Zmienne sytuacje polityczne w okresie powojennym zniszczy\u0142y polski dorobek ustrojowy, natomiast u\u0142atwi\u0142y wykreowanie, g\u0142\u00f3wnie w Niemczech, zr\u00f3wnowa\u017conego, trwa\u0142ego modelu spo\u0142ecznej gospodarki rynkowej. Dopiero globalizm podwa\u017cy\u0142 warunki jego funkcjonowania. W ostatnich latach trwa konfrontacja dwu opcji: wzrost PKB czy rozw\u00f3j spo\u0142eczny.<\/p>\r\n\r\n
Okres powojenny w Polsce<\/strong><\/p>\r\n\r\n Przygotowania do Drugiej Wojny \u015bwiatowej oraz okres powojennej odbudowy wprowadzi\u0142 i utrwali\u0142 w gospodarce wi\u0119kszo\u015bci kraj\u00f3w szeroki zakres interwencjonizmu pa\u0144stwowego, zwi\u0105zanego z planowaniem strategicznym oraz ze stopniowo poszerzan\u0105 polityk\u0105 socjaln\u0105. Towarzyszy\u0142 temu w Europie Zachodniej szybki rozw\u00f3j gospodarki rynkowej i dobrobytu, co zapewni\u0142o na szereg lat pok\u00f3j spo\u0142eczny. W\u00a0konfrontacji ze \u015bwiatow\u0105 propagand\u0105 komunistyczn\u0105 i ruchami narodowo-wyzwole\u0144czymi w koloniach, kraje zachodnie ukazywa\u0142y kapitalizm z ludzk\u0105 twarz\u0105. Trzecia droga w powojennych Niemczech<\/strong><\/p>\r\n\r\n Po wojnie najbardziej znany model trzeciej drogi mi\u0119dzy kapitalizmem a\u00a0komunizmem zosta\u0142 wypracowany i zrealizowany w Niemieckiej Republice Federalnej przez Alfreda M\u00fcller-Armacka i kanclerza Ludwiga Erharda. Jest to model spo\u0142ecznej gospodarki rynkowej. Przedsi\u0119biorstwo w tej koncepcji by\u0142o jakby wsp\u00f3lnot\u0105 pracuj\u0105cych; pracownicy uczestniczyli w zarz\u0105dzaniu (zwi\u0105zki zawodowe, rady zak\u0142adowe i rady nadzorcze) oraz w zyskach. Zgodnie z teoretycznymi koncepcjami ordoliberalizmu, propaguj\u0105cego ten model gospodarki, po\u0142o\u017cono nacisk na rzeczywist\u0105 r\u00f3wno\u015b\u0107 szans obywateli oraz r\u00f3wn\u0105 wolno\u015b\u0107 osobist\u0105. Przy tym zwracano uwag\u0119 na czynniki materialne, a nie tylko formalne. Zmierzano do zapewnienia ka\u017cdemu wolno\u015bci i odpowiedzialno\u015bci w \u017cyciu gospodarczym, wspieraj\u0105c drobn\u0105 i \u015bredni\u0105 przedsi\u0119biorczo\u015b\u0107 oraz stawiaj\u0105c tam\u0119 monopolizacji. Pa\u0144stwo rozbudowa\u0142o instytucje i instrumenty prawne reguluj\u0105ce ten porz\u0105dek, poszerzy\u0142o znacznie opiek\u0119 spo\u0142eczn\u0105 oraz wspiera\u0142o finansowo w szerokim zakresie rozw\u00f3j budownictwa mieszkaniowego. Doprowadzi\u0142o to do niezwykle szybkiego wzrostu, nazywanego cudem gospodarczym. Silnie progresywny system podatkowy stymulowa\u0142 ma\u0142e rozpi\u0119to\u015bci p\u0142acowe [4]. Obowi\u0105zywa\u0142 solidaryzm, dobrowolne uk\u0142ady zbiorowe oraz ustawowe p\u0142ace minimalne. Zapewnia\u0142o to w znacznym stopniu r\u00f3wnowag\u0119 i pok\u00f3j spo\u0142eczny. Do\u015bwiadczenia innych kraj\u00f3w<\/strong><\/p>\r\n\r\n Sukces niemieckiej gospodarki