{"id":91813,"date":"2016-12-01T22:30:51","date_gmt":"2016-12-02T03:30:51","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=91813"},"modified":"2016-12-01T11:06:15","modified_gmt":"2016-12-01T16:06:15","slug":"punkt-zwrotny-dla-polski-pawel-siergiejczyk","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=91813","title":{"rendered":"Punkt zwrotny dla Polski – Pawe\u0142 Siergiejczyk<\/em>"},"content":{"rendered":"

Wycieczka na warszawskie cmentarze protestanckie – lutera\u0144ski i kalwi\u0144ski – mo\u017ce by\u0107 bardzo pouczaj\u0105ca. Te niewielkie nekropolie kryj\u0105 w sobie wyj\u0105tkowo liczne groby ludzi, kt\u00f3rzy w ten czy inny spos\u00f3b odcisn\u0119li sw\u00f3j \u015blad w dziejach polskiego spo\u0142ecze\u0144stwa i kultury. Ile\u017c tu znanych nazwisk pisarzy (ze Stefanem \u0179eromskim na czele), malarzy, uczonych, polityk\u00f3w czy przedsi\u0119biorc\u00f3w! Chodz\u0105c pomi\u0119dzy tymi grobami nie mo\u017cemy mie\u0107 w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce jeste\u015bmy w miejscach nale\u017c\u0105cych do polskiego dziedzictwa narodowego. Ale jednocze\u015bnie ka\u017cdy normalny Polak musi sobie zadawa\u0107 pytanie: bo dlaczego w katolickiej Polsce a\u017c tylu wybitnych ludzi spoczywa na niekatolickich cmentarzach?
\r\n <\/strong><\/p>\r\n

Odpowied\u017a wydaje si\u0119 stosunkowo prosta: od czasu rozbior\u00f3w, kiedy katolicyzm przesta\u0142 by\u0107 religi\u0105 pa\u0144stwow\u0105 Rzeczypospolitej, a pod rz\u0105dami pruskimi i rosyjskimi by\u0142 wr\u0119cz \u017ale widziany, liczni przedstawiciele polskich elit nie czuli ju\u017c \u201ezewn\u0119trznego przymusu\u201d trwania przy wierze katolickiej. Niekt\u00f3rzy przechodzili na prawos\u0142awie, ale to by\u0142y przypadki skrajnych oportunist\u00f3w, kt\u00f3rzy dla urz\u0119dniczej kariery w pa\u0144stwie car\u00f3w gotowi byli zrobi\u0107 wszystko.<\/p>\r\n

Protestantyzm by\u0142 wygodniejszy – bo i bardziej rodzimy, i zachodni (a nie wschodni), i w kwestiach moralnych bardzo liberalny (np. umo\u017cliwiaj\u0105cy rozwody), i w og\u00f3le ma\u0142o wymagaj\u0105cy, co sprawia\u0142o, \u017ce wielu faktycznych bezbo\u017cnik\u00f3w przyjmowa\u0142o wyznanie Lutra lub Kalwina tylko dlatego, \u017ce jakie\u015b przyj\u0105\u0107 musia\u0142o. Nie by\u0142y to jeszcze bowiem czasy, gdy religia stanowi\u0142a \u201espraw\u0119 prywatn\u0105<\/em>\u201d, wi\u0119c ka\u017cdy poddany cara lub cesarza musia\u0142 mie\u0107 w paszporcie wype\u0142nion\u0105 rubryk\u0119 \u201ewyznanie\u201d. Dopiero stalinowska Rosja – a za ni\u0105 inne kraje komunistyczne – zmieni\u0142a t\u0119 rubryk\u0119 na \u201enarodowo\u015b\u0107<\/em>\u201d\u2026<\/p>\r\n

Protestantyzm polski XIX i XX wieku by\u0142 wi\u0119c rodzajem paso\u017cyta, \u017cywi\u0105cego si\u0119 s\u0142abszymi duchowo (co nie znaczy, \u017ce nie posiadaj\u0105cymi zas\u0142ug dla kraju)<\/em> przedstawicielami polskich elit. Pomijaj\u0105c bowiem mieszka\u0144c\u00f3w \u015al\u0105ska Cieszy\u0144skiego i Mazur, kt\u00f3rym luteranizm narzucono odg\u00f3rnie jeszcze w czasach reformacji<\/strong>, nie by\u0142o i nie ma w Polsce \u201eprotestantyzmu ludowego<\/em>\u201d. Nie da si\u0119 zatem w \u017caden spos\u00f3b por\u00f3wna\u0107 roli wyzna\u0144 \u201eewangelickich\u201d w dziejach naszego kraju z rol\u0105 Ko\u015bcio\u0142a katolickiego. Oba warszawskie cmentarze s\u0105 wi\u0119c raczej \u015bwiadectwem religijnej i moralnej chwiejno\u015bci jakiej\u015b cz\u0119\u015bci polskiej inteligencji ni\u017c dowodem na wielo-wyznaniowo\u015b\u0107 polskiego narodu.<\/p>\r\n

