracj\u0119 \u017cycia katolickiego, kt\u00f3re tak szybko potem si\u0119 dokona\u0142o.<\/p>\r\n

Narzucenie nowej liturgii przeprowadzone zosta\u0142o przy wsparciu niezwykle intensywnej propagandy, szerzonej z ambon ko\u015bcio\u0142\u00f3w i w katolickiej prasie. Wiernym powiedziano, \u017ce zmiany te wprowadzane s\u0105 dla ich w\u0142asnego dobra i dla dobra Ko\u015bcio\u0142a, \u017ce powinni przyj\u0105\u0107 je z rado\u015bci\u0105, \u017ce w rzeczywisto\u015bci domagali si\u0119 ich przez dziesi\u0119ciolecia i \u017ce – co mia\u0142o by\u0107 argumentem rozstrzygaj\u0105cym – bezwarunkowe przyj\u0119cie tych zmian b\u0119dzie sprawdzianem ich lojalno\u015bci wobec papie\u017ca. Mniejszo\u015b\u0107 katolik\u00f3w, cz\u0119sto konwertyt\u00f3w, kt\u00f3rzy dostrzegali tkwi\u0105ce w tych zmianach zagro\u017cenia, nie mia\u0142a okazji przedstawi\u0107 swych obiekcji. Kilka zaledwie ich list\u00f3w opublikowanych zosta\u0142o w prasie \u015bwieckiej i katolickiej, jednak ich wp\u0142yw, w por\u00f3wnaniu z zalewem propagandy z oficjalnych medi\u00f3w, zw\u0142aszcza z ambon, by\u0142 minimalny. Zwyczajow\u0105 reakcj\u0105 by\u0142o: \u201eKsi\u0105dz powiedzia\u0142, \u017ce to dla mnie dobre, wi\u0119c widocznie tak jest<\/em>\u201d. Fundamentalna zasada reklamy g\u0142osi, \u017ce je\u015bli powtarza si\u0119 ludziom wystarczaj\u0105co cz\u0119sto, \u017ce co\u015b si\u0119 im podoba, rzeczywi\u015bcie zacznie im si\u0119 to podoba\u0107 – i z pewno\u015bci\u0105 istnieje wielki odsetek katolik\u00f3w ucz\u0119szczaj\u0105cych jeszcze na Msz\u0119, kt\u00f3rzy przekonali samych siebie, \u017ce zmiany im si\u0119 podobaj\u0105 i kt\u00f3rzy z pewno\u015bci\u0105 sprzeciwialiby si\u0119 ka\u017cdej pr\u00f3bie odwr\u00f3cenia tego procesu. Ludzie ci stanowi\u0105 podatny grunt dla propagandy maj\u0105cej usprawiedliwi\u0107 Komuni\u0119 na r\u0119k\u0119 w oparciu o twierdzenie, \u017ce forma ta jest bardziej dojrza\u0142a i lepiej odpowiada godno\u015bci wsp\u00f3\u0142czesnego cz\u0142owieka.<\/p>\r\n

Trzeba r\u00f3wnie\u017c zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na skutek wprowadzania rewolucji etapami. Dok\u0142adnie tak\u0105 sam\u0105 metod\u0119 stosowa\u0142 Cranmer, unikaj\u0105cy na pocz\u0105tku swej rewolucji liturgicznej wprowadzania wszelkich drastycznych zmian, \u201ekt\u00f3re bez potrzeby prowokowa\u0142yby konserwatyst\u00f3w i usztywnia\u0142y stanowisko tej klasy ludzi, kt\u00f3ra ostatecznie uleg\u0142aby, o ile tylko zosta\u0142aby umiej\u0119tnie pokierowana przy zastosowaniu umiarkowanych \u015brodk\u00f3w i pewnych dwuznaczno\u015bci\u201d<\/em>[10]<\/a>.<\/p>\r\n

