{"id":88645,"date":"2016-07-27T19:22:58","date_gmt":"2016-07-27T23:22:58","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=88645"},"modified":"2016-08-02T11:20:50","modified_gmt":"2016-08-02T15:20:50","slug":"dlaczego-mamy-isc-do-tomasza-prof-jacek-bartyzel","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=88645","title":{"rendered":"Dlaczego mamy \u201ei\u015b\u0107 do Tomasza”? – prof. Jacek Bartyzel<\/em>"},"content":{"rendered":"

Wiele lat ju\u017c min\u0119\u0142o odk\u0105d papie\u017c Leon XIII – w encyklice Aeterni Patris<\/em> z 4 kwietnia 1879 r. – wezwa\u0142 do odnowienia studi\u00f3w nad tomizmem jako podstawy zar\u00f3wno dla nauczania teologii, jak docieka\u0144 filozoficznych. Wezwanie Ite ad Thomam!<\/em> (\u201eId\u017acie do Tomasza!\u201d) pojawia\u0142o si\u0119 te\u017c nieustannie w wypowiedziach kolejnych papie\u017cy, a szczeg\u00f3ln\u0105 pozycj\u0119 \u015bw. Tomasza z Akwinu, w kt\u00f3rego nauce \u201ewszelka prawda jest zawarta\u201d (\u015bw. Pius X), potwierdzi\u0142 Pius XI nadaj\u0105c mu tytu\u0142 Doktora Powszechnego. To wezwanie zaowocowa\u0142o bez w\u0105tpienia wielkim renesansem tomizmu, zw\u0142aszcza w pierwszej po\u0142owie XX wieku, kiedy to nawet \u015bwiat uniwersytecki, ju\u017c od dawna zdominowany przez pr\u0105dy i kierunki obce lub wr\u0119cz wrogie klasycznej metafizyce (zw\u0142aszcza kantyzm, pozytywizm i marksizm), musia\u0142 uzna\u0107 w filozofii katolickiej co najmniej partnera do dyskusji, kt\u00f3rego nie mo\u017cna zignorowa\u0107.<\/strong><\/p>

Z drugiej strony jednak nawet w \u015bwiecie katolickim, zw\u0142aszcza w kr\u0119gach ulegaj\u0105cych wp\u0142ywom \u015bwiata sekularnego i liberalnego, zacz\u0119\u0142y podnosi\u0107 si\u0119 g\u0142osy tradycji scholastycznej niech\u0119tne, uznaj\u0105ce j\u0105 za anachronizm, czy wr\u0119cz g\u0142osz\u0105ce \u201ezmierzch chrze\u015bcija\u0144stwa tomistycznego\u201d. Sytuacja sta\u0142a si\u0119 naprawd\u0119 dramatyczna, kiedy po Soborze Watyka\u0144skim II wyst\u0105pi\u0142 g\u0142\u0119boki kryzys r\u00f3wnie\u017c w obszarze formacji intelektualnej kap\u0142an\u00f3w oraz teolog\u00f3w. W wielu miejscach dochodzi\u0142o i dochodzi nadal nawet do tego, \u017ce w seminariach duchownych i na fakultetach teologicznych zamiast my\u015blicieli katolickich czyta si\u0119 i studiuje Kanta, Hegla i Marksa albo modnych autor\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesnych, niemaj\u0105cych nic wsp\u00f3lnego z chrze\u015bcija\u0144stwem. Wszystko to sprawia, \u017ce pytanie: dlaczego mieliby\u015bmy nadal i\u015b\u0107 (wraca\u0107) do Tomasza staje si\u0119 zn\u00f3w aktualne.<\/p>