rynkowej wzbudzi\u0142 wielkie zainteresowanie badaczy i analityk\u00f3w gospodarczych. Tak\u017ce w Polsce ukaza\u0142o si\u0119 na ten temat wiele publikacji [7]. Podobne rozwi\u0105zania jak w Niemczech, ale dostosowane do krajowej struktury maj\u0105tkowej, gospodarczej i\u00a0tradycji, wprowadzone zosta\u0142y w Austrii, Szwecji, Danii, Finlandii, a tak\u017ce w Holandii. Cz\u0119\u015bciowo realizowa\u0142a je r\u00f3wnie\u017c po wojnie Francja genera\u0142a Charles de Gaulle`a i wiele z tego pozosta\u0142o do dzi\u015b. Destrukcyjny wp\u0142yw globalizmu<\/strong><\/p>\r\n\r\n Po 1980 r., gdy sta\u0142o si\u0119 jasne, \u017ce zbli\u017ca si\u0119 upadek \u015bwiatowego systemu komunistycznego, sytuacja w Europie i \u015bwiecie istotnie si\u0119 zmieni\u0142a. Wsp\u00f3\u0142decydowa\u0142 o tym tak\u017ce post\u0119puj\u0105cy proces rozbicia jedno\u015bci politycznej pa\u0144stw arabskich i szerzej – pa\u0144stw Trzeciego \u015bwiata. Kapita\u0142 \u015bwiatowy uzna\u0142, \u017ce nadesz\u0142a pora jego globalnej ekspansji. Wzrost gospodarczy czy rozw\u00f3j spo\u0142eczny?<\/strong><\/p>\r\n\r\n Spo\u0142eczna gospodarka rynkowa z r\u00f3\u017cnymi modyfikacjami utrzymuje si\u0119 jednak nadal w krajach skandynawskich i nie\u017ale wytrzymuje konkurencj\u0119 mi\u0119dzynarodow\u0105. J. Sachs, ideolog i emisariusz neoliberalizmu, stwierdza obecnie wyra\u017an\u0105 wy\u017cszo\u015b\u0107 prospo\u0142ecznej gospodarki rynkowej Danii, Finlandii, Norwegii i Szwecji nad angloj\u0119zycznymi krajami liberalnymi: \u201eWydatki bud\u017cetowe na cele socjalne wynosz\u0105 w krajach skandynawskich przeci\u0119tnie oko\u0142o 27% produktu krajowego brutto-PKB, podczas gdy w angloj\u0119zycznych zaledwie 17%. Zasadniczo kraje skandynawskie g\u00f3ruj\u0105 nad krajami anglosaskimi pod wzgl\u0119dem wi\u0119kszo\u015bci wska\u017anik\u00f3w funkcjonowania gospodarki\u201d. W podsumowaniu stwierdza: \u201eVon Hayek si\u0119 myli\u0142. W silnych i zdrowych demokracjach hojne pa\u0144stwo opieku\u0144cze to nie droga do podda\u0144stwa, tylko do sprawiedliwo\u015bci, r\u00f3wno\u015bci ekonomicznej i\u00a0konkurencyjno\u015bci na arenie mi\u0119dzynarodowej\u201d.[10] Prof. W\u0142odzimierz Bojarski<\/strong><\/p>\r\n\r\n Nr 18-19 (3-10.05.2009)<\/p>\r\n\r\n
\r\n Powojenny okres Polski Ludowej i hegemonii sowieckiej zniszczy\u0142 nasz dorobek ustrojowy okresu mi\u0119dzywojennego. Obfitowa\u0142 w wiele dramat\u00f3w i z\u0142ych do\u015bwiadcze\u0144, ale tak\u017ce w szereg godnych uwagi pozytyw\u00f3w. By\u0142o z czego korzysta\u0107, przyst\u0119puj\u0105c do przebudowy gospodarki, podj\u0119tej ju\u017c w po\u0142owie lat osiemdziesi\u0105tych. Og\u00f3lny kierunek tej przebudowy, wywalczonej przez Solidarno\u015b\u0107, zosta\u0142 uzgodniony wczesn\u0105 wiosn\u0105 1989 r. przy Okr\u0105g\u0142ym Stole. By\u0142a nim regulowana, spo\u0142eczna gospodarka rynkowa.
