{"id":88490,"date":"2016-07-14T10:17:48","date_gmt":"2016-07-14T14:17:48","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=88490"},"modified":"2016-07-14T10:17:48","modified_gmt":"2016-07-14T14:17:48","slug":"ojcostwo-znaczenie-i-zagrozenia","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=88490","title":{"rendered":"Ojcostwo \u2013 znaczenie i zagro\u017cenia"},"content":{"rendered":"

Poni\u017cszy tekst zawiera kilka refleksji dotycz\u0105cych spo\u0142ecznej funkcji ojcostwa. \u00c5\u00b9r\u00f3d\u0142em inspiracji do jego powstania by\u0142 nie tylko znakomity 4. numer \u201eZawsze Wierni\u201d z 2013 r., ale tak\u017ce szereg relacji, na kt\u00f3re natrafia\u0142em prowadz\u0105c przez ostatnich kilka lat wyk\u0142ad dotycz\u0105cy kryminologii. Dlatego na wst\u0119pie chcia\u0142bym wyja\u015bni\u0107, \u017ce nie b\u0119dzie w nim zbyt du\u017co o \u015bwi\u0119to\u015bci, ale raczej o tym, co jej zagra\u017ca. Si\u0119gn\u0119 jednak do r\u00f3\u017cnych dziedzin nauki, w tym przede wszystkim socjologii i psychologii, aby pokaza\u0107, jak wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie diagnozuje si\u0119 stan kryzysu. Poniewa\u017c b\u0119d\u0119 pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 r\u00f3\u017cnego rodzaju argumentacj\u0105, wypada mi przeprosi\u0107 za nieco \u201ekola\u017cowy\u201d charakter tego referatu. Chc\u0119 uzupe\u0142ni\u0107 w zasadzie jeden element, kt\u00f3ry we wspomnianym wydaniu \u201eZW\u201d w\u0142a\u015bciwie nie zosta\u0142 poruszony – mianowicie przyczyny tak du\u017cego kryzysu ojcostwa oraz jego znaczenie.<\/strong><\/p>

Wprowadzenie<\/h4>

Poni\u017cszy tekst b\u0119dzie si\u0119 sk\u0142ada\u0107 z trzech cz\u0119\u015bci. W pierwszej przedstawi\u0119 zagro\u017cenia ojcostwa – r\u00f3\u017cnej natury, nast\u0119pnie wska\u017c\u0119 konsekwencje tych zagro\u017ce\u0144 w \u017cyciu dzieci, a w ostatniej cz\u0119\u015bci postaram si\u0119 przedstawi\u0107 program ratunkowy. Swoje rozwa\u017cania b\u0119d\u0119 si\u0119 stara\u0142 osadzi\u0107 w kontek\u015bcie wychowawczym.<\/p>

Jednocze\u015bnie zastrzec musz\u0119 pewien sceptycyzm wobec protestanckich i oko\u0142oprotestanckich idei ruchu wyzwolenia m\u0119\u017cczyzn, kt\u00f3re stawiaj\u0105 sobie cele \u201eodtworzenia\u201d czy \u201eprzywr\u00f3cenia\u201d m\u0119sko\u015bci. Jedyn\u0105 zalet\u0105 tych ruch\u00f3w mo\u017ce by\u0107 walka o pewne instytucje prawne. Nie jestem natomiast przekonany, czy uda si\u0119 im wskrzesi\u0107 m\u0119\u017cczyzn i ojc\u00f3w proponowanymi metodami. Problematyka ojcostwa wydaje si\u0119 na tyle wa\u017cka, \u017ce zosta\u0142a zauwa\u017cona tak\u017ce przez papie\u017ca Franciszka w kazaniu z 28 stycznia 2015 r., kiedy m\u00f3wi\u0142 m.in.:<\/p>

Dzi\u015b doszli\u015bmy to tego, \u017ce nasze spo\u0142ecze\u0144stwo nazywamy \u201espo\u0142ecze\u0144stwem bez ojc\u00f3w\u201d. Innymi s\u0142owy, szczeg\u00f3lnie w kulturze zachodniej, symbolika postaci ojca staje si\u0119 nieobecna, pozbawiona znaczenia, odsuni\u0119ta. Pocz\u0105tkowo by\u0142o to postrzegane jako wyzwolenie: wyzwolenie od ojca-w\u0142adcy, ojca uobecniaj\u0105cego prawo narzucone z zewn\u0105trz, od ojca ograniczaj\u0105cego szcz\u0119\u015bcie dzieci i stanowi\u0105cego przeszkod\u0119 w emancypacji i uniezale\u017cnianiu si\u0119 ludzi m\u0142odych. Rzeczywi\u015bcie, w przesz\u0142o\u015bci w niekt\u00f3rych domach panowa\u0142 niekiedy autorytaryzm, w niekt\u00f3rych przypadkach nawet ciemi\u0119\u017cenie: rodzice traktowali swoje dzieci jak s\u0142ugi, nie szanuj\u0105c osobistych wymog\u00f3w ich rozwoju; ojcowie, kt\u00f3rzy nie pomagali im podejmowa\u0107 swoj\u0105 drog\u0119 \u017cyciow\u0105 w wolno\u015bci – ale to nie\u0142atwo wychowywa\u0107 dziecko w wolno\u015bci; ojcowie, kt\u00f3rzy nie pomagali im bra\u0107 na siebie odpowiedzialno\u015b\u0107, aby budowa\u0107 swoj\u0105 przysz\u0142o\u015b\u0107 i przysz\u0142o\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa.<\/p>

Franciszek zauwa\u017cy\u0142, \u017ce dzi\u015b popadli\u015bmy z jednej skrajno\u015bci w drug\u0105. Aktualnie problemem nie jest ju\u017c natarczywa obecno\u015b\u0107 ojc\u00f3w, ale ich brak, uchylanie si\u0119 od obowi\u0105zk\u00f3w.<\/p>

Kryzys<\/h4>

Nie spos\u00f3b obecnie oddzieli\u0107 kryzysu ojcostwa od kryzysu m\u0119sko\u015bci. Zjawiska te s\u0105 ze sob\u0105 nierozdzielnie zwi\u0105zane.<\/p>