W tym kr\u00f3tkim tek\u015bcie nie jest mo\u017cliwe oczywi\u015bcie udzielenie wszechstronnego i wyczerpuj\u0105cego uzasadnienia potrzeby nieustannego zg\u0142\u0119biania dzie\u0142a Doktora Anielskiego. Znacznie skromniejsz\u0105 intencj\u0105 poni\u017cszych akapit\u00f3w jest zwr\u00f3cenie uwagi na nieprzemijaj\u0105c\u0105 warto\u015b\u0107 uj\u0119\u0107 Tomaszowych w obszarze wyj\u0105tkowo dramatycznych kontrowersji etycznych – rzutuj\u0105cych tak\u017ce na sfer\u0119 rozstrzygni\u0119\u0107 prawnych i politycznych, okre\u015blaj\u0105cych kszta\u0142t cywilizacji, w kt\u00f3rej \u017cyj\u0105 wsp\u00f3\u0142czesne spo\u0142ecze\u0144stwa. W tle tych kontrowersji znajduje si\u0119 zawsze problem zasadno\u015bci odwo\u0142ywania si\u0119 do prawa naturalnego, jako fundamentu legislacji pozytywnej. Klasyczny jusnaturalizm, kt\u00f3remu kompletn\u0105 posta\u0107 i uzasadnienie nada\u0142 w\u0142a\u015bnie Akwinata, jest dzi\u015b przedmiotem gwa\u0142townego ataku i totalnej negacji ze strony dw\u00f3ch najbardziej dzi\u015b wp\u0142ywowych teorii sprawiedliwo\u015bci, czyli, z jednej strony, r\u00f3\u017cnych wariant\u00f3w pozytywizmu prawnego (cz\u0119stokro\u0107 odwo\u0142uj\u0105cego si\u0119 te\u017c do argumentacji utylitarystycznej), z drugiej za\u015b strony – dynamicznie multiplikuj\u0105cych si\u0119 przedmiotowo koncepcji praw cz\u0142owieka.<\/p>

Notabene, cho\u0107 uj\u0119cia prawocz\u0142owiecze prezentowane s\u0105 niekiedy jako alternatywne wobec pozytywizmu, b\u0105d\u017a przynajmniej go koryguj\u0105ce, to w rzeczywisto\u015bci r\u00f3\u017cnica pomi\u0119dzy nimi jest pozorna, albowiem rzecznicy praw cz\u0142owieka, za otoczk\u0105 frazes\u00f3w o ich \u201eniezbywalno\u015bci\u201d nie potrafi\u0105 wyobrazi\u0107 sobie ich istnienia inaczej, jak poprzez legislacj\u0119 pozytywn\u0105 (o co usilnie zabiegaj\u0105), milcz\u0105co zatem przyznaj\u0105c pierwsze\u0144stwo prawu stanowionemu. Kiedy niedawno zapyta\u0142em pewnego bojowego rzecznika owych praw, jaki jest w\u0142a\u015bciwie status ontologiczny praw cz\u0142owieka, sk\u0105d zatem wiadomo, \u017ce one istniej\u0105, odpowiedzia\u0142 mi, \u017ce przecie\u017c znajduj\u0105 si\u0119 one w\u2026 regulacjach prawa mi\u0119dzynarodowego. Jedni i drudzy natomiast, to znaczy i pozytywi\u015bci, i \u201eprawocz\u0142owieczy\u015bci\u201d, z pogard\u0105 wr\u0119cz odnosz\u0105 si\u0119 do jusnaturalizmu, zw\u0142aszcza klasycznego, nazywaj\u0105c prawo naturalne \u201ewydumanym\u201d, \u201emistycznym\u201d, czy po prostu pr\u00f3buj\u0105c zepchn\u0105\u0107 go do \u201ezakrystii\u201d jako prawo rzekomo ko\u015bcielne.<\/p>