Powierzchowno\u015b\u0107 propagandy maj\u0105cej na celu nak\u0142onienie ludu katolickiego do przyj\u0119cia zmian, a przynajmniej do nie opierania si\u0119 im, by\u0142a dla w miar\u0119 bystrego \u015bwieckiego oczywista od samego pocz\u0105tku. Pisz\u0105cy na \u0142amach \u201eThe Tablet\u201d w marcu 1966 roku Christopher Sykes, biograf Evelyn Waugh, zauwa\u017cy\u0142:<\/p>\r\n

\u201ePrzeci\u0119tny \u015bwiecki katolik u\u015bwiadamia sobie Aggiornamento w Ko\u015bciele przede wszystkim poprzez uczestnictwo w nowej liturgii Mszy. Nieustannie si\u0119 nam powtarza, jak bardzo j\u0105 kochamy, jak bardzo jeste\u015bmy za ni\u0105 wdzi\u0119czni, zapewnia si\u0119 nas, \u017ce nigdy nie by\u0142a ona r\u00f3wnie pi\u0119kna jak obecnie. Ci, kt\u00f3rym si\u0119 to nie podoba, stanowi\u0105 wedle tych zapewnie\u0144 jedynie nieliczn\u0105 i bezrozumn\u0105 mniejszo\u015b\u0107, z\u0142o\u017con\u0105 z ludzi, kt\u00f3rzy trzymaliby si\u0119 wszystkiego, niezale\u017cnie od tego czy by\u0142oby to z\u0142e czy dobre, je\u015bli tylko sprawia\u0142oby wra\u017cenie starego. Wielu naszych kap\u0142an\u00f3w m\u00f3wi nam r\u00f3wnie\u017c, \u017ce byli\u015bmy bardzo niezadowoleni z uprzedniej formy Mszy, \u017ce uczestnicz\u0105c w niej nie zwa\u017cali\u015bmy na jej istotny sens, postrzegaj\u0105c j\u0105 jako wy\u0142\u0105czn\u0105 domen\u0119 ksi\u0119dza, nie maj\u0105c\u0105 w istocie nic wsp\u00f3lnego ze \u015bwieckimi, dla kt\u00f3rych by\u0142a ona jedynie niezrozumia\u0142ym mamrotaniem w j\u0119zyku, kt\u00f3rego bardzo nie lubili\u015bmy. Zapewniano nas wi\u0119c, \u017ce byli\u015bmy bardzo szcz\u0119\u015bliwi pozbywszy si\u0119 starej Mszy.<\/em><\/p>\r\n

W propagandzie na rzecz nowego rytu, kt\u00f3rej nie przedstawi\u0142em bynajmniej w spos\u00f3b karykaturalny, szczeg\u00f3lnie s\u0142abym wydaje si\u0119 by\u0107 argument o powszechnej rzekomo niech\u0119ci katolik\u00f3w do starej liturgii. Jest to s\u0142aby argument propagandowy, poniewa\u017c to samo duchowie\u0144stwo zapewnia\u0142o nas przez lata, a z pewno\u015bci\u0105 odk\u0105d mog\u0119 sobie przypomnie\u0107  kazania czy lekcje religii, \u017ce umi\u0142owanie Mszy jest (poza elementem doktrynalnym) jednym z najwa\u017cniejszych jednocz\u0105cych nas czynnik\u00f3w.  (\u2026) J\u0119zyki narodowe  os\u0142abi\u0142y wspania\u0142\u0105 jedno\u015b\u0107 Ko\u015bcio\u0142a wyra\u017can\u0105 w jego obrz\u0119dach. Powiedziano nam, \u017ce taki zwyczaj gorszy\u0142 wi\u0119cej ludzi, ni\u017c zadowala\u0142 i wyrz\u0105dza\u0142 znacznie wi\u0119cej szkody, ni\u017c po\u017cytku. Czemu mieliby\u015bmy im wierzy\u0107, gdy obecnie dokonuj\u0105 wolty i gratuluj\u0105 nam uwolnieni si\u0119 od tej starej, z\u0142ej liturgii, obiecuj\u0105c wi\u0119cej j\u0119zyka narodowego i coraz mniej takiej Mszy, kt\u00f3r\u0105 niegdy\u015b kazali nam kocha\u0107? Czy \u015bwiadomie opowiadali nam oni przez wszystkie te lata nonsensy, czy te\u017c naprawd\u0119 s\u0105 dzi\u015b szczerzy w swym krytycyzmie? Jak by nie by\u0142o, duchowni, kt\u00f3rzy anga\u017cuj\u0105 si\u0119 w taka propagand\u0119, os\u0142abiaj\u0105 sw\u00f3j autorytet w oczach ludzi, kt\u00f3rzy pami\u0119ta\u0107 mog\u0105 ich dawne s\u0142owa<\/em>\u201d[11]<\/a>.<\/p>\r\n