M\u0119\u017cczyzna najcz\u0119\u015bciej zostaje ojcem. To naturalna droga. Relacj\u0119 ojcowsk\u0105, czyli relacj\u0119 wobec w\u0142asnych dzieci, mo\u017cna bardzo \u0142atwo skruszy\u0107, uderzaj\u0105c zar\u00f3wno w autorytet ojca, jak i w b\u0119d\u0105c\u0105 u jego podstawy m\u0119sko\u015b\u0107.<\/p>

Nie chc\u0105c zatrzymywa\u0107 si\u0119 zbyt d\u0142ugo nad elementem m\u0119sko\u015bci, chc\u0119 jednak zasygnalizowa\u0107 kilka kwestii.<\/p>

Jako\u015b\u0107 m\u0119sko\u015bci zosta\u0142a wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie naruszona tak\u017ce na pod\u0142o\u017cu biologicznym. Wsp\u00f3\u0142cze\u015bni m\u0119\u017cczy\u017ani s\u0105 mniej zdatni do bycia ojcami. S\u0105 mniej p\u0142odni ni\u017c m\u0119\u017cczy\u017ani sprzed stu lat. Tylko w okresie od 1989 r. p\u0142odno\u015b\u0107 m\u0119\u017cczyzn badana we Francji zmniejszy\u0142a si\u0119 o po\u0142ow\u0119. Tempo spadku p\u0142odno\u015bci zmienia si\u0119 o ok. 2% rocznie. Ju\u017c obecnie ok. 20% m\u0119\u017cczyzn ma \u201epowa\u017cnie obni\u017con\u0105 zdolno\u015b\u0107 p\u0142odno\u015bci\u201d. Przyczyny tego stanu mog\u0105 by\u0107 r\u00f3\u017cne. Od zwi\u0119kszonego komfortu, w tym komfortu cieplnego, po zmiany hormonalne obserwowane przez endokrynolog\u00f3w, b\u0119d\u0105ce np. wynikiem stosowania modnych diet, w tym szczeg\u00f3lnie diety bezmi\u0119snej (brak witaminy B12 oraz fitosterony wyst\u0119puj\u0105ce w soi, kt\u00f3re dzia\u0142aj\u0105 podobnie do estrogenu – hormonu \u017ce\u0144skiego), palenia marihuany (tetrahydrokanabinol), hormon\u00f3w podawanych zwierz\u0119tom czy te\u017c wszechobecnych plastik\u00f3w (PVC), szczeg\u00f3lnie w postaci przejrzystych butelek PET, kt\u00f3re s\u0105 jednym z g\u0142\u00f3wnych \u017ar\u00f3de\u0142 ftalan\u00f3w, na\u015bladuj\u0105cych ludzkie hormony, odpowiedzialnych r\u00f3wnie\u017c za zachorowania na raka piersi i przedwczesne dojrzewanie p\u0142ciowe dziewczynek (te z podwy\u017cszonym poziomem ftalan\u00f3w dojrzewaj\u0105 wcze\u015bniej w liczbie 512 na milion cz\u0119\u015bciej, a te normalne tylko 86 na milion).<\/p>

Z drugiej strony m\u0142odzi m\u0119\u017cczy\u017ani nie s\u0105 w wystarczaj\u0105cym stopniu stymulowani w warunkach wsp\u00f3\u0142czesnej kultury zachodniej. W kulturze dobrobytu zostaj\u0105 poddani edukacji sprzecznej z ich natur\u0105, z natur\u0105 wyzwa\u0144 i rywalizacji. Edukacja proponowana w warunkach szk\u00f3\u0142 koedukacyjnych jest wy\u0142\u0105cznie \u017ar\u00f3d\u0142em problem\u00f3w, gdy\u017c ten model edukacji jest nastawiony na kszta\u0142cenie grzecznych dziewczynek. D\u0142ugoletni okres koedukacji musia\u0142 doprowadzi\u0107 do stanu, w kt\u00f3rym mamy zniewie\u015bcia\u0142ych m\u0119\u017cczyzn i agresywne kobiety. Takie role s\u0105 im bowiem narzucane bardzo wcze\u015bnie. Ch\u0142opiec ma by\u0107 grzeczny, a dziewczyna co najmniej \u201easertywna\u201d, ale nie jest \u017ale tak\u017ce, gdy jest pewna siebie, agresywna i zdolna do walki o swoje prawa.<\/p>

W oficjalnych danych mo\u017cemy przeczyta\u0107, \u017ce w ostatnim dziesi\u0119cioleciu w Polsce wzros\u0142a o jedn\u0105 trzeci\u0105 liczba pobi\u0107 i b\u00f3jek z udzia\u0142em kobiet. Liczba pobi\u0107 w\u015br\u00f3d nastolatek wzros\u0142a o po\u0142ow\u0119. Od 1990 r. trzykrotnie zwi\u0119kszy\u0142o si\u0119 spo\u017cycie alkoholu w\u015br\u00f3d kobiet. Wzrasta brutalno\u015b\u0107 dziewcz\u0105t popadaj\u0105cych w konflikty z prawem. Dziewcz\u0119ta coraz cz\u0119\u015bciej staj\u0105 si\u0119 sprawczyniami przest\u0119pstw przeciwko \u017cyciu i zdrowiu (uszkodzenia cia\u0142a, b\u00f3jki, pobicia, zgwa\u0142cenia, zab\u00f3jstwa). Dziewcz\u0119ta coraz cz\u0119\u015bciej staj\u0105 w rolach przyw\u00f3dc\u00f3w i lider\u00f3w grup przest\u0119pczych. Bior\u0105 udzia\u0142 w b\u00f3jkach, wykazuj\u0105c przy tym du\u017c\u0105 zaciek\u0142o\u015b\u0107, wrogo\u015b\u0107 oraz satysfakcj\u0119, \u017ce mog\u0142y \u201edokopa\u0107 frajerowi\u201d. Obni\u017ca si\u0119 wiek sprawczy\u0144 agresji – odnotowuje si\u0119 wi\u0119ksz\u0105 liczb\u0119 dziewcz\u0105t od 12. do 14. roku \u017cycia, kt\u00f3re wchodz\u0105 w konflikt z prawem.<\/p>

