{"id":83657,"date":"2015-10-06T11:47:40","date_gmt":"2015-10-06T15:47:40","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=83657"},"modified":"2015-10-06T11:47:40","modified_gmt":"2015-10-06T15:47:40","slug":"","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=83657","title":{"rendered":"\u017bydzi w okresie szwedzkiego \u201epotopu” – zdrajcy, szpiedzy i wierni poddani"},"content":{"rendered":"

4 pa\u017adziernika 1656 roku, \u017bydzi, rami\u0119 w rami\u0119 ze szwedzkim okupantem, bronili \u0141\u0119czycy przed wojskiem koronnym. Ten akt nielojalno\u015bci spotka\u0142 si\u0119 ze srogim odwetem Polak\u00f3w.<\/strong><\/p>

W artykule \u201eKolaboracja \u017byd\u00f3w ze Szwedami w Krakowie<\/span>\u201d<\/a> [zob. poni\u017cej<\/em>] opisa\u0142em zdrad\u0119 \u017byd\u00f3w krakowskich, kt\u00f3rzy w latach szwedzkiego \u201epotopu\u201d wsp\u00f3\u0142pracowali z naje\u017ad\u017ac\u0105. W innych miastach Rzeczypospolitej sytuacja wygl\u0105da\u0142a r\u00f3\u017cnorodnie. W niekt\u00f3rych, podobnie jak w Krakowie, licz\u0105c na zyski, \u017bydzi byli inicjatorami, b\u0105d\u017a pomocnikami grabie\u017cy swych chrze\u015bcija\u0144skich s\u0105siad\u00f3w i ich ko\u015bcio\u0142\u00f3w. Czasem wiernie stawali po stronie kr\u00f3la polskiego i rami\u0119 w rami\u0119 z chrze\u015bcijanami, bronili si\u0119 przed szwedzkim zagro\u017ceniem. Niestety by\u0142y r\u00f3wnie\u017c przypadki, gdy \u017bydzi z broni\u0105 w r\u0119ku stawali przy boku Szwed\u00f3w przeciw \u017co\u0142nierzom polskim.<\/p>

Sandomierz i Przemy\u015bl<\/strong><\/p>

Kolaboracja \u017byd\u00f3w z naje\u017ad\u017ac\u0105 nie ogranicza\u0142a si\u0119 tylko do Krakowa. Podobnie dzia\u0142o si\u0119 w innych miastach, kt\u00f3re zdobyli Szwedzi. Na przyk\u0142ad w Sandomierzu. Ale gdy losy wojny odwr\u00f3ci\u0142y si\u0119, wkr\u00f3tce i tam dotar\u0142o zwyci\u0119skie wojsko polskie. Pod koniec marca 1656 roku:<\/p>

\u201eWojsko za\u015b koronne pod Pokrzywnic\u0105 Wis\u0142\u0119 przebywa\u0142o jak najpr\u0119dzej mog\u0142o, zw\u0142ascza przodem pod komend\u0105 Witowskiego, kasztelana sendomirskiego pu\u0142k jego\u017c i z drugimi dwoma, to jest sapie\u017cy\u0144skim nowo przysz\u0142ym i J\u0119drzeja Potockiego, obo\u017anego koronnego, noc\u0105 szkutami przeprawiwszy si\u0119, \u015bwitem [30 marca] pod Sendomirz przyszli. A ma\u0142o co warty w bramach zastawszy, na Szwed\u00f3w po kwaterach w mie\u015bcie roz\u0142o\u017conych uderzyli i wielk\u0105 w nich uczyniwszy trwog\u0119, jednych \u017cywcem w gospodach brali, drugich uchodz\u0105cych do zamku, gdzie du\u017ce praesidium [garnizon], doje\u017cd\u017cali. Usz\u0142o ich przecie z miasta do zamku niema\u0142o, bo im pr\u0119tki sukurs zamkowe da\u0142o praesidium [garnizon], atoli ich z kilkadziesi\u0105t po gospodach leg\u0142o. Ostatek z podufa\u0142ymi swymi kompanami, \u017bydami sendomirskimi (kt\u00f3rzy im we wszystkich okazyjach do rabowania dwor\u00f3w i ko\u015bcio\u0142\u00f3w nie tylko pomocnikami, ale i motorami byli) do zamku wp\u0119dzono. Mieszczanom pok\u00f3j i bezpiecze\u0144stwo dano, \u017cydowskie jednak odbie\u017ca\u0142e domy i z tymi, kto tam by\u0142 w nich zosta\u0142, strachu si\u0119 od wojska nabrali.\u201d[1<\/a>]<\/p>