Niestety, bardzo niewielu ludzi jest r\u00f3wnie wnikliwych jak p. Sykes. Ze wstydem wyznaj\u0119, \u017ce w te pierwsze niedziele sam je\u017adzi\u0142em na Msze do innej miejscowo\u015bci, poniewa\u017c w mojej zacofanej parafii nie by\u0142o j\u0119zyka narodowego, procesji na ofiarowanie i Mszy twarz\u0105 do ludu. M\u00f3j proboszcz nie chcia\u0142 \u201ei\u015b\u0107  z duchem czasu\u201d, ja za\u015b uwa\u017ca\u0142em, \u017ce nad\u0105\u017canie za duchem czasu by\u0142o najwa\u017cniejsze. W mojej postawie nie by\u0142o niczego dziwnego – jedynym \u017ar\u00f3d\u0142em informacji by\u0142a dla mnie bowiem katolicka prasa, ta za\u015b jednog\u0142o\u015bnie wychwala\u0142a wprowadzane innowacje. Innowacje te by\u0142y popierane przez naszych biskup\u00f3w, opiera\u0142y si\u0119 o postanowienia soboru powszechnego i wparte by\u0142y autorytetem papie\u017ca. Arogancj\u0105 z mojej strony by\u0142oby kwestionowa\u0107 je w jakikolwiek spos\u00f3b. Ciekawy jestem, ilu z czytelnik\u00f3w niniejszej ksi\u0105\u017cki zaniepokojonych by\u0142o zmianami prowadzanymi w latach 1964-1966? Jestem pewien, \u017ce jedynie niewielu wypowiada\u0142o si\u0119 przeciwko tym innowacjom. Trzeba stale podkre\u015bla\u0107, \u017ce pos\u0142usze\u0144stwo wobec prawomocnej w\u0142adzy by\u0142o w\u00f3wczas jedn\u0105 najbardziej charakterystyczn\u0105 cech\u0105 katolik\u00f3w z kraj\u00f3w angloj\u0119zycznych. Wielu ortodoksyjnych katolik\u00f3w postaw\u0119 t\u0119 zachowuje po dzi\u015b dzie\u0144. B\u0119d\u0105 oni przyjmowali zmiany, kt\u00f3rymi si\u0119 w istocie brzydz\u0105, bez aktywnego sprzeciwu, po prostu dlatego, \u017ce nigdy nie sprzeciwiliby si\u0119 swemu proboszczowi, nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o papie\u017cu.<\/p>\r\n

Doda\u0107 do tego nale\u017cy r\u00f3wnie\u017c fakt, \u017ce przewa\u017caj\u0105ca wi\u0119kszo\u015b\u0107 zwyk\u0142ych parafian nie by\u0142a i nie jest \u201eaktywnymi\u201d parafianami w dzisiejszym sensie tego s\u0142owa. Przeci\u0119tny katolik uczestniczy w niedzielnej Mszy, posy\u0142a swe dzieci do katolickich szk\u00f3\u0142, daje pieni\u0105dze na specjalne kolekty i uczestniczy w parafialnych zbi\u00f3rkach funduszy (nie pomaga ich jednak organizowa\u0107). Poza tym jednak jego \u017cycie nie r\u00f3\u017cni si\u0119 w znacz\u0105cy spos\u00f3b od \u017cycia jego niekatolickich bli\u017anich. Kwestia ta zostanie przeanalizowana szczeg\u00f3\u0142owo w nast\u0119pnym rozdziale, gdzie poka\u017cemy, \u017ce jednym z najwi\u0119kszych psychologicznych b\u0142\u0119d\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a soborowego jest usi\u0142owanie zamienienia ka\u017cdego parafianina w aktywist\u0119.<\/p>\r\n