Przedmurze herezji<\/h4>\r\n

Ale przecie\u017c mog\u0142o by\u0107 zupe\u0142nie inaczej\u2026 Modna jest obecnie dziedzina pisarstwa zwana histori\u0105 alternatywn\u0105<\/strong> lub kontrfaktyczn\u0105, polegaj\u0105ca na tworzeniu takich wizji dziej\u00f3w, kt\u00f3re mog\u0142y mie\u0107 miejsce, ale nie mia\u0142y. Historycy zastanawiaj\u0105 si\u0119 wi\u0119c, co by by\u0142o, gdyby nie by\u0142o rozbior\u00f3w Polski, gdyby nie wybuch\u0142a I b\u0105d\u017a II wojna \u015bwiatowa, jak by si\u0119 potoczy\u0142y losy Polski, gdyby w 1939 r. zawar\u0142a sojusz z Niemcami przeciwko Sowietom lub gdyby powstanie warszawskie zwyci\u0119\u017cy\u0142o itd.<\/p>\r\n

Nikt jednak nie snuje przypuszcze\u0144, co by by\u0142o, gdyby w XVI-wiecznej Rzeczypospolitej zwyci\u0119\u017cy\u0142a reformacja.<\/strong> Nie s\u0105 to bynajmniej jakie\u015b puste fantazje, bo w wielu innych katolickich krajach tak si\u0119 przecie\u017c sta\u0142o, a i u nas nie by\u0142o od tego daleko. Co prawda oblicza si\u0119, \u017ce w tamtym czasie na protestantyzm przesz\u0142o kilkana\u015bcie, najwy\u017cej 20 procent szlachty, ale by\u0142a to mniejszo\u015b\u0107 bardzo aktywna i wp\u0142ywowa. Kalwinizm przyj\u0119\u0142o przecie\u017c wiele czo\u0142owych rod\u00f3w magnackich zar\u00f3wno w Koronie, jak i na Litwie (Radziwi\u0142\u0142owie, Leszczy\u0144scy, Ole\u015bniccy, Stadniccy).<\/p>\r\n

Niema\u0142\u0105 popularno\u015bci\u0105 cieszy\u0142a si\u0119 idea zwo\u0142ania \u201esoboru narodowego<\/em>\u201d i – wzorem Anglii – wy\u0142\u0105czenia polskiego Ko\u015bcio\u0142a spod w\u0142adzy Rzymu. Na sejmie w 1555 r. pad\u0142y nawet konkretne, typowo protestanckie \u017c\u0105dania: odprawiania Mszy \u015bw. po polsku, Komunii \u015bw. pod dwiema postaciami, zniesienia celibatu ksi\u0119\u017cy. Na szcz\u0119\u015bcie kr\u00f3l Zygmunt August okaza\u0142 si\u0119 mniej zdeterminowany (i chyba jednak troch\u0119 mniej zepsuty<\/em><\/strong>) ni\u017c Henryk VIII i nie zdecydowa\u0142 si\u0119 na konflikt z papie\u017cem, a p\u00f3\u017aniej nawet przyj\u0105\u0142 uchwa\u0142y Soboru Trydenckiego – co prawda bez przekonania, tak samo, jak jego ojciec, Zygmunt Stary, kt\u00f3ry wyda\u0142 pierwsze dekrety przeciw protestantom, ale ju\u017c nie dba\u0142 o ich wykonanie.<\/p>\r\n