Spo\u0142ecze\u0144stwo bez ojc\u00f3w<\/h4>

Pierwsze diagnozy dotycz\u0105ce spo\u0142ecznej roli ojcostwa i jego braku prowadzili psychologowie wsp\u00f3\u0142cze\u015bni Freudowi. Sam Freud porusza\u0142 kwesti\u0119 ojcostwa w swojej wysoce spekulatywnej pracy Totem i tabu<\/i> z 1913 r. Jednak to Ernst Federn, jeden z jego uczni\u00f3w, przedstawi\u0142 w 1919 roku prac\u0119 zatytu\u0142owan\u0105 O psychologii rewolucji. Spo\u0142ecze\u0144stwo bez ojc\u00f3w<\/i> (oryg. Zur Psychologie der Revolution: Die vaterlose Gesellschaft<\/i>). Psycholog ten zwraca\u0142 uwag\u0119, \u017ce wyzbycie si\u0119 ojcostwa nie wyeliminuje t\u0119sknoty za nim. Has\u0142o \u201espo\u0142ecze\u0144stwa bez ojc\u00f3w\u201d zacz\u0119\u0142o jednak \u017cy\u0107 w\u0142asnym \u017cyciem po zako\u0144czeniu pierwszej wojny \u015bwiatowej. Wojna nie tylko wyeliminowa\u0142a wielu ojc\u00f3w w spos\u00f3b fizyczny, ale tak\u017ce da\u0142a asumpt do krytyki instytucji \u201epatriarchalnych\u201d. Rozpocz\u0119te bezpo\u015brednio po zako\u0144czeniu wojny rewolucje by\u0142y przejawem politycznego aktu \u201emordu na ojcu\u201d, czyli buntu przeciw systemowi ojcowskich autorytet\u00f3w.<\/p>

W roku 1963 ukaza\u0142a si\u0119 kolejna, tak\u017ce b\u0142\u0119dnie odczytana pozycja Alexandra Mitscherlicha Ku spo\u0142ecze\u0144stwu bez ojc\u00f3w<\/i> (oryg. Auf dem Weg zur vaterlosen Gesellschaft<\/i>). Pozycja ta utrwali\u0142a poj\u0119cie \u201espo\u0142ecze\u0144stwa bez ojc\u00f3w\u201d w dyskursie spo\u0142ecznym. Pomin\u0105wszy dyskusj\u0119 nad faktycznym znaczeniem tego has\u0142a, musimy przyj\u0105\u0107, \u017ce utrwali\u0142o si\u0119 ono jako jeden z postulat\u00f3w buntu roku 1968. Rewolucja ta mia\u0142a du\u017co wi\u0119ksze znaczenie ni\u017c sam bunt na uniwersytetach. W tym samym czasie dosz\u0142o bowiem w pa\u0144stwach Europy Zachodniej do zmian demograficznych. Jak za dotkni\u0119ciem czarodziejskiej r\u00f3\u017cd\u017cki we wszystkich pa\u0144stwach Europy Zachodniej tu\u017c po roku 1968 dosz\u0142o do za\u0142amania demograficznego. Nagle, w spos\u00f3b gwa\u0142towny, dosz\u0142o do stanu, w kt\u00f3rym w tych pa\u0144stwach wi\u0119cej obywateli umiera\u0142o ni\u017c si\u0119 rodzi\u0142o. W Europie \u015arodkowej stan stabilnego wzrostu demograficznego trwa\u0142 do roku 1990. Za\u0142amanie struktury ludno\u015bciowej nast\u0119puje jednak od tego momentu w spos\u00f3b r\u00f3wnie gwa\u0142towny. Statystyki m\u00f3wi\u0105 nam o tym, \u017ce od tego roku po prostu z op\u00f3\u017anieniem zacz\u0105\u0142 tak\u017ce w krajach postkomunistycznych dzia\u0142a\u0107 zachodni wzorzec demograficzny. Nie m\u00f3wi\u0105 nam jednak o przyczynach tych zmian.<\/p>

Pozostaje nam jedynie spekulacja. Musimy jednak za\u0142o\u017cy\u0107 z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 tych proces\u00f3w. Nie uda\u0142oby si\u0119 przeprowadzi\u0107 szeregu rewolucyjnych zmian, gdyby nie niezwykle sprzyjaj\u0105ce podglebie spo\u0142eczne. Zmiany obejmowa\u0142y przecie\u017c nie tylko struktur\u0119 rodziny, ale tak\u017ce polityk\u0119, relacje mi\u0119dzyludzkie, sprawy pracownicze, \u017cycie seksualne, prawa publiczne itp. Kultura m\u0119skiego panowania rozpada\u0142a si\u0119 jednocze\u015bnie na wielu polach. Jednym z efekt\u00f3w opisywanych ju\u017c przez Mitscherlicha by\u0142o znikanie ojc\u00f3w z pola do\u015bwiadcze\u0144 swoich dzieci. Ruch kobiecy przeku\u0142 jednak jego tezy na konkretne postulaty polityczne, kt\u00f3re doprowadzi\u0142y do wprowadzenia kategorii osobistej winy ojc\u00f3w. Zostali oni napi\u0119tnowani. Masowo u\u015bwiadamiano kobietom ojcowskie niedostatki. Rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 swoista nagonka na ojc\u00f3w. Nawiasem bior\u0105c mo\u017cna zauwa\u017cy\u0107, \u017ce by\u0142 to prawdopodobnie poligon tej \u201epedagogiki wstydu\u201d, kt\u00f3rej jako Polacy do\u015bwiadczamy wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie.<\/p>