\r\n Wkr\u00f3tce jednak, pod naporem politycznym i ideologicznym zachodniego neoliberalizmu, odst\u0105piono od tych ustale\u0144. Prze\u0142omowe w tej sprawie by\u0142o spotkanie ju\u017c w lipcu 1989 r. w Brukseli z udzia\u0142em Jeffreya D. Sachsa, \u015bwiatowego lidera neoliberalizmu, na kt\u00f3rym postanowiono szokowe wprowadzenie dzikiego kapitalizmu. Jak s\u0142usznie stwierdza Tadeusz Kowalik: \u201eGdyby dotrzymywano um\u00f3w zawartych przy Okr\u0105g\u0142ym Stole oraz swoistej umowy zawartej z\u00a0wyborcami, kt\u00f3rym oferowano podobny zarys programu, to nowy ustr\u00f3j spo\u0142eczno-ekonomiczny kszta\u0142towany po 1989 r. musia\u0142by wygl\u0105da\u0107 zupe\u0142nie inaczej. Plan Balcerowicza w znanej nam postaci nie mia\u0142by \u017cadnych szans akceptacji\u201d [1].
\r\n W minionych latach wykonano w Polsce szereg powa\u017cnych, niezale\u017cnych studi\u00f3w strategicznych wytyczaj\u0105cych pozytywn\u0105 drog\u0119 odbudowy i rozwoju polskiej gospodarki. Zosta\u0142y one jednak wszystkie zlekcewa\u017cone przez w\u0142adze. Niestety, w kraju nie mamy dotychczas spo\u0142ecznej gospodarki rynkowej i jej zorganizowanie stanowi wa\u017cne i pilne zadanie ustrojowe. Konstytucyjnemu wymaganiu ustanowienia w Polsce spo\u0142ecznej gospodarki rynkowej sprzeciwia si\u0119 ideologia neoliberalna i koliduj\u0105 z nim interesy zagranicznych i ponadnarodowych korporacji gospodarczych. Znaczne przeszkody stwarzaj\u0105 ponadpa\u0144stwowe, neoliberalne normy i dyrektywy Unii Europejskiej oraz brak szerszej suwerenno\u015bci pa\u0144stwowej. Przyk\u0142ad kraj\u00f3w skandynawskich i azjatyckich wskazuje jednak, \u017ce pomimo trudno\u015bci mo\u017cna i nale\u017cy w pa\u0144stwowym systemie organizacyjno \u015b prawnym d\u0105\u017cy\u0107 do realizacji spo\u0142ecznej gospodarki rynkowej.
\r\n Z tych wzgl\u0119d\u00f3w cz\u0119\u015b\u0107 polskich naukowc\u00f3w, nastawionych spo\u0142ecznie i patriotycznie, zajmuje si\u0119 nadal problematyk\u0105 trzeciej drogi i ponownego wprowadzenia gospodarki kraju na ten szlak, realizowany ju\u017c w okresie mi\u0119dzywojennym. Jeden z pierwszych t\u0105 problematyk\u0119 podj\u0105\u0142 Mieczys\u0142aw Nieduszy\u0144ski (1986), a nast\u0119pnie Chrze\u015bcija\u0144sko Demokratyczne Stronnictwo Pracy (1991), Tadeusz Przeciszewski i S\u0142awomir Patrycki (1996, 2000), Tadeusz Kowalik (1999-2005), Piotr Pysza i El\u017cbieta M\u0105czy\u0144ska, prezes Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego [2] oraz szereg innych. Problematyce spo\u0142ecznej gospodarki rynkowej i wprowadzeniu jej w Polsce zosta\u0142o po\u015bwieconych szereg konferencji naukowych w latach 1993-2002 [3]. Trzecia droga budzi nadal du\u017ce zainteresowanie i powracano do niej tak\u017ce na VIII Kongresie Ekonomist\u00f3w Polskich w 2007 r.