Tacy byli ostatni Jagiellonowie – nieodrodne dzieci epoki renesansu. Przy ich chwiejno\u015bci i \u201eletnim\u201d stosunku do wiary Rzeczpospolita \u0142atwo mog\u0142a pa\u015b\u0107 \u0142upem wyznawc\u00f3w Lutra i Kalwina. Staliby\u015bmy si\u0119 wtedy, owszem, przedmurzem – ale przedmurzem herezji, a w\u0142a\u015bciwie miejscem, gdzie zachodnie herezje stykaj\u0105 si\u0119 ze wschodni\u0105 schizm\u0105. By\u0142by to pot\u0119\u017cny cios w ca\u0142y Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119ty, w Rzym i jego pozycj\u0119 w Europie, ale nade wszystko w samych Polak\u00f3w i Litwin\u00f3w, kt\u00f3rzy zamkn\u0119liby sobie bramy do Nieba, a otworzyli \u201edrog\u0119 ekspresow\u0105\u201d do piek\u0142a. I to zapewne na d\u0142ugie wieki.<\/p>\r\n

Pu\u0142apka reformacji<\/h4>\r\n

Do\u015bwiadczenie innych narod\u00f3w wskazuje nam bowiem, \u017ce z pu\u0142apki reformacji wydosta\u0107 si\u0119 by\u0142o bardzo trudno – o ile w og\u00f3le by\u0142o to mo\u017cliwe.<\/p>\r\n

Niemcy (przynajmniej ich wi\u0119kszo\u015b\u0107), Anglicy, Holendrzy, Szwedzi, Du\u0144czycy, Norwegowie do dzi\u015b si\u0119 z niej nie wydostali. Francuzom co prawda uda\u0142o si\u0119 zrzuci\u0107 brzemi\u0119 hugenot\u00f3w, ale tamtejszy katolicyzm d\u0142ugo nie m\u00f3g\u0142 doj\u015b\u0107 do siebie, miotany b\u0142\u0119dami jansenizmu i gallikanizmu.<\/p>\r\n

A jak mog\u0142o by\u0107 w Polsce?<\/strong> Wyobra\u017amy sobie, \u017ce w po\u0142owie XVI wieku zwyci\u0119\u017ca u nas reformacja. Po bezpotomnej \u015bmierci Zygmunta Augusta kr\u00f3lem zostaje kt\u00f3ry\u015b z protestanckich ksi\u0105\u017c\u0105t, np. niemieckich czy francuskich. Zapocz\u0105tkowuje on protestanck\u0105 dynasti\u0119, kt\u00f3ra mog\u0142aby zajmowa\u0107 polski tron a\u017c do naszych czas\u00f3w – oczywi\u015bcie na wz\u00f3r Szwecji czy Anglii, dzisiaj wi\u0119c byliby to ju\u017c tylko kr\u00f3lowie \u201emalowani\u201d.<\/p>\r\n

A rozbiory Polski? – zapyta kto\u015b. Ot\u00f3\u017c wydaje si\u0119 wielce prawdopodobne, \u017ce rozbior\u00f3w by nie by\u0142o<\/strong>. Podobnie, jak \u201epotopu\u201d szwedzkiego nieco ponad sto lat wcze\u015bniej. Trudno bowiem nie skojarzy\u0107 tych wielkich dziejowych nieszcz\u0119\u015b\u0107 z faktem, \u017ce Polska by\u0142a krajem katolickim, w kt\u00f3rym zwyci\u0119\u017cy\u0142a kontrreformacja. Protestancka Polska mog\u0142aby wi\u0119c nawet by\u0107 sojuszniczk\u0105 protestanckiej Szwecji, protestanckich Prus czy protestanckiej Saksonii, kt\u00f3rej w\u0142adca – gdyby mia\u0142 okazj\u0119 obj\u0105\u0107 polski tron – nie musia\u0142by ju\u017c zmienia\u0107 wyznania z lutera\u0144skiego na katolickie.<\/p>\r\n

A potem nadszed\u0142by wiek XIX, w kt\u00f3rym zatriumfowa\u0142a masoneria, p\u0142ynnie przejmuj\u0105c ster rz\u0105d\u00f3w w krajach protestanckich (w katolickich odbywa\u0142o si\u0119 to zwykle krwawo i burzliwie)<\/em><\/strong>. Nie inaczej zapewne by\u0142oby u nas, tym bardziej, \u017ce dominacji maso\u0144skiej nie mia\u0142by si\u0119 kto sprzeciwi\u0107, skoro Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki by\u0142by mniejszo\u015bciowym, o ile w og\u00f3le mia\u0142by jeszcze jakie\u015b prawa. Je\u015bliby wi\u0119c Polska przetrwa\u0142a do naszych czas\u00f3w w swoim dawnym kszta\u0142cie, to by\u0142aby z pewno\u015bci\u0105 typowym spo\u0142ecze\u0144stwem liberalnym, bez \u015blad\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skiej moralno\u015bci w prawie i obyczajach. A my byliby\u015bmy takimi Szwedami czy Holendrami \u015brodkowo-wschodniej Europy.<\/strong><\/p>\r\n