Jednym z najistotniejszych efekt\u00f3w tych dzia\u0142a\u0144 by\u0142a zmiana prawa rodzinnego, a szczeg\u00f3lnie zwi\u0119kszona \u0142atwo\u015b\u0107 uzyskiwania rozwod\u00f3w oraz przyznawanie dzieci matkom po rozwodzie, bez wzgl\u0119du na przyczyny rozpadu zwi\u0105zku ma\u0142\u017ce\u0144skiego. (W Polsce rozpada si\u0119 obecnie ponad 36% zwi\u0105zk\u00f3w – 66 tys. par rozwiedzionych na 181 tys. zawartych zwi\u0105zk\u00f3w – 10 lat temu by\u0142o to 25%. Z danych GUS wynika, \u017ce sk\u0142onno\u015b\u0107 do rozwi\u0105zania ma\u0142\u017ce\u0144stwa jest najcz\u0119stsza w zwi\u0105zkach bezdzietnych lub z jednym dzieckiem po ok. 14 latach \u017cycia w zwi\u0105zku. \u015awiatowym rekordzist\u0105 jest Belgia z ok. 70% rozwod\u00f3w.) Stan ten doprowadzi\u0142 dopiero po oko\u0142o trzydziestu latach do ruchu sprzeciwu ojc\u00f3w, kt\u00f3rzy zacz\u0119li si\u0119 organizowa\u0107, aby odzyska\u0107 dzieci. G\u0142o\u015bne by\u0142y protesty przed s\u0105dami, g\u0142o\u015bne publikacje, jednak na zmiany by\u0142o zbyt p\u00f3\u017ano. Mimo zwi\u0119kszenia wra\u017cliwo\u015bci wzgl\u0119dem ojc\u00f3w, w dalszym ci\u0105gu zdecydowana wi\u0119kszo\u015b\u0107 dzieci po rozwodzie oddawana jest pod opiek\u0119 matkom. Ojcowie w wielu sytuacjach zostaj\u0105 wykluczeni spo\u0142ecznie i staj\u0105 si\u0119 jedynie \u017ar\u00f3d\u0142em \u015bwiadcze\u0144 alimentacyjnych. 60% ojc\u00f3w po rozwodzie nie widuje wi\u0119cej swoich dzieci. Nie wiadomo dok\u0142adnie, jakie s\u0105 przyczyny tego zerwania. Mog\u0105 by\u0107 zr\u00f3\u017cnicowane. Wymienia si\u0119 np. odmow\u0119 p\u0142atno\u015bci aliment\u00f3w, brak zainteresowania, brutalno\u015b\u0107 emocjonaln\u0105, przeniesienie w odleg\u0142e miejsce zamieszkania, ch\u0119\u0107 oszcz\u0119dzenia dzieciom walki oko\u0142orozwodowej, szykany ze strony matek, niesprawiedliwe rozstrzygni\u0119cia s\u0105dowe. Nie nale\u017cy jednak w przyczynach tych zbyt \u0142atwo upatrywa\u0107 winy kobiet, nawet gdy blokowanie kontaktu przez matki nie nale\u017cy do rzadko\u015bci. Nie przybli\u017cy nas to do zrozumienia fenomenu kryzysu ojcostwa. Nie mo\u017cemy bowiem wchodzi\u0107 w zaproponowan\u0105 przez lewic\u0119 optyk\u0119 walki p\u0142ci. Na razie ograniczmy si\u0119 do stwierdzenia pewnego stanu rzeczy.<\/p>

Obecnie obserwujemy dalszy zamach na ojcostwo w postaci r\u00f3\u017cnego rodzaju akt\u00f3w prawnych zmierzaj\u0105cych do walki z \u201eprzemoc\u0105 w rodzinie\u201d. Zamach na postrzeganie naturalnych r\u00f3l spo\u0142ecznych, a nawet zamach na p\u0142e\u0107. Tu, mo\u017ce jedynie ilustracyjnie, wspomn\u0119, \u017ce tzw. przemoc w rodzinie jest poj\u0119ciem fa\u0142szywym. (W USA dzieci mieszkaj\u0105ce pod jednym dachem z ojczymem lub macoch\u0105 padaj\u0105 ofiar\u0105 zab\u00f3jstw w rodzinie od 40 do 100 razy cz\u0119\u015bciej ni\u017c dzieci dorastaj\u0105ce z dwojgiem rodzic\u00f3w biologicznych; 90% dzieci rozwiedzionych rodzic\u00f3w mieszka z matk\u0105 – dlatego sprawcami cz\u0119\u015bciej s\u0105 ojczymowie; wska\u017anik \u015bmiertelnych pobi\u0107 dzieci przez ich biologicznych ojc\u00f3w wyni\u00f3s\u0142 zaledwie 2,6 na milion, w wypadku ojczym\u00f3w 70,6 na milion, w\u015br\u00f3d konkubent\u00f3w 576,5 na milion – Kanada.) Ojczymowie s\u0105 wyra\u017anie okrutniejsi w sposobie zadawania \u015bmierci ni\u017c ojcowie; ofiarami przemocy w rodzinie pada tylko jedno na 3 000 dzieci mieszkaj\u0105cych z obojgiem biologicznych rodzic\u00f3w i jedno na 75 dzieci mieszkaj\u0105cych z rodzicem genetycznym i przybranym; w Wielkiej Brytanii zaledwie 1% dzieci \u017cyje z przybranymi rodzicami, ale 53% wszystkich zabitych dzieci zosta\u0142o zabitych przez ojczyma lub macoch\u0119. Przemoc w rodzinie zatem nie jest problemem, o ile jest to rodzina biologiczna.<\/p>

Znaczenie ojcostwa<\/h4>

Ojcostwo wywodzi si\u0119 z czas\u00f3w przed zaistnieniem Prawa, porz\u0105dku struktur przymierza i pokrewie\u0144stwa, czas\u00f3w sprzed pojawienia si\u0119 kultury. Dlaczego ojciec jest wa\u017cny w \u017cyciu dziecka? Do niedawna uwa\u017cano, \u017ce \u017ar\u00f3d\u0142em wielu p\u00f3\u017aniejszych patologii mo\u017ce by\u0107 utrata matki, a ojca w niewielkim jedynie stopniu. Pogl\u0105d ten uleg\u0142 jednak zmianie. Szczeg\u00f3lnie w okresie po drugiej wojnie \u015bwiatowej diagnozowano znaczn\u0105 liczb\u0119 problem\u00f3w psychologicznych u m\u0119\u017cczyzn, kt\u00f3rzy nie poznali lub utracili ojca. To ta masa m\u0119ska da\u0142a przyzwolenie na rewolucj\u0119 roku 1968. To w\u0142a\u015bnie ta masa nie potrafi\u0142a odnale\u017a\u0107 si\u0119 we wcze\u015bniejszych instytucjach i rolach spo\u0142ecznych i doprowadzi\u0142a do cywilizacyjnej zmiany. Zwr\u00f3ci\u0107 nale\u017cy uwag\u0119, \u017ce utrata ojca jest szczeg\u00f3lnym poj\u0119ciem. Utraci\u0107 mo\u017cna jedynie to, co wcze\u015bniej istnia\u0142o. Natura m\u00f3wi nam o tym, \u017ce ka\u017cdy ma swojego ojca. D\u0105\u017cenie zatem do ustalenia swojego punktu odniesienia wydaje si\u0119 po prostu zakorzenione w naturze. Z religijnego punktu widzenia istotne jest to, \u017ce figura ojca staje si\u0119 tak\u017ce figur\u0105 Boga. Do\u015bwiadczenie relacji z ojcem projektuje relacj\u0119 z Bogiem.<\/p>