Dlatego te\u017c przeci\u0119tny parafianin nie mia\u0142 wi\u0119kszej szansy na czynne zaanga\u017cowanie si\u0119 przeciw zmianom liturgicznym, ni\u017c odegranie aktywnej roli w partii politycznej czy zwi\u0105zku zawodowym. G\u0142osowa\u0142 on podczas wybor\u00f3w, p\u0142aci\u0142 sk\u0142adki cz\u0142onkowskie w zwi\u0105zku – i to wszystko. Liczba katolik\u00f3w, kt\u00f3ra zosta\u0142a przygotowana do walki o tradycyjn\u0105 liturgi\u0119 jest ma\u0142a, lecz jest to ca\u0142kowicie zrozumia\u0142e. To samo mo\u017cna powiedzie\u0107 o przygotowaniu katolik\u00f3w do walki o ortodoksyjn\u0105 katechizacj\u0119, co jednak konserwatywni krytycy ruchu tradycjonalistycznego wydaj\u0105 si\u0119 \u015bwiadomie ignorowa\u0107.<\/p>\r\n

Z drugiej jednak strony, liczba katolik\u00f3w, kt\u00f3rzy udzielili jakiego\u015b aktywnego wsparcia zmianom, by\u0142a mikroskopijna. Libera\u0142owie post\u0119puj\u0105 nieuczciwie, gdy interpretuj\u0105 sam fakt uczestnictwa we Mszy jako oznak\u0119 przychylno\u015bci wobec zmian. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z ucz\u0119szczaj\u0105cych na ni\u0105 jeszcze katolik\u00f3w uczestniczy\u0142aby w niej zawsze, niezale\u017cnie od wszelkich wprowadzanych modyfikacji. Rzeczywisto\u015b\u0107 jest taka, \u017ce wskutek rewolucji liturgicznej miliony katolik\u00f3w w \u015bwiecie angloj\u0119zycznym przesta\u0142y uczestniczy\u0107 we Mszy.<\/p>\r\n

Opozycja wobec reform zacz\u0119\u0142a si\u0119 w\u00f3wczas, kiedy sta\u0142o si\u0119 ju\u017c oczywiste, \u017ce zapowiadane korzy\u015bci duszpasterskie bynajmniej si\u0119 nie zmaterializowa\u0142y. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce nie trzeba ka\u017cdej niedzieli wzywa\u0107 policji, by powstrzymywa\u0107 t\u0142umy ozi\u0119b\u0142ych katolik\u00f3w, kt\u00f3rych wiara zosta\u0142a rozniecona na powr\u00f3t perspektyw\u0105 odmawiania Confiteor<\/em> w j\u0119zyku narodowym. Pocz\u0105tkowe zainteresowanie, jakie zawsze budz\u0105 rzeczy nowe, wkr\u00f3tce zacz\u0119\u0142o przygasa\u0107. Angielski w liturgii sta\u0142 si\u0119 kwesti\u0105 rutyny i liturgia zacz\u0119\u0142a by\u0107 postrzegana jako banalna. Ostatecznie sta\u0142o si\u0119 dla mnie jasne, \u017ce zmiany te by\u0142y w istocie szkodliwe. Pewnego dnia w szkole poprosi\u0142em moich jedenastoletnich uczni\u00f3w, by napisali wypracowanie na temat zmian wprowadzonych we Mszy, nie sugeruj\u0105c w \u017caden spos\u00f3b mej w\u0142asnej oceny. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce niemal wszyscy woleli star\u0105 Msz\u0119 – i podawali racjonalne uzasadnienia tego stanowiska. W\u00f3wczas przy\u0142\u0105czy\u0142em si\u0119 do Latin Mass Society. Jestem pewien, \u017ce podobnie jak to by\u0142o w przypadku innych, kierowa\u0142em si\u0119 g\u0142\u00f3wnie wzgl\u0119dami natury estetycznej. Wprowadzane innowacje niszczy\u0142y etos naszej Mszy. Nie dostrzegali\u015bmy jeszcze w\u00f3wczas, \u017ce podkopuj\u0105 one katolick\u0105 doktryn\u0119 eucharystyczn\u0105.<\/p>\r\n