Dla kogo\u015b, kto patrzy na histori\u0119 wy\u0142\u0105cznie materialistycznie, taka perspektywa mo\u017ce by\u0107 ca\u0142kiem atrakcyjna. Zw\u0142aszcza gdyby zatriumfowa\u0142 u nas kalwinizm, kt\u00f3ry powodzenie w biznesie uznaje za oznak\u0119 Bo\u017cego b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwa. Wtedy mo\u017ce nawet byliby\u015bmy jedn\u0105 z \u201elokomotyw kapitalizmu\u201d w Europie, a zamiast niemieckich czy \u017cydowskich fabrykant\u00f3w \u0142\u00f3dzk\u0105 \u201eziemi\u0119 obiecan\u0105\u201d budowaliby rdzennie polscy protestanci?<\/p>\r\n

To oczywi\u015bcie tylko jedno z mo\u017cliwych \u201e\u0107wicze\u0144 na wyobra\u017ani\u0119<\/em>\u201d, jakie otwiera przed nami historia alternatywna. Jednak ile by\u015bmy takich \u201e\u0107wicze\u0144\u201d nie wykonali, to z punktu widzenia katolika ka\u017cda wersja protestanckich dziej\u00f3w Polski b\u0119dzie smutna, wr\u0119cz przygn\u0119biaj\u0105ca<\/strong>. Bo c\u00f3\u017c z tego, \u017ce uda\u0142oby si\u0119 Polakom utrzyma\u0107 w\u0142asne pa\u0144stwo? C\u00f3\u017c z tego, \u017ce gospodarka szybciej by si\u0119 rozwija\u0142a, a ludzie bardziej si\u0119 bogacili? Je\u017celi cywilizacja chrze\u015bcija\u0144ska opiera si\u0119 na prymacie spraw duchowych nad materialnymi, to chc\u0105c pozosta\u0107 jej wiernymi nie mo\u017cemy kwestii wyznawanej religii uznawa\u0107 za drugorz\u0119dn\u0105 – jak to niestety czyni\u0142a i czyni wi\u0119kszo\u015b\u0107 polskich historyk\u00f3w, od Bobrzy\u0144skiego, przez Jasienic\u0119, po wsp\u00f3\u0142czesnych autor\u00f3w, kt\u00f3rzy na pierwszy plan wysuwaj\u0105 \u201eracj\u0119 stanu\u201d, \u201einteres pa\u0144stwa\u201d itp. W takiej perspektywie i odrzucenie idei \u201eko\u015bcio\u0142a narodowego\u201d, i zwyci\u0119stwo kontrreformacji, i unia brzeska z 1596 r. (powr\u00f3t cz\u0119\u015bci schizmy wschodniej do katolicyzmu<\/strong>), i odsiecz wiede\u0144ska Sobieskiego jawi\u0105 si\u0119 jako wydarzenia niepotrzebne, zgo\u0142a szkodliwe.<\/p>\r\n

Nurt historii katolickiej, czyli katolickiego spojrzenia na nasze dzieje, by\u0142 w Polsce zawsze marginalny. Spo\u015br\u00f3d istotnych \u015bwieckich autor\u00f3w z XX wieku da\u0142oby si\u0119 wymieni\u0107 chyba tylko Feliksa Konecznego, Oskara Haleckiego i J\u0119drzeja Giertycha. <\/strong>Zdecydowana wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u015brodowisk historycznych przyj\u0119\u0142a za\u015b optyk\u0119 pozytywistyczn\u0105 (kt\u00f3r\u0105 r\u00f3wnie dobrze mo\u017cna by nazwa\u0107 maso\u0144sk\u0105<\/strong><\/em>), a p\u00f3\u017aniej marksistowsk\u0105, a wi\u0119c materialistyczn\u0105 i wrog\u0105<\/strong> lub przynajmniej niech\u0119tn\u0105 katolicyzmowi. St\u0105d np. czarna legenda kr\u00f3la Zygmunta III Wazy, kt\u00f3ry by\u0142 jednym z filar\u00f3w kontrreformacji w Europie, a kt\u00f3remu do\u015b\u0107 powszechnie zarzuca si\u0119 wszelkie mo\u017cliwe \u201egrzechy\u201d polityczne.<\/p>\r\n