Ojca mo\u017cna utraci\u0107 jednak nie tylko w spos\u00f3b fizyczny. Ojciec mo\u017ce tak\u017ce zosta\u0107 pozbawiony swojej roli, kiedy jej nie wykonuje. Mo\u017ce to by\u0107 ojciec, kt\u00f3rego po prostu nie ma. Jest formalnie, ale nie wykonuje swojej roli. Jest nieobecny. Ta nieobecno\u015b\u0107 znowu to nie tylko nieobecno\u015b\u0107 przy dziecku (absens corpore<\/i>). Ojciec \u017co\u0142nierz czy marynarz, mimo nieobecno\u015bci fizycznej, ci\u0105gle przecie\u017c mo\u017ce wykonywa\u0107 i z sukcesem spe\u0142nia\u0107 swoj\u0105 rol\u0119 (presens auctoritate<\/i>). Chodzi o nieobecno\u015b\u0107 ojca jako autorytetu, jako tego, kt\u00f3ry ma w\u0142adz\u0119 rz\u0105dzenia. Nieobecno\u015b\u0107 ojca mo\u017ce zosta\u0107 tak\u017ce zaszczepiona przez matk\u0119, kt\u00f3ra narzuca dziecku jego negatywny obraz.<\/p>

Do nast\u0119pstw braku ojca zalicza si\u0119 samob\u00f3jstwa, problemy szkolne, narcyzm spo\u0142eczny, niezdolno\u015b\u0107 nawi\u0105zywania trwa\u0142ych relacji uczuciowych, sk\u0142onno\u015bci do uzale\u017cnie\u0144, zwi\u0119kszon\u0105 podatno\u015b\u0107 wiktymizacyjn\u0105, sk\u0142onno\u015bci homoerotyczne, traumy, wczesn\u0105 inicjacj\u0119 seksualn\u0105, wczesne ci\u0105\u017ce, przest\u0119pczo\u015b\u0107 (np. jedna trzecia dzieci rozwiedzionych rodzic\u00f3w cierpi na powa\u017cne zaburzenia psychiczne; prawie dwie trzecie wszystkich gwa\u0142cicieli, trzy czwarte m\u0142odocianych morderc\u00f3w i zbli\u017cony odsetek m\u0142odocianych wi\u0119\u017ani\u00f3w wychowywa\u0142o si\u0119 bez ojc\u00f3w). Wyra\u017anie zatem brak ojca staje si\u0119 czynnikiem dziedzicznym. Ten, kt\u00f3ry utraci\u0142 ojca, sam nie b\u0119dzie ojcem. Zauwa\u017cono tak\u017ce, \u017ce deprywacja ojca powoduje ograniczenia intelektualne dzieci, przy czym rozw\u00f3d i separacja maj\u0105 na nie bardziej niekorzystny wp\u0142yw ni\u017c \u015bmier\u0107 ojca.<\/p>

Aby zrozumie\u0107 rol\u0119 ojcostwa w koncepcjach psychologicznych, si\u0119gn\u0105\u0107 nale\u017cy do konstrukcji ojcostwa, rozumianego jako punkt orientacyjny w procesie rozwoju i dojrzewania. Brak ojca stanowi utrat\u0119 pewnego punktu odniesienia. Dziecko traci sterowno\u015b\u0107. Nie ma punktu, wzgl\u0119dem kt\u00f3rego mo\u017ce ocenia\u0107 swoje poczynania.<\/p>

Jak kszta\u0142tuj\u0105 si\u0119 relacje dziecka – w omawianym temacie – syna z ojcem w opiniach wsp\u00f3\u0142czesnych psycholog\u00f3w? Om\u00f3wi\u0119 to na przyk\u0142adzie analiz Pierre\u2019a Legendre\u2019a. Przede wszystkim oddzielenie syna od matki (chodzi tu o etap rozwojowy, kiedy dziecko przestaje uto\u017csamia\u0107 si\u0119 z matk\u0105, postrzega, \u017ce nie jest ju\u017c jej cz\u0119\u015bci\u0105, \u017ce istnieje \u015bwiat poza ni\u0105) zak\u0142ada przeniesienie na ojca jego relacji do wszechmocy. Interpretuje si\u0119 tutaj problem \u201ezrodzenia z ojca\u201d (ex patre natus<\/i>): ka\u017cde dziecko musi by\u0107 zrodzone tak\u017ce z ojca. W sensie instytucjonalnym zrodzenie to okre\u015bla podmiotowy los syna. Trzymaj\u0105c si\u0119 ilustracji z punktem odniesienia, jest to moment uzyskania to\u017csamo\u015bci – stwierdzenia, \u017ce istnieje \u00f3w punkt, owa latarnia, kt\u00f3ra wska\u017ce drog\u0119 do odnowienia, przekazania \u017cycia. Tu kszta\u0142tuje si\u0119 zwi\u0105zek genealogiczny. Drugim momentem jest zwi\u0105zanie. To poj\u0119cie pochodzi z paradygmatycznej dla kultury europejskiej sceny, gdy Abraham skr\u0119powa\u0142 swego syna Izaaka na o\u0142tarzu, by zgodnie z boskim rozkazem poder\u017cn\u0105\u0107 mu gard\u0142o. B\u00f3g uwalnia Abrahama od obowi\u0105zku zab\u00f3jstwa, ofiar\u0119 zast\u0119puje baran (Rdz 22). Izaak by\u0142 zatem kolejno zwi\u0105zany i rozwi\u0105zany przez swojego ojca. Ojciec stan\u0105\u0142 naraz w pozycji zab\u00f3jcy i tego, kt\u00f3ry go u\u0142askawi\u0142. Abraham postawiony zosta\u0142 w sytuacji mo\u017cliwie najtrudniejszej. Musia\u0142 przekroczy\u0107 w\u0142asn\u0105 natur\u0119. Wyrzec si\u0119 siebie. Dziecko jest synonimem wieczno\u015bci, tej, do kt\u00f3rej mamy prawo przez swoje potomstwo. Ta wieczno\u015b\u0107 mia\u0142a w przypadku Abrahama zosta\u0107 ograniczona, wr\u0119cz zamkni\u0119ta przez Odniesienie (Legendre u\u017cywa tego poj\u0119cia zamiennie z poj\u0119ciem Boga, aby wskaza\u0107 \u0142a\u0144cuch wi\u0119zi prowadz\u0105cych genealogicznie cz\u0142owieka do Boga).<\/p>