Potem zacz\u0119\u0142y si\u0119 pojawia\u0107 podejrzane t\u0142umaczenia tekst\u00f3w liturgicznych, co natychmiast doda\u0142o reformie wymiaru doktrynalnego. Kierunek, jaki starali si\u0119 nada\u0107 liturgii ludzie, kt\u00f3rzy przej\u0119li kontrol\u0119 nad wdra\u017caniem reformy, stawa\u0142 si\u0119 coraz bardziej jasny. Chodzi\u0142o o bagatelizowanie wszystkich aspekt\u00f3w Mszy, kt\u00f3re by\u0142y nie do przyj\u0119cia dla protestant\u00f3w. Modlitwy odnosz\u0105ce si\u0119 do Rzeczywistej Obecno\u015bci i ofiary zosta\u0142y znacznie stonowane – dostrzec to mo\u017cna by\u0142o wyra\u017anie po opublikowaniu przez ICEL w roku 1967 nowego t\u0142umaczenia Kanonu. Dobrze pami\u0119tam mego w\u0142asnego proboszcza, ks. Desmonda Coffeya, wyliczaj\u0105cego obecne w nim powa\u017cne pomini\u0119cia, b\u0142\u0119dy, zniekszta\u0142cenia i jawne herezje. Jednak w czasie, gdy pojawi\u0142o si\u0119 owo t\u0142umaczenie Kanonu, wprowadzanych by\u0142o r\u00f3wnocze\u015bnie tyle innych zmian, wierni i ksi\u0119\u017ca do tego stopnia przyzwyczaili si\u0119 potulnie je przyjmowa\u0107, \u017ce przek\u0142ad ten spotka\u0142 si\u0119 z bardzo umiarkowanymi protestami. Model kompromisu, jaki  opisa\u0142em w rozdziale XVI mojej ksi\u0105\u017cki Cranmer\u2019s Godly Order<\/em>, dobrze si\u0119 ju\u017c zakorzeni\u0142. Kap\u0142ani w rodzaju mojego proboszcza, kt\u00f3rzy odwa\u017cali si\u0119 wysuwa\u0107 jakie\u015b zastrze\u017cenia, traktowani byli przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 duchowie\u0144stwa jako dziwacy. Je\u015bli biskup to zaaprobowa\u0142, po co robi\u0107 zamieszanie? Poza tym kap\u0142ani w rodzaju ks. Coffeya, gorliwi obro\u0144cy ortodoksji, mieli r\u00f3wnie\u017c alternatyw\u0119 dla otwartego konfliktu ze swymi biskupami – mogli nadal pos\u0142ugiwa\u0107 si\u0119 \u0142aci\u0144skim Kanonem. Kiedy pojawi\u0142a si\u0119 nowa Msza, mogli nadal odmawia\u0107 Kanon Rzymski po \u0142acinie. W ten spos\u00f3b pozostali oni w obr\u0119bie systemu – a ich obecno\u015b\u0107 daleko bardziej przyczyni\u0142a si\u0119 do przyj\u0119cia zmian przez zdezorientowanych katolik\u00f3w, ni\u017c ca\u0142a liberalna propaganda. Oczywi\u015bcie przyczynili si\u0119 oni do tego nie\u015bwiadomie. Wyobra\u017cali sobie, \u017ce pozostaj\u0105c w swych parafiach zamiast sk\u0142ada\u0107 rezygnacj\u0119, jak uczyni\u0142 ks. Bryan Houghton, b\u0119d\u0105 mogli ochroni\u0107 wiernych przed wp\u0142ywem liberalizmu. W ten spos\u00f3b uda\u0142o im si\u0119 jednak op\u00f3\u017ani\u0107 jedynie jego tryumf do momentu swej \u015bmierci lub przej\u015bcia na emerytur\u0119. Z perspektywy czasu \u0142atwo powiedzie\u0107, co powinni byli uczyni\u0107. Nie powinni ani rezygnowa\u0107, jak to uczyni\u0142 ks. Houghton, ani odprawia\u0107 nowej Mszy w mo\u017cliwie najbardziej pobo\u017cny spos\u00f3b, jak to czyni\u0142 ks. Coffey – powinni na\u015bladowa\u0107 ks. Oswalda Bakera i po prostu nadal odprawia\u0107 Msz\u0119 Trydenck\u0105. Gdyby postaw\u0119 tak\u0105 zaj\u0119\u0142a wystarczaj\u0105co znaczna cz\u0119\u015b\u0107 kap\u0142an\u00f3w, rewolucja mog\u0142a zosta\u0107 powstrzymana. Wszystko to jednak dostrzegamy dopiero z perspektywy czasu. W istocie rewolucja zwyci\u0119\u017cy\u0142a, zanim jeszcze wprowadzona zosta\u0142a nowa Msza. Zwyci\u0119\u017cy\u0142a ju\u017c w roku 1967.  Zwyci\u0119\u017cy\u0142a, kiedy duchowie\u0144stwo zgodzi\u0142o si\u0119 po raz pierwszy na celebrowanie pewnych cz\u0119\u015bci Mszy z j\u0119zyku angielskim, a wierni przekonani zostali do zaakceptowania tej innowacji. A w atmosferze panuj\u0105cej w latach 1964-1965 kwestionowanie jej wydawa\u0142o si\u0119 wi\u0119kszo\u015bci duchowie\u0144stwa niepodobie\u0144stwem.<\/p>\r\n