Wiara czy poga\u0144stwo?<\/h4>\r\n

Pora wi\u0119c wr\u00f3ci\u0107 do katolickiego spojrzenia na dzieje, by stwierdzi\u0107 jasno i wyra\u017anie, \u017ce po\u0142owa XVI wieku by\u0142a dla Polski punktem zwrotnym<\/strong>. Sze\u015b\u0107 wiek\u00f3w po chrzcie Mieszka I polskie elity stan\u0119\u0142y zn\u00f3w przed historycznym wyborem: trzyma\u0107 si\u0119 Rzymu czy pod\u0105\u017cy\u0107 za Lutrem, Kalwinem i Henrykiem VIII?<\/em><\/strong> De facto<\/em> by\u0142 to kolejny wyb\u00f3r mi\u0119dzy prawdziw\u0105 wiar\u0105 a poga\u0144stwem – bo czym\u017ce innym, jak nie drog\u0105 do nowego poga\u0144stwa, okaza\u0142a si\u0119 reformacja dla wszystkich narod\u00f3w, kt\u00f3re j\u0105 na trwa\u0142e przyj\u0119\u0142y?<\/p>\r\n

Nasze elity XVI wieku – wbrew jeszcze jednej legendzie: o renesansowo-humanistycznym \u201eodrodzeniu\u201d tamtej epoki – wcale nie sta\u0142y na wysokim poziomie, zar\u00f3wno intelektualnym, jak i moralnym. Szerz\u0105cy si\u0119 protestantyzm wcale nie wzmaga\u0142 rozwoju duchowego, a wr\u0119cz przeciwnie – sankcjonowa\u0142 ludzkie upadki i powr\u00f3t do niskich instynkt\u00f3w<\/strong>. Niech nas nie zwodz\u0105 wawelskie kru\u017cganki i s\u0142awetne \u201eg\u0119si\u201d fanatycznego protestanta Miko\u0142aja Reja. To nie by\u0142y czasy renesansowej sielanki, lecz rosn\u0105cego egoizmu szlachty (oczywi\u015bcie kosztem ch\u0142op\u00f3w)<\/em>, s\u0142abo\u015bci duchowie\u0144stwa i demoralizacji na kr\u00f3lewskim dworze.<\/p>\r\n

A jednak te nienajlepsze elity potrafi\u0142y wznie\u015b\u0107 si\u0119 na najwy\u017cszy poziom odpowiedzialno\u015bci za losy kraju i nie da\u0142y si\u0119 skusi\u0107 wizj\u0105 \u201edrugiej Anglii\u201d. Oczywi\u015bcie, po drodze nie unikni\u0119to wielu b\u0142\u0119d\u00f3w, z kt\u00f3rych najgorszym by\u0142a zgoda na powstanie pierwszego w Europie pa\u0144stwa lutera\u0144skiego. To, \u017ce polski kr\u00f3l przy\u0142o\u017cy\u0142 do tego r\u0119k\u0119, a co gorsza – zgodzi\u0142 si\u0119 na pozostawienie katolickiej ludno\u015bci Prus pod w\u0142adz\u0105 heretyk\u00f3w, na zawsze obci\u0105\u017ca sumienie Zygmunta Starego. Zupe\u0142ne ignorowanie tego faktu, a zarzucanie kr\u00f3lowi, \u017ce mimowolnie przyczyni\u0142 si\u0119 do p\u00f3\u017aniejszych rozbior\u00f3w Polski, stanowi zreszt\u0105 kolejny przyk\u0142ad dominacji niekatolickiego my\u015blenia w\u015br\u00f3d naszych historyk\u00f3w.<\/p>\r\n

O ile jeszcze w po\u0142owie XVI wieku wydawa\u0142o si\u0119, i\u017c ca\u0142kowita protestantyzacja Polski i Litwy jest w zasi\u0119gu r\u0119ki, to druga po\u0142owa stulecia przynios\u0142a zwyci\u0119stwo katolicyzmu, kt\u00f3rego ju\u017c p\u00f3\u017aniej nikt nie by\u0142 w stanie odwr\u00f3ci\u0107.<\/p>\r\n