Urz\u0105d ojcowski jest kulturowo czym\u015b niezwykle kruchym. Jednak to w\u0142a\u015bnie ta krucha instytucja jest no\u015bnikiem kultury. To dzi\u0119ki niej dokonuje si\u0119 akt w\u0142\u0105czenia kolejnych pokole\u0144 w przysz\u0142o\u015b\u0107 rodzaju ludzkiego. W kulturze odr\u00f3\u017cnia si\u0119 wyra\u017anie ojcostwo biologiczne od ojcostwa tworz\u0105cego to\u017csamo\u015b\u0107 syna. Ojciec jest przecie\u017c synem, walcz\u0105cym o kondycj\u0119 ojca przez wzgl\u0105d na w\u0142asnego syna. Nie chc\u0119 powtarza\u0107 tu znanych paremii i omawia\u0107 instytucji, kt\u00f3re m\u00f3wi\u0105 o pewno\u015bci pochodzenia od matki i niepewno\u015bci pochodzenia od ojca, czemu zapobiega\u0107 mia\u0142y ma\u0142\u017ce\u0144stwo i uznanie dziecka. Jednak ojciec, pojawiaj\u0105cy si\u0119 rozwojowo poza matk\u0105, jest tym, kt\u00f3ry pojawia si\u0119 przez akt zewn\u0119trzny. Ojciec jest jednak zawsze synem, kt\u00f3ry sprawuje urz\u0105d ojca. Urz\u0105d ojca jest na\u0142o\u017cony na kondycj\u0119 synostwa.<\/p>

Drugi element – zwi\u0105zanie – to poddanie si\u0119 woli ojca, kt\u00f3ry poddaje si\u0119 woli Ojca. To w\u0142adza rz\u0105dzenia. Nie jest ona samowol\u0105. Jest pe\u0142nieniem czyjej\u015b woli. Ojciec nie mo\u017ce ograniczy\u0107 si\u0119 do aktu uznania dziecka czy do \u0142o\u017cenia na jego utrzymanie. Urz\u0105d sw\u00f3j musi pe\u0142ni\u0107 przez wykonywanie akt\u00f3w w\u0142adzy. Musi by\u0107 zdolny do stanowienia barier. W du\u017cym skr\u00f3cie mo\u017cemy powiedzie\u0107, \u017ce dziecko ma prawo do uzyskania w\u0142asnej to\u017csamo\u015bci, wskazania swojego miejsca w porz\u0105dku dziedziczenia, ale tak\u017ce – i jest to nie mniej istotne ma prawo do granic wytyczanych przez ojca. To on staje si\u0119 pierwszym prawodawc\u0105, to w relacji do niego kszta\u0142towane s\u0105 poj\u0119cia moralno\u015bci, odpowiedzialno\u015bci, winy. Ojciec mo\u017ce pe\u0142ni\u0107 sw\u00f3j urz\u0105d tylko o tyle, o ile jest zakorzeniony w Racji.<\/p>

I tu zostawmy na chwil\u0119 Legendre\u2019a, aby poczyni\u0107 kilka dywagacji. W tym uj\u0119ciu wyra\u017ane staje si\u0119, dlaczego zamach na ojcostwo, rozpocz\u0119ty rewolucj\u0105 1968 r., nie mo\u017ce zosta\u0107 przerwany, gdy nawet same feministki wyra\u017caj\u0105 t\u0119sknot\u0119 za \u201esilnym m\u0119\u017cczyzn\u0105\u201d, a kultura wsp\u00f3\u0142czesna niesie coraz wi\u0119cej nieuporz\u0105dkowanych obraz\u00f3w i motyw\u00f3w wyra\u017caj\u0105cych t\u0119sknot\u0119 za m\u0119\u017cczyzn\u0105 ekstremalnie stereotypowym. W braku m\u0119\u017cczyzn i ojc\u00f3w pojawiaj\u0105 si\u0119 ich substytuty. Je\u015bli nie mo\u017cna ich mie\u0107 faktycznie, nale\u017cy cho\u0107by udawa\u0107, odgrywa\u0107 ich rol\u0119, udawa\u0107 obecno\u015b\u0107. W tak paradoksalnym \u015bwiecie nie ma jednak miejsca dla m\u0119\u017cczyzn rzeczywistych, gdy\u017c nios\u0105 oni po prostu kultur\u0119. \u015awiat antykultury i antywarto\u015bci jest w stanie akceptowa\u0107 jedynie ich namiastki. W stanie sporu nie ma dla nich miejsca. Zwyci\u0119zca mo\u017ce by\u0107 bowiem tylko jeden. Jest to walka prowadzona z Bogiem na wszystkich mo\u017cliwych polach. Uderzenie w ojcostwo jest po prostu jednym z najbardziej efektywnych narz\u0119dzi wojny. Z tego powodu w\u0142a\u015bnie pozbawia si\u0119 ojc\u00f3w narz\u0119dzi wychowania. Paradoksalnie, dziecko pozostaj\u0105ce pod w\u0142adz\u0105 rodzicielsk\u0105 nie mo\u017ce by\u0107 wychowywane przy pomocy narz\u0119dzi wytyczaj\u0105cych granice. Rodzice nie mog\u0105 ju\u017c zmusza\u0107 dziecka ani wymaga\u0107 od niego. Jednak pa\u0144stwo mo\u017ce zmusza\u0107 obywatela do dowolnych zachowa\u0144. Przymus i jego gro\u017aba staj\u0105 si\u0119 wy\u0142\u0105cznymi atrybutami pa\u0144stwa, ale nie rodziny, nie ojca. Instytucjonalnie to ju\u017c nie ojciec jest pierwszym \u017ar\u00f3d\u0142em zakazu.<\/p>

Zagro\u017cenia<\/h4>

Jakie s\u0105 konsekwencje takiego stanu rzeczy? Ojcowie staj\u0105 si\u0119 niepotrzebni w sensie spo\u0142ecznym. Pa\u0144stwo wie bowiem lepiej, jak wychowywa\u0107 dzieci i jak\u0105 represj\u0119 wobec nich stosowa\u0107. Urz\u0105d ojcowski nie mo\u017ce by\u0107 wykonywany przy u\u017cyciu cho\u0107by gro\u017aby przymusu. Przestaje zatem by\u0107 urz\u0119dem. Nie jest zdatny do \u201ezwi\u0105zania\u201d.<\/p>