I tu w\u0142a\u015bnie mo\u017cemy wr\u00f3ci\u0107 do Tomasza. Powszechnie znan\u0105 jest rzecz\u0105, i\u017c w swojej teorii cnoty moralnej Akwinata nawi\u0105zuje tw\u00f3rczo zar\u00f3wno do plato\u0144skiej (rozwini\u0119tej p\u00f3\u017aniej te\u017c przez stoik\u00f3w) teorii czterech tzw. cn\u00f3t kardynalnych: umiarkowania, m\u0119stwa, roztropno\u015bci i sprawiedliwo\u015bci, z kt\u00f3rych ka\u017cda powi\u0105zana jest z jak\u0105\u015b w\u0142adz\u0105 duszy, jak r\u00f3wnie\u017c do aretologii (teorii cn\u00f3t) arystotelesowskiej, wy\u0142o\u017conej przez Stagiryt\u0119 w dwu Etykach<\/em>: Nikomachejskiej<\/em> i Eudemejskiej<\/em>. Wybitny XX-wieczny znawca filozofii chrze\u015bcija\u0144skiej, zw\u0142aszcza Augusty\u0144skiej i Tomaszowej, zwi\u0105zany z presti\u017cowym Boston College, asumpcjonista o. Ernest L. Fortin AA (1923-2002), zwraca jednak uwag\u0119 na to, \u017ce podej\u015bcie Arystotelesa do kwestii etycznych jest czysto empiryczne, to znaczy filozof grecki nie odnosi si\u0119 do \u017cadnej normy spoza sfery moralno\u015bci, ani do \u017cadnego celu pozamoralnego. Zalecenia co do dzia\u0142ania wynikaj\u0105ce z okre\u015blonej cnoty nie s\u0105 wsparte o \u017cadn\u0105 zasad\u0119, na kt\u00f3rej podstawie mo\u017cna by takie dzia\u0142anie podj\u0105\u0107. Arystoteles sugeruje wprawdzie, i\u017c dzia\u0142anie winno dobiera\u0107 \u015brodki zgodne z rozumem, ale nie wychodzi poza stwierdzenie, i\u017c \u015brodek rozumny to taki, kt\u00f3ry wybra\u0142by cz\u0142owiek roztropny, b\u0119d\u0105cy niejako sam sobie prawem. Mamy tu zatem do czynienia z b\u0142\u0119dnym ko\u0142em, gdy\u017c w\u0142a\u015bciwym \u015brodkiem jest ten, kt\u00f3ry wybra\u0142by cz\u0142owiek roztropny, cz\u0142owiek roztropny za\u015b to ten, kt\u00f3ry wybiera w\u0142a\u015bciwe \u015brodki. Pod wzgl\u0119dem teoretycznym jest to zatem rozwi\u0105zanie absolutnie niezadowalaj\u0105ce, nawet je\u015bli da si\u0119 ono zastosowa\u0107 jako praktyczna regu\u0142a post\u0119powania.<\/p>

\u015aw. Tomasz z Akwinu natomiast daje rozwi\u0105zanie tego problemu odnosz\u0105c go do tego, czego Arystoteles w swojej aretologii zaniecha\u0142, czyli do metafizyki. Uczyni\u0142 to za\u015b wprowadzaj\u0105c poj\u0119cie natury rozumianej jako samoistna zasada okre\u015blonej i koniecznej sk\u0142onno\u015bci. W jej \u015bwietle jest przeto prawd\u0105 (jak twierdzi\u0142 Stagiryta), i\u017c wyb\u00f3r \u015brodk\u00f3w prowadz\u0105cych do osi\u0105gni\u0119cia celu to dzie\u0142o rozumu, ale \u00f3w cel, do kt\u00f3rego cz\u0142owiek d\u0105\u017cy jako istota moralna, zosta\u0142 mu przypisany uprzednio przez sam\u0105 natur\u0119 oraz zawiera si\u0119 we wrodzonym mu pragnieniu osi\u0105gni\u0119cia tego celu. Pozwala to okre\u015bli\u0107 cz\u0142owieka jako byt naturalny, za\u015b jako taki cz\u0142owiek jest istot\u0105 ukierunkowan\u0105 na cel lub cele przypisane mu tak samo jak innym bytom naturalnym. Cele te sprowadzi\u0107 mo\u017cna do trzech g\u0142\u00f3wnych nakaz\u00f3w prawa naturalnego, z kt\u00f3rych pierwszy (zachowanie w\u0142asnego istnienia) dzieli on ze wszystkimi substancjami, drugi (pragnienie rozmna\u017cania si\u0119 i wychowania potomstwa) dzieli z innymi zwierz\u0119tami, trzeci za\u015b (poznanie prawdy oraz rozw\u00f3j osobowy we wsp\u00f3lnocie) jest ju\u017c unikalnie ludzki, bo tylko cz\u0142owiek ze wszystkich byt\u00f3w naturalnych jest bytem rozumnym.<\/p>