Warto przy tej okazji zauwa\u017cy\u0107, \u017ce historyk \u017cydowskiego pochodzenia Majer Ba\u0142aban, kt\u00f3ry w swoim dziele stara si\u0119 wybiela\u0107 \u017byd\u00f3w, b\u0142\u0119dnie podaje, i\u017c \u017bydzi sandomierscy z broni\u0105 w r\u0119ku bronili Rzeczypospolitej, za co spotka\u0142a ich czarna niewdzi\u0119czno\u015b\u0107:<\/p>

\u201eWojska szwedzkie po kilkudniowej bitwie pod Warszaw\u0105 ruszy\u0142y w g\u00f3r\u0119 Wis\u0142y ku Sandomierzowi. Tutaj zatrzyma\u0142a ich garstka wojska polskiego, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rej mia\u0142 si\u0119 znajdowa\u0107 oddzia\u0142 \u017cydowski[2<\/a>]. Srogo odpokutowali \u017bydzi sandomierscy sw\u00f3j patrjotyzm[3<\/a>] […]\u201d[4<\/a>]<\/p>

Ot\u00f3\u017c ani nie dzia\u0142o si\u0119 to po bitwie warszawskiej, ani te\u017c nie chodzi\u0142o o \u017byd\u00f3w sandomierskich, ani nie by\u0142o ich 400. Fragment Pufendorfa, do kt\u00f3rego odsy\u0142a Ba\u0142aban, m\u00f3wi o nieudanej pr\u00f3bie opanowania Przemy\u015bla przez wojsko szwedzkie. Dosz\u0142o do niej kilka miesi\u0119cy przed bitw\u0105 warszawsk\u0105, bo w dniach 8 – 13 marca 1656 roku[5<\/a>]. Za\u0142og\u0119 miasta stanowi\u0142o 400 polskich \u017co\u0142nierzy i kilka kompanii sformowanych z \u017byd\u00f3w.<\/p>

Najistotniejsze w tym wszystkim jest to, \u017ce nie o sandomierskich, lecz o przemyskich \u017byd\u00f3w tu chodzi. Wi\u0119c oskar\u017canie Polak\u00f3w o karanie \u017byd\u00f3w sandomierskich za patriotyzm jest ca\u0142kowicie chybione.<\/p>

Donosiciele i szpiedzy<\/strong><\/p>

Mimo i\u017c w swojej masie przemyscy \u017bydzi stan\u0119li rami\u0119 w rami\u0119 z Polakami do obrony swoich dom\u00f3w, to jednak znalaz\u0142 si\u0119 w\u015br\u00f3d nich zdrajca, kt\u00f3ry wskaza\u0142 Szwedom dogodny dost\u0119p do miasta. Obro\u0144cy mieli jednak sporo szcz\u0119\u015bcia, bo nie do\u015b\u0107 gruby l\u00f3d za\u0142ama\u0142 si\u0119 pod atakuj\u0105cymi:<\/p>

\u201eDie octava Martii [8 marca] podst\u0105pili Szwedzi pod Przemy\u015bl, tam rzuciwszy szturm, nazajutrz 9. martii o trzeciej w noc (sic ferebatur) nawi\u00f3d\u0142 \u017byd od Zasania Szwed\u00f3w, lecz za obron\u0105 Patrony wielkiej miasta tego, Panny Przenaj\u015bwi\u0119tszej na Sanie za\u0142amali si\u0119 i poton\u0119li, by\u0142a zdobycz nie ma\u0142a.\u201d[6<\/a>]<\/p>

Niestety \u017cydowskie donosicielstwo, a nawet szpiegostwo na rzecz Szwed\u00f3w nie by\u0142y incydentalne. Skala tego zjawiska by\u0142a tak du\u017ca, \u017ce zmusi\u0142a kr\u00f3la Jana Kazimierza do reakcji. Przy czym stara\u0142 si\u0119 on, by jego dzia\u0142ania nie uderza\u0142y we wszystkich \u017byd\u00f3w, lecz tylko w tych, kt\u00f3rzy na to zas\u0142u\u017cyli. Dowodzi tego uniwersa\u0142, kt\u00f3ry og\u0142oszono w \u0141a\u0144cucie 26 stycznia 1656 roku. W nim to monarcha informuje i nakazuje:<\/p>