Opatrzno\u015b\u0107 da\u0142a w\u00f3wczas Ko\u015bcio\u0142owi wielkich papie\u017cy, kt\u00f3rzy poprzez Sob\u00f3r Trydencki i zakon jezuit\u00f3w przygotowali katolicyzm do rozstrzygaj\u0105cej walki z herezjami<\/strong>. Tak\u017ce i polski Ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 w tej walce niema\u0142y udzia\u0142 – by wspomnie\u0107 tylko posta\u0107 kardyna\u0142a Stanis\u0142awa Hozjusza<\/strong>, biskupa warmi\u0144skiego, dzi\u0119ki kt\u00f3remu pojawili si\u0119 w Rzeczypospolitej jezuici. Zakon ten wyda\u0142 szybko tak wspania\u0142e osobowo\u015bci, jak ks. Piotr Skarga czy ks. Jakub Wujek, <\/strong>ale przede wszystkim zak\u0142ada\u0142 liczne kolegia, czyli szko\u0142y, w kt\u00f3rych kolejne pokolenia szlachty uzyskiwa\u0142y jednoznacznie katolick\u0105 edukacj\u0119. Nic dziwnego, \u017ce jezuici od razu stali si\u0119 t\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 Ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3r\u0105 najbardziej znienawidzili protestanci, a potem masoni – tym ostatnim uda\u0142o si\u0119 w ko\u0144cu doprowadzi\u0107 do likwidacji zakonu w 1773 r., na szcz\u0119\u015bcie tylko na 40 lat.<\/p>\r\n

Z dziejowego egzaminu, jakim by\u0142a reformacja – czyli tak naprawd\u0119 religijno-polityczna rewolucja w skali europejskiej – Polska i Polacy wyszli zwyci\u0119sko. Niestety, o tym zwyci\u0119stwie nawet polski Ko\u015bci\u00f3\u0142 nie chce dzi\u015b pami\u0119ta\u0107<\/strong>, czemu zreszt\u0105 w epoce wszechobecnego \u201edialogu\u201d i fa\u0142szywego ekumenizmu trudno si\u0119 dziwi\u0107. Bo nie da si\u0119 jednocze\u015bnie \u015bwi\u0119towa\u0107 z protestantami rocznicy reformacji, a z katolikami – kontrreformacji. Trzeba dokona\u0107 wyboru i niestety wielu duchownych, a nawet hierarch\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a wybiera Lutra i Kalwina zamiast Hozjusza i Skargi. Smutne to i bolesne, bo \u015bwiadczy o swoistej amputacji pami\u0119ci historycznej w Ko\u015bciele, czyli tam, gdzie owa pami\u0119\u0107 jest szczeg\u00f3lnie wa\u017cna i konieczna.<\/p>\r\n

Bez katolickiego my\u015blenia o historii nie ma katolickiej to\u017csamo\u015bci. Bez pami\u0119ci o triumfie kontrreformacji – a wi\u0119c o zwyci\u0119stwie nad reformacj\u0105 – nie mo\u017ce by\u0107 polskiej to\u017csamo\u015bci. Bo jako nar\u00f3d protestancki byliby\u015bmy zupe\u0142nie innym narodem ni\u017c jeste\u015bmy dzisiaj. Nasz j\u0119zyk pewnie by\u0142by ten sam, lecz duchowo\u015b\u0107 zupe\u0142nie inna. Nie byliby\u015bmy poddanymi Kr\u00f3lowej Korony Polskiej, ale Jej wyrodnymi dzie\u0107mi. Wyrzekliby\u015bmy si\u0119 swoich korzeni i – co gorsza – wzgardziliby\u015bmy \u0142askami, jakie u Mieszkowej chrzcielnicy zosta\u0142y nam dane. <\/strong><\/p>\r\n

Pawe\u0142 Siergiejczyk<\/em><\/strong><\/p>\r\n

\u0179r\u00f3d\u0142o:  Zawsze wierni, nr 6 187 grudzie\u0144 2016<\/a><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Wycieczka na warszawskie cmentarze protestanckie – lutera\u0144ski i kalwi\u0144ski – mo\u017ce by\u0107 bardzo pouczaj\u0105ca. Te niewielkie nekropolie kryj\u0105 w sobie wyj\u0105tkowo liczne groby ludzi, kt\u00f3rzy w ten czy inny spos\u00f3b odcisn\u0119li sw\u00f3j \u015blad w dziejach polskiego spo\u0142ecze\u0144stwa i kultury. Ile\u017c tu znanych nazwisk pisarzy (ze Stefanem \u0179eromskim na czele), malarzy, uczonych, polityk\u00f3w czy przedsi\u0119biorc\u00f3w! Chodz\u0105c […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[328],"tags":[238,195],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/91813"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=91813"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/91813\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=91813"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=91813"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=91813"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}