Zasady prawa naturalnego, jako nakazy rozumu (praktycznego) stanowi\u0105 niejako \u201eprawo\u201d og\u0142oszone przez sam\u0105 natur\u0119 (przypomnijmy, i\u017c prawo w og\u00f3lno\u015bci Akwinata definiuje w\u0142a\u015bnie jako \u201edecyzj\u0119 rozumu (\u2026), jako regu\u0142\u0119 i miar\u0119 czyn\u00f3w, regu\u0142\u0119 i miar\u0119, kt\u00f3re prowadz\u0105 dan\u0105 osob\u0119 do spe\u0142nienia okre\u015blonego czynu, lub te\u017c j\u0105 od spe\u0142nienia jakiego\u015b r\u00f3wnie okre\u015blonego czynu odwodz\u0105\u201d; tak\u0105 za\u015b \u201eregu\u0142\u0105 i miar\u0105 czyn\u00f3w ludzkich jest rozum, gdy\u017c to on jest pierwsz\u0105 zasad\u0105 ludzkich czyn\u00f3w\u201d – S. Th.<\/em> I, q. 90, a. 1). Prawo to pozwala rozr\u00f3\u017cnia\u0107 mi\u0119dzy dobrem a z\u0142em, jest wi\u0119c te\u017c niezawodnym kryterium oceny, czy dane dzia\u0142anie jest dobre, czy z\u0142e. Skoro jednak owe zasady moralne zosta\u0142y uznane za prawo (w \u015bcis\u0142ym i w\u0142a\u015bciwym znaczeniu), to nie mog\u0105 by\u0107 one ju\u017c pojmowane – tak jak przez Arystotelesa – jedynie jako sui generis<\/em> \u201erady\u201d czy wskaz\u00f3wki, kt\u00f3rych zignorowanie by\u0142oby co najwy\u017cej odej\u015bciem od rozumu lub po prostu oznak\u0105 z\u0142ego gustu, lecz zyskuj\u0105 walor przymusowo\u015bci. Prawo naturalne, jako prawo w\u0142a\u015bnie, nie tylko doradza b\u0105d\u017a odradza podejmowania pewnych dzia\u0142a\u0144 z uwagi na to, \u017ce rozum ocenia je jako szlachetne b\u0105d\u017a nikczemne, ale r\u00f3wnie\u017c nakazuje je b\u0105d\u017a zabrania, i to pod gro\u017ab\u0105 kary. Co wi\u0119cej, Akwinata podkre\u015bla, \u017ce kara ta mo\u017ce spotka\u0107 niegodziwca albo w tym, albo – je\u015bli jej w doczesno\u015bci uniknie – w przysz\u0142ym \u017cyciu, co jest oczywi\u015bcie perspektyw\u0105 nieosi\u0105galn\u0105 dla genialnego wprawdzie, ale jednak poganina, Arystotelesa. Widzimy zatem, \u017ce prawo naturalne w uj\u0119ciu Doktora Anielskiego zak\u0142ada jako oczywisto\u015b\u0107 dwie rzeczy: (1) osobow\u0105 nie\u015bmiertelno\u015b\u0107 duszy, bez czego kara pozagrobowa by\u0142aby pozbawiona sensu, oraz (2) istnienie Boga wszechwiedz\u0105cego, wszechmog\u0105cego oraz m\u0105drze i sprawiedliwie os\u0105dzaj\u0105cego wszelkie ludzkie dzia\u0142ania, nagradzaj\u0105cego te, kt\u00f3re s\u0105 chwalebne, karz\u0105cego za\u015b niegodziwe, stosownie do rodzaju i wagi przewinienia.<\/p>

Wynikaj\u0105ca z jego rozumno\u015bci podleg\u0142o\u015b\u0107 cz\u0142owieka nakazom prawa naturalnego (moralnego) oznacza wi\u0119c, i\u017c cz\u0142owiek pe\u0142niej ni\u017c jakikolwiek inny byt naturalny uczestniczy w porz\u0105dku Bo\u017cej Opatrzno\u015bci. Dlatego te\u017c natur\u0119 \u015bw. Tomasz definiuje nie tylko jako samoistn\u0105 zasad\u0119 ka\u017cdego bytu, lecz r\u00f3wnie\u017c jako udzia\u0142 w Bo\u017cym dziele stworzenia. Z wyj\u0105tkow\u0105 jasno\u015bci\u0105 Tomasz pisze o tym w Collationes in decem praeceptis<\/em>: \u201ePrawo naturalne nie jest niczym innym, jak \u015bwiat\u0142em poznania z\u0142o\u017conym w nas przez Boga; przez nie poznajemy, co nale\u017cy czyni\u0107, a czego nale\u017cy unika\u0107. To \u015bwiat\u0142o lub to prawo da\u0142 B\u00f3g stworzeniu\u201d. Oczywiste w \u015bwietle powy\u017cszego wplecenie prawa naturalnego w kontekst boskiego prawa wiecznego (lex aeterna<\/em>) – jedynego istniej\u0105cego per se<\/em>, podczas gdy wszystkie pozosta\u0142e rodzaje prawa istniej\u0105 przez partycypacj\u0119 w lex aeterna<\/em>,\u00a0 najszerzej wyja\u015bnione zosta\u0142o przez Akwinat\u0119 w Traktacie o prawie<\/em> w Sumie Teologii<\/em>. Odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do wspania\u0142ej definicji \u015bw. Augustyna (z dzie\u0142a O wolnej woli<\/em>), i\u017c prawo wieczne \u201ejest wyryte na naszej naturze\u201d, \u015bw. Tomasz okre\u015bla prawo naturalne (lex naturalis<\/em>) jako odbicie prawa wiecznego w umy\u015ble, kt\u00f3re poprzez wnioskowanie oddzia\u0142uje na \u015bwiadomo\u015b\u0107 i dzia\u0142ania cz\u0142owieka; kr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c jest ono \u201euczestnictwem prawa wiecznego w stworzeniu rozumnym\u201d (S. Th.<\/em> I-II, q. 90, a. 4), opartym jednak nie na konieczno\u015bci fizycznej, lecz na g\u0142osie sumienia.<\/p>