\r\n W realizacji tego ustrojowego zadania trzeba jednak pokona\u0107 trudne warunki narastaj\u0105cego egoizmu politycznego i gospodarczego pocz\u0105tku XXI wieku oraz zdezorientowanej opinii publicznej.<\/p>\r\n\r\n
\r\n Spo\u0142eczna gospodarka rynkowa wyros\u0142a i ukszta\u0142towa\u0142a si\u0119 pod wp\u0142ywem personalistycznej wizji cz\u0142owieka i spo\u0142ecze\u0144stwa rozwijaj\u0105cego si\u0119 w harmonii z \u0142adem natury. Nawi\u0105zuje do rzymskiego poj\u0119cia ordo, okre\u015blaj\u0105cego powszechny porz\u0105dek prawny, w ramach kt\u00f3rego jednostki korzystaj\u0105 z pe\u0142nej swobody. St\u0105d nazwa ordoliberalny tego nurtu, kt\u00f3ry formu\u0142uje i realizuje powy\u017cszy program polityczny spo\u0142ecznej gospodarki rynkowej [5]. A. M\u00c5\u00b1ller-Armack podkre\u015bla znaczenie systemu warto\u015bci w \u017cyciu gospodarczym zwracaj\u0105c uwag\u0119, \u017ce dawniej silnie podlega\u0142 on dziedzictwu chrze\u015bcija\u0144sko-religijnemu. Maj\u0105c swe korzenie jeszcze w XIX wieku, baza kulturowa gospodarki rynkowej musi – po jej utracie w ostatnich dziesi\u0119cioleciach – zosta\u0107 z przemy\u015blanymi korektami przywr\u00f3cona, jako fundament ustroju. Tylko gospodarka rynkowa, ukierunkowana na realizacj\u0119 najistotniejszych warto\u015bci, zdo\u0142a sprosta\u0107 wymaganiom naszej wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci [6]. Charakterystyczn\u0105 cech\u0105 tej gospodarki by\u0142a te\u017c tradycyjna, rodzinna w\u0142asno\u015b\u0107 kapita\u0142u przemys\u0142owego i roztropny, d\u0142ugookresowy zarz\u0105d w\u0142a\u015bcicielski.