Michael Davies<\/em><\/strong><\/p>\r\n

t\u0142um. Scriptor<\/p>\r\n

[1]<\/a> \u201eThe Tablet\u201d, 15 lutego 1964, s. 195<\/p>\r\n

[2]<\/a> \u201eEmmanuel\u201d, pa\u017adziernik 1975, s. 419.<\/p>\r\n

[3]<\/a> The Liturgy and the Future<\/em>, Worcestershire 1966, s. 94.<\/p>\r\n

[4]<\/a> Ibidem<\/em>, s. 102.<\/p>\r\n

[5]<\/a> \u201eThe Tablet\u201d, 14 marca 1964, s. 303.<\/p>\r\n

[6]<\/a> L. Bouyer, The Decomposition of Catholicism<\/em>, Londyn 1970, s. 30.<\/p>\r\n

[7]<\/a> The Great Terror<\/em>, s. 740.<\/p>\r\n

[8]<\/a> Editorial z numeru  z 21 maja 1976.<\/p>\r\n

[9]<\/a> \u201eHomiletic and Pastoral Review\u201d, luty 1978, s. 26.<\/p>\r\n

[10]<\/a> F. Clark, Eucharistic Sacrifice and the Reformation<\/em>, Oxford 1967, s. 194.<\/p>\r\n

[11]<\/a> \u201eThe Tablet\u201d, 12 marca 1966, s. 297.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"\u201eWtedy przysz\u0142a nieprawda na ziemi\u0119 rosyjsk\u0105. Najwi\u0119kszym nieszcz\u0119\u015bciem, rdzeniem przysz\u0142ego z\u0142a, by\u0142a utrata wiary w warto\u015b\u0107 w\u0142asnego zdania. Ludzie wyobrazili sobie, \u017ce czasy, w kt\u00f3rych kierowano si\u0119 nakazami poczucia moralnego, min\u0119\u0142y, \u017ce teraz nale\u017cy \u015bpiewa\u0107 jednym g\u0142osem i \u017cy\u0107 wedle obcych, narzuconych wszystkim wyobra\u017ce\u0144\u201d. Borys Pasternak, Doktor \u0179ywago, rozdz. 13 Z ca\u0142a pewno\u015bci\u0105 nie mo\u017cna […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[3,328],"tags":[388,33],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/92171"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=92171"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/92171\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=92171"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=92171"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=92171"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}