Reasumuj\u0105c: Arystotelesowska koncepcja cn\u00f3t, b\u0119d\u0105ca (obok Plato\u0144skiej) fundamentem wszelkiej godnej tego miana filozofii moralnej, zyska\u0142a dzi\u0119ki \u015bw. Tomaszowi z Akwinu i jego nauce o prawie naturalnym oparcie metafizyczne, niweluj\u0105ce jej jedyn\u0105 s\u0142abo\u015b\u0107, czyli jakby zawieszenie w ontologicznej pr\u00f3\u017cni. Ju\u017c to stanowi wystarczaj\u0105cy pow\u00f3d dla dania twierdz\u0105cej odpowiedzi na pytanie, dlaczego wci\u0105\u017c trzeba pod\u0105\u017ca\u0107 za Tomaszem. \u0179yj\u0105c w czasach, w kt\u00f3rych zaciekle atakuje si\u0119 zar\u00f3wno cnot\u0119, jak i rozumno\u015b\u0107, a wi\u0119c dwa nierozerwalnie z\u0142\u0105czone ze sob\u0105 aspekty prawa naturalnego, winni\u015bmy tak\u017ce nieustannie przypomina\u0107 i broni\u0107 hierarchii praw ustalonej i uzasadnionej przez Akwinat\u0119, w kt\u00f3rej prawo naturalne, jako bezpo\u015brednio partycypuj\u0105ce w prawie wiecznym, niezapisane i niewymagaj\u0105ce potwierdzenia przez jak\u0105kolwiek ludzk\u0105 w\u0142adz\u0119, jest nadrz\u0119dne wobec ludzkiego prawa pozytywnego, kt\u00f3re z kolei stanowi\u0107 winno konkluzj\u0119 lub konieczne dla dobrego wsp\u00f3\u0142\u017cycia uszczeg\u00f3\u0142owienie zasad prawa naturalnego. Albowiem: \u201eprawo stanowione tylko w takim stopniu jest autentycznym prawem, w jakim zakorzenione jest w prawie naturalnym; je\u015bli za\u015b w czym\u015b k\u0142\u00f3ci si\u0119 z prawem naturalnym, nie b\u0119dzie ju\u017c prawem, lecz niszczeniem prawa\u201d (S. Th.<\/em> I-II, q. 95, a. 2).<\/p>

Jacek Bartyzel<\/em><\/strong><\/p>

 <\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Wiele lat ju\u017c min\u0119\u0142o odk\u0105d papie\u017c Leon XIII – w encyklice Aeterni Patris z 4 kwietnia 1879 r. – wezwa\u0142 do odnowienia studi\u00f3w nad tomizmem jako podstawy zar\u00f3wno dla nauczania teologii, jak docieka\u0144 filozoficznych. Wezwanie Ite ad Thomam! (\u201eId\u017acie do Tomasza!\u201d) pojawia\u0142o si\u0119 te\u017c nieustannie w wypowiedziach kolejnych papie\u017cy, a szczeg\u00f3ln\u0105 pozycj\u0119 \u015bw. Tomasza z […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[135],"tags":[35,33],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/88645"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=88645"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/88645\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=88645"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=88645"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=88645"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}