\r\n Podstawowymi warto\u015bciami ustrojowymi s\u0105 tu niew\u0105tpliwie: poszanowanie porz\u0105dku natury, wolno\u015b\u0107 i rozw\u00f3j osoby ludzkiej oraz solidaryzm spo\u0142eczny. Przez solidaryzm rozumie si\u0119 pewn\u0105 jedno\u015b\u0107 spo\u0142eczn\u0105 i pomoc wzajemn\u0105 oraz uporz\u0105dkowane wsp\u00f3\u0142dzia\u0142anie w d\u0105\u017ceniu do dobra wsp\u00f3lnego, uzgodnionego co do tre\u015bci i sposobu realizacji. Bez trwa\u0142ej woli politycznej zachowania tych warto\u015bci i zwi\u0105zanego z nimi \u0142adu instytucjonalnego trudno wykreowa\u0107 i rozwin\u0105\u0107 spo\u0142eczn\u0105 gospodark\u0119 rynkow\u0105. Bowiem tradycja i kultura narodowa oraz warto\u015bci etyczne ulegaj\u0105 w naszych czasach przy budowie ustroju presji egoistycznych si\u0142 kapita\u0142u, nacisk\u00f3w zewn\u0119trznych i korupcji. S\u0105 te\u017c obecnie o\u015bmieszane i deprecjonowane przez sprywatyzowane, ideologiczne media.<\/p>\r\n\r\n
\r\n Liczni badacze zastanawiaj\u0105 si\u0119 jak do\u015bwiadczenia te mo\u017cna wykorzysta\u0107 w warunkach XXI wieku. A. Giddens [8] wymienia nast\u0119puj\u0105ce, trwa\u0142e warto\u015bci trzeciej drogi: r\u00f3wno\u015b\u0107 szans obywateli, obrona s\u0142abszych, wolno\u015b\u0107 i autonomia dzia\u0142alno\u015bci oraz zasady: \u201eNie ma praw bez obowi\u0105zk\u00f3w, nie ma autorytetu w\u0142adzy bez demokracji, [a tak\u017ce] kosmopolityczny pluralizm i filozoficzny konserwatyzm\u201d. W tym miejscu podkre\u015blimy przede wszystkim trzy wsp\u00f3\u0142istniej\u0105ce, dobrze sprawdzone i podstawowe cechy tej gospodarki: spo\u0142eczna, ekologiczna i regulowana gospodarka rynkowa. \u0141\u0105czy\u0107 si\u0119 z ni\u0105 powinna demokratyzacja gospodarki, powszechno\u015b\u0107 w\u0142asno\u015bci, pracy i\u00a0zarz\u0105dzania, poszanowanie \u015brodowiska i racjonalna eksploatacja zasob\u00f3w naturalnych, zr\u00f3wnowa\u017cony rozw\u00f3j regionalny i krajowy, z zachowaniem warunk\u00f3w sprawiedliwo\u015bci, solidarno\u015bci i aktywno\u015bci spo\u0142ecznej.
\r\n Ustr\u00f3j spo\u0142ecznej gospodarki rynkowej, ze wzgl\u0119du na swoje cele i zasady, jest bardzo wszechstronny oraz jako\u015bciowo znacznie szerszy i doskonalszy od koncepcji pa\u0144stwa opieku\u0144czego, pa\u0144stwa autorytarnego czy instytucjonalnego, lub pa\u0144stwa wolnej gospodarki rynkowej. Obejmuje wszystkie te funkcje i aspekty, ale je wywa\u017ca i harmonizuje wzajemnie, w\u0142\u0105czaj\u0105c w nadrz\u0119dny porz\u0105dek spo\u0142eczno-gospodarczy..
\r\n T Kowalik, w ksi\u0105\u017cce wspomnianej na pocz\u0105tku, przedstawia szersz\u0105 analiz\u0119 pogl\u0105d\u00f3w oraz do\u015bwiadcze\u0144, trudno\u015bci i ewolucji rozwi\u0105za\u0144 stosowanych w r\u00f3\u017cnych krajach. Jego wcze\u015bniejsza publikacja. omawia r\u00f3\u017cne narodowe koncepcji nowej trzeciej drogi [9].<\/p>\r\n\r\n
\r\n Nowe technologie szybkiej, \u015bwiatowej \u0142\u0105czno\u015bci oraz organizacja masowego, dalekiego transportu stworzy\u0142y warunki do przej\u015bcia od produkcji i us\u0142ug krajowych do organizacji jeszcze bardziej masowej i taniej produkcji i us\u0142ug w skali \u015bwiatowej. T\u0119 mo\u017cliwo\u015b\u0107 szybko wykorzysta\u0142y najwi\u0119ksze koncerny bogatych kraj\u00f3w, od dawna obecne na zagranicznych rynkach. Stopniowo przekszta\u0142ci\u0142y si\u0119 one w pot\u0119\u017cne korporacje ponadpa\u0144stwowe. Kapita\u0142y i obroty niekt\u00f3rych korporacji przewy\u017cszaj\u0105 bud\u017cet wi\u0119kszo\u015bci mniejszych pa\u0144stw \u015bwiata. Ich agresywnemu rozwojowi sprzyja neoliberalna ideologia ekonomiczna, konwencje mi\u0119dzynarodowe dotycz\u0105ce wolnego handlu – GATT oraz Konsensus Waszyngto\u0144ski, dotycz\u0105cy \u201egospodarki otwartej\u201d, narzucany krajom rozwijaj\u0105cym si\u0119 przez mi\u0119dzynarodowe instytucje finansowe.