Jednak nie tylko \u201ezwi\u0105zanie\u201d zosta\u0142o wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie naruszone. Deficytem zostaje dotkni\u0119te tak\u017ce uznanie. Procedury in vitro, zacieranie pochodzenia w nast\u0119pstwie ich stosowania, zabijaj\u0105 tak\u017ce t\u0119 pierwotn\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107. Kim jest anonimowy ojciec? Nikim.<\/p>

Jakie mog\u0105 by\u0107 konsekwencje wsp\u00f3\u0142czesnych zmian? Przede wszystkim m\u0142odzi m\u0119\u017cczy\u017ani coraz cz\u0119\u015bciej nios\u0105 od dziecka brzemi\u0119 przypadkowo\u015bci. Ich \u017cycie nie jest ju\u017c osadzone w \u0142a\u0144cuchu genealogicznym prowadz\u0105cym do Odniesienia. W procesie wychowania poddawani si\u0119 pedagogice w\u0142a\u015bciwej dla dziewcz\u0105t. Kszta\u0142ceni w du\u017cym stopniu przez kobiety, nie s\u0105 w stanie uzyska\u0107 w\u0142asnej m\u0119skiej i synowskiej to\u017csamo\u015bci.<\/p>

Tu chcia\u0142bym poczyni\u0107 jedn\u0105, ale istotn\u0105 dygresj\u0119. Gdy ojciec nie pe\u0142ni swojego urz\u0119du, w jego rol\u0119 wchodz\u0105 instytucje. Pierwsz\u0105 instytucj\u0105 przekraczaj\u0105c\u0105 ramy rodziny, narzucaj\u0105c\u0105 zakazy i nakazy, staje si\u0119 szko\u0142a. Przypomnijmy tu, \u017ce katolickie i protestanckie wizje przymusu szkolnego r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 radykalnie. Ojcem koncepcji przymusowego kszta\u0142cenia jest Marcin Luter, kt\u00f3ry w 1524 r. pisa\u0142: \u201eJestem przekonany, i\u017c w\u0142adcy \u015bwieccy powinni zmusi\u0107 swoich poddanych do posy\u0142ania dzieci do szk\u00f3\u0142. Bowiem je\u015bli panuj\u0105cy mo\u017ce zmusi\u0107 poddanych do s\u0142u\u017cby zbrojnej i wzmo\u017conych \u015bwiadcze\u0144 na wypadek wojny, tym bardziej jest mocen, by przymusi\u0107 poddanego do wysy\u0142ania dzieci do szko\u0142y. W ten bowiem spos\u00f3b chronimy si\u0119 przed diab\u0142em, kt\u00f3rego dzie\u0142a w spos\u00f3b ujemny i przewrotny przenikaj\u0105 miasta i posiad\u0142o\u015bci najpot\u0119\u017cniejszych na ziemi\u201d. W reformach trydenckich pr\u00f3\u017cno szuka\u0107 \u015bladu przymusu czy obowi\u0105zku nauki.<\/p>

Model zast\u0119pstwa, substytucji autorytetu, opisany przez Legendre\u2019a w sytuacji eliminacji ojca (autorytet ojcowski zostaje zast\u0105piony przez instytucj\u0119 prawn\u0105, narzucaj\u0105c\u0105 pewne regu\u0142y), widoczny jest w fenomenie przemocy szkolnej, szczeg\u00f3lnie w fenomenie ameryka\u0144skich tzw. strzelc\u00f3w szkolnych. Syn w braku ojca, w stosunku do kt\u00f3rego mo\u017ce okre\u015bli\u0107 swoj\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 i w relacji z kt\u00f3rym mo\u017ce okre\u015bli\u0107 granice, przenosi te relacje na po\u015brednicz\u0105ce instytucje prawne. Ta konstrukcja substytucji pozwala zreszt\u0105 zrozumie\u0107 nie tylko pewne dewiacyjne zachowania syn\u00f3w, ale tak\u017ce kompleksowo\u015b\u0107 wprowadzanych obecnie reform, w ramach kt\u00f3rych z jednej strony os\u0142abia si\u0119 urz\u0105d ojcowski, a z drugiej bardziej bezwzgl\u0119dnie wi\u0105\u017ce si\u0119 dzieci ze szko\u0142\u0105 w coraz m\u0142odszym wieku. Batalia o obowi\u0105zek edukacji sze\u015bciolatk\u00f3w, niezale\u017cnie od jej przebiegu, pokaza\u0142a si\u0142\u0119 szko\u0142y, si\u0142\u0119 w\u0142adzy i s\u0142abo\u015b\u0107 rodziny, s\u0142abo\u015b\u0107 ojc\u00f3w.<\/p>

Rozwi\u0105zania<\/h4>

Nie chc\u0119 jednak ko\u0144czy\u0107 tego wywodu w spos\u00f3b pesymistyczny. Chc\u0119 wskaza\u0107 relatywno\u015b\u0107 zachodz\u0105cych zmian oraz pokaza\u0107 kilka mo\u017cliwych dr\u00f3g ratunku.<\/p>

Przede wszystkim stwierdzi\u0107 nale\u017cy, \u017ce kryzys ojcostwa nie jest kryzysem obejmuj\u0105cym ju\u017c ca\u0142y \u015bwiat. To kryzys cywilizacji zachodniej. Je\u015bli mierzy\u0107 go wska\u017anikami demograficznymi, to wida\u0107, \u017ce w zasadzie dotycz\u0105 one kraj\u00f3w Europy wraz z Rosj\u0105, Ameryki P\u00f3\u0142nocnej oraz Australii. Pozosta\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 \u015bwiata nie zosta\u0142a obj\u0119ta zapa\u015bci\u0105 demograficzn\u0105. Niskie s\u0105 tam te\u017c wska\u017aniki rozwod\u00f3w.<\/p>

