Aktualizacja: 2015-09-9 8:32 am<\/small><\/p>\r\n
Kto jest w tych dniach w Rzymie, mo\u017ce – wszed\u0142szy do tzw. skrzyd\u0142a Karola Wielkiego na lewo od Bazyliki \u015bw. Piotra – znale\u017a\u0107 si\u0119 nagle na wadowickim rynku albo przy murze krakowskiego getta czy te\u017c stan\u0105\u0107 pod jerozolimsk\u0105 \u015acian\u0105 P\u0142aczu i w\u0142o\u017cy\u0107 w jej szczelin\u0119 kartk\u0119 z w\u0142asnor\u0119cznie napisan\u0105 modlitw\u0105. T\u0119 mo\u017cliwo\u015b\u0107 daje trwaj\u0105ca tam od ko\u0144ca lipca do 17 wrze\u015bnia wystawa \u201eB\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo dla siebie nawzajem – Papie\u017c Jan Pawe\u0142 II i nar\u00f3d \u017cydowski\u201d. Pierwsze s\u0142owa tego tytu\u0142u pochodz\u0105 z listu, kt\u00f3ry nast\u0119pca Piotra wystosowa\u0142 6 kwietnia 1993 r. na 50. rocznic\u0119 powstania w getcie warszawskim.<\/p>\r\n
\u201eJako chrze\u015bcijanie i \u017bydzi id\u0105cy za przyk\u0142adem wiary Abrahama jeste\u015bmy powo\u0142ani, by by\u0107 b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwem dla \u015bwiata (por. Rdz 12, 2). Oto wsp\u00f3lne zadanie, kt\u00f3re nas czeka. Jest zatem konieczne, by\u015bmy jako chrze\u015bcijanie i \u017bydzi stali si\u0119 najpierw b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwem dla siebie nawzajem\u201d.<\/p>\r\n
Wystawa w Watykanie upami\u0119tnia dwie rocznice: 10-lecie \u015bmierci Jana Paw\u0142a II i 50-lecie soborowej Deklaracji Nostra aetate o stosunku Ko\u015bcio\u0142a do religii niechrze\u015bcija\u0144skich. Powsta\u0142a jednak – jako owoc katolicko-\u017cydowskiej wsp\u00f3\u0142pracy – ju\u017c 10 lat temu w Stanach Zjednoczonych. Obieg\u0142a od tego czasu 18 ameryka\u0144skich o\u015brodk\u00f3w naukowych i muze\u00f3w, tak katolickich jak \u017cydowskich. Stopniowo uzupe\u0142niano j\u0105 materia\u0142ami z takich wydarze\u0144, jak beatyfikacja i kanonizacja Jana Paw\u0142a II, podr\u00f3\u017ce obu jego nast\u0119pc\u00f3w do Ziemi \u015awi\u0119tej czy \u015bmier\u0107 w 2011 r. jego \u017cydowskiego przyjaciela Jerzego Klugera. Pos\u0142uchajmy, co na watyka\u0144skiej prezentacji m\u00f3wi\u0142 o genezie wystawy jeden z jej tw\u00f3rc\u00f3w. Prof. William Madges wyk\u0142ada\u0142 na jezuickim Uniwersytecie \u015bw. Franciszka Ksawerego w Cincinnati, gdzie odby\u0142a si\u0119 ona po raz pierwszy, a od 2006 r. jest profesorem Uniwersytetu \u015bw. J\u00f3zefa w Filadelfii, gdzie r\u00f3wnie\u017c j\u0105 goszczono.<\/p>\r\n
\u201eWystaw\u0119 \u00abB\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo dla siebie nawzajem – Papie\u017c Jan Pawe\u0142 II i nar\u00f3d \u017cydowski\u00bb zainspirowa\u0142a dr Yaffa Eliach, ocala\u0142a z Holokaustu, emerytowana profesor Brooklyn College w Nowym Jorku. Kiedy w 2003 r. by\u0142a z go\u015bcinnymi wyk\u0142adami na Uniwersytecie \u015bw. Franciszka Ksawerego, spyta\u0142a, czy dr Buchanan i ja pomy\u015bleli\u015bmy kiedy\u015b, ilu ludzi naprawd\u0119 wie o szczeg\u00f3lnej, trwaj\u0105cej przez ca\u0142e \u017cycie relacji Karola Wojty\u0142y ze wsp\u00f3lnot\u0105 \u017cydowsk\u0105. Przyznali\u015bmy si\u0119, \u017ce nie. A ona na to: \u00abJeste\u015bmy wychowawcami. Czy nie powinni\u015bmy czego\u015b zrobi\u0107?\u00bb. Jej pytanie sta\u0142o si\u0119 inspiracj\u0105 dla tej wystawy. W pa\u017adzierniku 2004 r. uzyskali\u015bmy audiencj\u0119 u Ojca \u015awi\u0119tego i opowiedzieli\u015bmy o naszym projekcie, prosz\u0105c o b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo. Poinformowali\u015bmy, \u017ce wystawa zostanie otwarta 18 maja 2005 r. jako prezent na jego 85. urodziny. Mamy \u017cywo w pami\u0119ci, jak mimo z\u0142ego stanu zdrowia zab\u0142ys\u0142y mu oczy, kiedy pokazali\u015bmy mu ksi\u0105\u017ck\u0119 ze zdj\u0119ciami maj\u0105cymi si\u0119 znale\u017a\u0107 na wystawie. Spotkali\u015bmy si\u0119 jeszcze z g\u0142\u00f3wnym rabinem Rzymu Riccardo Di Segni i wr\u00f3cili\u015bmy do Stan\u00f3w Zjednoczonych, by rozpocz\u0105\u0107 przekszta\u0142canie idei w rzeczywisto\u015b\u0107. By\u0142o to niema\u0142e wyzwanie, bo mieli\u015bmy tylko p\u00f3\u0142 roku do urodzin Ojca \u015awi\u0119tego\u201d.<\/p>\r\n