\r\n Przedsi\u0119biorstwa zachodnioeuropejskie zacz\u0119\u0142y przenosi\u0107 swoj\u0105 produkcj\u0119 i jej obs\u0142ug\u0119 na Wsch\u00f3d, zmniejszaj\u0105c zatrudnienie i op\u0142aty podatkowe w krajach macierzystych. Pa\u0144stwu wzros\u0142y wydatki spo\u0142eczne, natomiast straci\u0142o ono cz\u0119\u015b\u0107 dochod\u00f3w. Zwi\u0105zki zawodowe utraci\u0142y popularno\u015b\u0107 i cz\u0142onk\u00f3w oraz znaczenie polityczne. Zosta\u0142a wi\u0119c znacznie naruszona r\u00f3wnowaga si\u0142 spo\u0142ecznych i politycznych. Pod presj\u0105 \u015bwiatowej propagandy neoliberalnej oraz nacisk\u00f3w podejmowanych przez wielkie grupy kapita\u0142owe i organy Unii Europejskiej, w wielu pa\u0144stwach europejskich stopniowo zacz\u0119to odchodzi\u0107 od zasad trzeciej drogi. W Niemczech, Francji i\u00a0w\u00a0niekt\u00f3rych innych krajach nast\u0105pi\u0142o zmniejszenie interwencjonizmu pa\u0144stwowego oraz pewne zaw\u0119\u017cenie \u015bwiadcze\u0144 socjalnych i uprawnie\u0144 pracowniczych na rzecz ponadnarodowej gry rynku i kapita\u0142u. W efekcie pog\u0142\u0119bia si\u0119 rozwarstwienie spo\u0142eczne i narasta niezadowolenie.<\/p>\r\n\r\n
\r\n R\u00f3wnie\u017c szereg kraj\u00f3w azjatyckich \u0142\u0105czy gospodark\u0119 rynkow\u0105 z du\u017cym zakresem interwencji pa\u0144stwa. W jednych nast\u0119puje przy tym umiarkowany rozw\u00f3j spo\u0142eczny, w innych, jak na przyk\u0142ad w Chinach i Indiach, kwitnie dziki kapitalizm kosmopolitycznych milioner\u00f3w w\u015br\u00f3d zniewolenia ubogich mas. Wielkie osi\u0105gni\u0119cia gospodarcze Japonii, Korei Pd., Tajwanu, Chin, Singapuru, Malezji czy Tajlandii budz\u0105 zainteresowanie w \u015bwiecie i gotowo\u015b\u0107 skorzystania z do\u015bwiadcze\u0144 [11].
\r\n W wi\u0119kszo\u015bci liberalnych kraj\u00f3w europejskich dokonuje si\u0119 obecnie ostra konfrontacja dwu opcji, zwi\u0105zanych z dwoma przeciwstawnymi paradygmatami: wa\u017cniejszy szybki wzrost gospodarczy, czy te\u017c trwa\u0142a i skuteczna polityka rozwoju spo\u0142ecznego. Natomiast w niekt\u00f3rych innych krajach europejskich i azjatyckich godzi si\u0119 obie te opcje; buduje demokracj\u0119 gospodarcz\u0105 i osi\u0105ga konsensus w\u00a0drodze porozumie\u0144 spo\u0142ecznych. Sukcesy tych kraj\u00f3w wskazuj\u0105 og\u00f3lny kierunek dalszej trzeciej drogi. A jak przedstawia si\u0119 sytuacja w Polsce – przedstawimy w nast\u0119pnym artykule.<\/p>\r\n\r\n
\r\n [1] Kowalik T.: \u201eSystemy gospodarcze, efekty i defekty reform i zmian ustrojowych\u201d; Wyd. Fundacja Innowacja, Warszawa 2005, s. 365.