Tym, kt\u00f3rzy \u015bwiadomi s\u0105 stanu kryzysu, pozostaje walczy\u0107 o w\u0142asne rodziny. Ojcowie winni, na ile potrafi\u0105, odda\u0107 dzieciom ich to\u017csamo\u015b\u0107, co wydaje si\u0119 dosy\u0107 proste, oraz \u201ezwi\u0105zanie\u201d – czyli wytyczy\u0107 granice. Jednak sami powinni by\u0107 stra\u017cnikami tych granic, pami\u0119taj\u0105c, \u017ce je\u015bli je z\u0142ami\u0105, sami wyklucz\u0105 si\u0119 z urz\u0119du ojcowskiego.<\/p>

Innym polem walki jest szkolnictwo. Jednak prosz\u0119 pami\u0119ta\u0107, \u017ce nawet szkolnictwo katolickie, funkcjonuj\u0105ce w ramach paradygmatu obowi\u0105zku szkolnego, tak\u017ce mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 substytutem ojcostwa. Tak\u017ce mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 instytucj\u0105 kwestionuj\u0105c\u0105 pozycj\u0119 ojca. Pewne patologie obserwowane w takich szko\u0142ach zdaj\u0105 si\u0119 potwierdza\u0107, \u017ce mimo deklarowanych warto\u015bci, szko\u0142y takie \u0142atwo wchodz\u0105 w t\u0119 substytucyjn\u0105 rol\u0119, maj\u0105c do zaoferowania jedynie dyscyplin\u0119 odmienn\u0105 od tej, kt\u00f3ra panuje w szko\u0142ach publicznych. W\u0142a\u015bciwe relacje mog\u0105 bowiem panowa\u0107 jedynie tam, gdy rola \u201ezwi\u0105zania\u201d jest jasno okre\u015blona i przynale\u017cna ojcu. Szko\u0142a oferuj\u0105ca dyscyplin\u0119 jako\u015bciowo odmienn\u0105 od tej narzucanej przez ojca sama mimowolnie wchodzi w konkurencj\u0119 z urz\u0119dem ojca, kiedy przekracza granice swego umocowania, nie dzia\u0142aj\u0105c ju\u017c in loco parentis<\/i>.<\/p>

Psychologia podpowiada szereg dalszych rozwi\u0105za\u0144. Sugeruje, \u017ce w deficycie ojca rol\u0119 inicjacyjn\u0105 w kszta\u0142towaniu m\u0119sko\u015bci mog\u0105 pe\u0142ni\u0107 kolektywy innych m\u0119\u017cczyzn. Jednym z najlepszych wydaje si\u0119 by\u0107 Ko\u015bci\u00f3\u0142. Jednak tradycyjny Ko\u015bci\u00f3\u0142 w zasadzie nie istnieje, nie istnieje jako wsp\u00f3lnota mog\u0105ca wykreowa\u0107 ojca. Trudno bowiem dopatrze\u0107 si\u0119 jasno\u015bci przekazu i zdolno\u015bci bycia trwa\u0142ym punktem odniesienia w komunikatach kolejnych zebra\u0144 plenarnych episkopat\u00f3w. Trudno zauwa\u017cy\u0107 ojcostwo (zwi\u0105zanie) w szeregu bez\u0142adnych wypowiedzi. Trudno odnosi\u0107 si\u0119 do wprost deklarowanej bezradno\u015bci. Nie spos\u00f3b nie pami\u0119ta\u0107, odnosz\u0105c si\u0119 do koncepcji Legendre\u2019a, \u017ce w Ko\u015bciele dokona\u0142o si\u0119 swoiste \u201eojcob\u00f3jstwo\u201d, polegaj\u0105ce na zanegowaniu cz\u0119\u015bci Odniesienia, zanegowaniu Ko\u015bcio\u0142a sprzed Vaticanum II<\/i>. Zerwano genetyczn\u0105 ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 pokole\u0144. Wobec tych symboli zanegowania ojcostwa, jakie nast\u0105pi\u0142y p\u00f3\u017aniej (np. w sytuacji opisywanej przez Roberto de Mattei, gdy papie\u017c Pawe\u0142 VI mia\u0142 osobi\u015bcie prosi\u0107 ministr\u00f3w b\u0119d\u0105cych cz\u0142onkami Chrze\u015bcija\u0144skiej Demokracji, aby nie podawali si\u0119 do dymisji i pozostali na stanowiskach, gdy wprowadzano we W\u0142oszech prawo do aborcji), trudno powstrzyma\u0107 si\u0119 od stwierdzenia, \u017ce mia\u0142o to charakter no\u015bny kulturowo.<\/p>

Tym wi\u0119ksz\u0105 rol\u0119 pe\u0142ni\u0107 mo\u017ce ta jego cz\u0119\u015b\u0107, kt\u00f3ra zachowuje jasno\u015b\u0107 przekazu. Rola Bractwa Kap\u0142a\u0144skiego \u015aw. Piusa X mo\u017ce okaza\u0107 si\u0119 w przysz\u0142o\u015bci nie tylko niezwyk\u0142a, ze wzgl\u0119du na pomoc Ko\u015bcio\u0142owi w czasie wewn\u0119trznego kryzysu, ale tak\u017ce jako obro\u0144cy cywilizacji i kultury, jako obro\u0144cy ojcostwa. To arcybiskup Marcel Lefebvre, upominaj\u0105c si\u0119 o Tradycj\u0119 i jej zachowanie, sta\u0142 si\u0119 najwi\u0119kszym i najbardziej widocznym obro\u0144c\u0105 Odniesienia, postrzegaj\u0105c Ko\u015bci\u00f3\u0142 jako spadkobierc\u0119 przesz\u0142o\u015bci. To jego walka o granice jest dla nas wzorem walki o ojcostwo.<\/p>

Justyn Piskorski<\/em><\/strong><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Poni\u017cszy tekst zawiera kilka refleksji dotycz\u0105cych spo\u0142ecznej funkcji ojcostwa. \u00c5\u00b9r\u00f3d\u0142em inspiracji do jego powstania by\u0142 nie tylko znakomity 4. numer \u201eZawsze Wierni\u201d z 2013 r., ale tak\u017ce szereg relacji, na kt\u00f3re natrafia\u0142em prowadz\u0105c przez ostatnich kilka lat wyk\u0142ad dotycz\u0105cy kryminologii. Dlatego na wst\u0119pie chcia\u0142bym wyja\u015bni\u0107, \u017ce nie b\u0119dzie w nim zbyt du\u017co o \u015bwi\u0119to\u015bci, ale […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[135],"tags":[119],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/88490"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=88490"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/88490\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=88490"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=88490"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=88490"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}