\u201eAczkolwiek wydany jest z kancelaryi naszej uniwersa\u0142, aby \u017bydzi pod ten czas z rezydencyi i miejsc swych nie wyje\u017cd\u017cali, a to dla uchronienia si\u0119 od szpieg\u00f3w i \u017ceby do nieprzyjaciela nie by\u0142y wiadomo\u015bci donoszone, aby jednak pod tym pretekstem i niewinnych \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy dla prywatnych swoich potrzeb od miejsca do miejsca przeje\u017cd\u017ca\u0107 si\u0119 musz\u0105, nie trudniono i nie prze\u015bladowano, deklarujemy tym to uniwersa\u0142em naszym, i\u017c kt\u00f3ry \u017byd za attestacy\u0105 [potwierdzeniem] urz\u0119du miejskiego b\u0105d\u017a te\u017c i grodzkiego, albo je\u017celiby we wsi by\u0142, za attestacy\u0105 szlachcica b\u0105d\u017a urz\u0119dnika tego miejsca, tak jad\u0105c jak i wracaj\u0105c si\u0119, ma by\u0107 wolno przepuszczony, ani na zdrowiu ni substancyi [maj\u0105tku] nie ci\u0105\u017cony […]\u201d[7<\/a>]<\/p>

\u0141\u0119czyca<\/strong><\/p>

Bywa\u0142o, \u017ce \u017bydzi z or\u0119\u017cem w d\u0142oni, u boku Szwed\u00f3w wyst\u0119powali przeciw Polakom. Na dobre im to nie wychodzi\u0142o. 4 pa\u017adziernika 1656 roku pod \u0141\u0119czyc\u0105 stan\u0119\u0142a armia, kt\u00f3r\u0105 dowodzi\u0142 sam kr\u00f3l Jan Kazimierz Waza. Chc\u0105c zdoby\u0107 to miast:<\/p>

\u201e[…] nie bawi\u0105c [zwlekaj\u0105c] ochotnikowi i piechotom [polskim] do szturmu p\u00f3j\u015b\u0107 kazano, kt\u00f3rzy najpierwej w klasztor panie\u0144ski murom przyleg\u0142y, (w kt\u00f3rym \u017bydzi, mniszki wyp\u0119dziwszy zawarli byli i do miasta przyst\u0119pu bronili) wpad\u0142szy, tak \u017byd\u00f3w jako i kogokolwiek z or\u0119\u017cem zastali wyci\u0119li, a potym miasto opanowali i one spalili, piechot\u0119 szwedzk\u0105 z komunikiem [kawaleri\u0105] i komendantem do zamku zap\u0119dziwszy […]\u201d[8<\/a>]<\/p>

Inna relacja zawiera bardziej drastyczne szczeg\u00f3\u0142y tego wydarzenia:<\/p>

\u201eWielki po\u017car przeszkadza\u0142 przez pewien czas naszym, kt\u00f3rzy przepe\u0142nieni wielk\u0105 w\u015bciek\u0142o\u015bci\u0105 na wrog\u00f3w, rzucali si\u0119 w p\u0142omienie i wycinali w pie\u0144 wszystko, co napotkali. Szczeg\u00f3lnie \u017bydom nie dawali pardonu, poniewa\u017c ci dotrzymywali placu wrogom [efektywnie wspomagali Szwed\u00f3w] podczas obrony [\u0141\u0119czycy]. Zabijano po\u015br\u00f3d zam\u0119tu ich kobiety i dzieci, a ponadto w ogniu sp\u0142on\u0119\u0142a wielka ich liczba. Pewien szlachcic z kr\u00f3lewskiego dworu, nazwiskiem Woulf, poleci\u0142 zebra\u0107 wszystkie \u017cydowskie dzieci, spo\u015br\u00f3d kt\u00f3rych wi\u0119kszo\u015b\u0107 by\u0142a na p\u00f3\u0142 spalona, i z pobo\u017cna my\u015bl\u0105, \u017ce przyczyni si\u0119 do ich zbawienia, kaza\u0142 je ochrzci\u0107.\u201d[9<\/a>]<\/p>

Zdaniem Jakuba \u0141osia, kt\u00f3ry tam w\u00f3wczas by\u0142:<\/p>

\u201e\u017byd\u00f3w wy\u015bcinano na osiem tysi\u0119cy.\u201d[10<\/a>]<\/p>

Mimo i\u017c do \u0141\u0119czycy \u015bci\u0105gn\u0119\u0142o w\u00f3wczas wielu okolicznych \u017byd\u00f3w, co z pewno\u015bci\u0105 powi\u0119kszy\u0142o ich dotychczasow\u0105 liczb\u0119 w mie\u015bcie, to i tak wielko\u015b\u0107 ta wydaje si\u0119 by\u0107 mocno przesadzona. Jak by nie by\u0142o, ilo\u015b\u0107 zabitych musia\u0142a robi\u0107 wra\u017cenie.<\/p>

dr Rados\u0142aw Sikora<\/strong><\/em><\/p>

Tematy pokrewne:<\/strong><\/p>