\r\n [2] M\u0105czy\u0144ska E., Pysza P.: \u201eSpo\u0142eczna gospodarka rynkowa, Idee i mo\u017cliwo\u015bci praktycznego wykorzystania w Polsce\u201d; Wyd. Polskie Tow. Ekonomiczne, Warszawa 2003 oraz inne.
\r\n [3] Wed\u0142ug: E. M\u0105czy\u0144ska, P. Pysza (2003) konferencje organizowa\u0142y:
\r\n – Akademia Ekonomiczna im. K. Adamieckiego w Katowicach w latach 1993 do 1997,
\r\n – Uniwersytet M. Curie Sk\u0142odowskiej w Lublinie w latach 1996, 1998, 2000, 2002,
\r\n – Rada Strategii Spo\u0142eczno-Gospodarczej przy R.M. w latach 1996 i 2002,
\r\n – Polskie Towarzystwo Ekonomiczne w r. 2002.
\r\n [4 ] L. Erhard zauwa\u017ca, \u017ce przy dynamicznym wzro\u015bcie gospodarczym znacznie \u0142atwiej zmniejsza\u0107 dysproporcje dochodowe i podnosi\u0107 poziom \u017cycia ubo\u017cszym, ani\u017celi przy walce o zmian\u0119 podzia\u0142u gdy nie ma wzrostu. Dlatego g\u0142\u00f3wny wysi\u0142ek kieruje na wzrost gospodarczy (1957). w: E. M\u0105czy\u0144ska, P. Pysza (2003, s.107).
\r\n [5] Patrz: P. Pysza (2007).
\r\n [6] A. M\u00c5\u00b1ller-Armack: \u201eSterowanie gospodark\u0105 a gospodarka rynkowa\u201d; w: E. M\u0105czy\u0144ska, P. Pysza (2003, s.56), za wydaniem niemieckim z 1990 r. S. Patrycki (2003) zwraca uwag\u0119, \u017ce tw\u00f3rcy spo\u0142ecznej gospodarki rynkowej dzia\u0142ali pod silnym wp\u0142ywem spo\u0142ecznej nauki Papie\u017cy, w oparciu o koncepcje wypracowane przez katolik\u00f3w spo\u0142ecznych w okresie mi\u0119dzywojennym.
\r\n
\r\n [7] Pisali o niej w Polsce: T. Grabowski (1976), Fundacja F. Eberta (1992), T. Przeciszowski (1996, s.181 i dalsze), O. Gedymin (1999, s.59-106), S. Patrycki (2000), S. G. Koz\u0142owski (2000, s.191-200), T. Kowalik (2001) oraz T. Kaczmarek i P. Pysza (2004).
\r\n [8] A. Giddens: \u201eTrzecia droga. Odnowa socjaldemokracji\u201d; Ksi\u0105\u017cka i Wiedza, Warszawa 1999, s.61.
\r\n [9] T. Kowalik (red): \u201eSpory wok\u00f3\u0142 Nowej Trzeciej Drogi\u201d; Wyd. Scholar, Warszawa 2001.
\r\n [10] J.D. Sachs: \u201eO pa\u0144stwach dobrobytu bez ideologii\u201d; \u201e\u015awiat Nauki\u201d, nr.11, 2006.
\r\n [11] Patrz: O. Giedymin (1999, s.107-168), T. Kowalik (2005, s.180-235), T. Wierzbo\u0142owski (2006) i inni. Tak\u017ce W. Pomyka\u0142o (red): \u201eChiny w globalnym \u015bwiecie\u201d; wyd. Fundacja Innowacja, Warszawa 2008.<\/p>\r\n\r\n