Papie\u017c swych 85. urodzin nie do\u017cy\u0142, wi\u0119c wystaw\u0105 uczczono go ju\u017c po \u015bmierci. Ma ona jasny, dobrze przemy\u015blany uk\u0142ad. M\u00f3wi\u0142 o tym prof. Madges.<\/p>\r\n
\u201eHistoria, kt\u00f3r\u0105 opowiada wystawa, rozwija si\u0119 na dw\u00f3ch p\u0142aszczyznach. Na jednej s\u0105 dzieje dw\u00f3ch ch\u0142opc\u00f3w, katolika Karola Wojty\u0142y i \u017byda Jerzego Klugera, kt\u00f3rzy zaprzyja\u017anili si\u0119 w ma\u0142ym polskim mie\u015bcie, a po pe\u0142nym grozy okresie drugiej wojny \u015bwiatowej i 27 latach roz\u0142\u0105ki spotkali si\u0119 znowu w 1965 r. i odnowili silne wi\u0119zy przyja\u017ani. Na innej p\u0142aszczy\u017anie przedstawiono histori\u0119 dw\u00f3ch wsp\u00f3lnot religijnych, kt\u00f3rych wielowiekowe relacje by\u0142y trudne i napi\u0119te nawet w najlepszych czasach, oraz to, jak te stosunki zacz\u0119\u0142y si\u0119 zmienia\u0107 najpierw z inicjatywy papie\u017cy Jana XXIII i Paw\u0142a VI, a potem znacz\u0105co dzi\u0119ki s\u0142owom i czynom Jana Paw\u0142a II\u201d.<\/p>\r\n
Mamy tu wi\u0119c klasyczny schemat \u201e\u017cywot\u00f3w r\u00f3wnoleg\u0142ych\u201d, zastosowany ju\u017c w staro\u017cytno\u015bci w dziele Plutarcha Vitae parallelae. Tyle, \u017ce od indywidualnych historii wadowiczan zwanych w dzieci\u0144stwie Lolkiem i Jurkiem przechodzi si\u0119 do dziej\u00f3w dw\u00f3ch wsp\u00f3lnot rozumianych coraz szerzej: katolickich i \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w Wadowic, narodu polskiego i spo\u0142eczno\u015bci \u017byd\u00f3w zamieszkuj\u0105cej od wiek\u00f3w na naszych ziemiach, wreszcie ca\u0142ego Ko\u015bcio\u0142a katolickiego i wszystkich, kt\u00f3rzy s\u0105 zwi\u0105zani z religijn\u0105 czy kulturow\u0105 tradycj\u0105 judaizmu. Wystawa sk\u0142ada si\u0119 z czterech sekcji czy, jak je nazywa prof. Madges, rozdzia\u0142\u00f3w.<\/p>\r\n
\u201ePierwszy rozdzia\u0142 – od roku 1920 do 1938 – dotyczy dzieci\u0144stwa Karola Wojty\u0142y w Wadowicach. Drugi – od roku 1939 do 1945 – obejmuje lata wojny, w ci\u0105gu kt\u00f3rych by\u0142 on \u015bwiadkiem niewymownych cierpie\u0144 narodu \u017cydowskiego, i w tym czasie dojrzewa\u0142o jego powo\u0142anie kap\u0142a\u0144skie. Trzeci rozdzia\u0142 – od roku 1946 do 1978 – opisuje pos\u0142ug\u0119 Karola Wojty\u0142y w Krakowie, rozpocz\u0119t\u0105 jego \u015bwi\u0119ceniami kap\u0142a\u0144skimi w listopadzie 1946 r., a osi\u0105gaj\u0105c\u0105 punkt kulminacyjny w wyborze na papie\u017ca w pa\u017adzierniku 1978 r. Rozdzia\u0142 ko\u0144cowy – od roku 1978 do \u015bmierci w kwietniu 2005 r. – opisuje jego znacz\u0105ce kroki ku pojednaniu wsp\u00f3lnot \u017cydowskiej i katolickiej. Multimedialna wystawa wykorzystuje fotografie, wideo, d\u017awi\u0119ki i eksponaty, by da\u0107 zwiedzaj\u0105cym poczu\u0107 si\u0119, jakby rzeczywi\u015bcie szli z Karolem Wojty\u0142\u0105 jego drog\u0105 z Wadowic do Krakowa, a wreszcie do Rzymu i na szeroki \u015bwiat\u201d.<\/p>\r\n
Wejd\u017amy wi\u0119c na t\u0119 drog\u0119. Wideo i wszystkie napisy s\u0105 po angielsku, ale nie brakuje te\u017c tekst\u00f3w dokumentalnych po polsku, a przy wej\u015bciu mo\u017cna wypo\u017cyczy\u0107 polski audioprzewodnik. Historia zaczyna si\u0119 w Wadowicach. Mo\u017cemy zobaczy\u0107 nie tylko plansze z wadowickiego rynku, ale te\u017c rekonstrukcj\u0119 okna domu Wojty\u0142\u00f3w, z kt\u00f3rego wida\u0107 na \u015bcianie ko\u015bcio\u0142a zegar s\u0142oneczny z cz\u0119sto cytowanym przez Papie\u017ca napisem: \u201eCzas ucieka wieczno\u015b\u0107 czeka\u201d. Reszt\u0119 mieszkania pokazuje wideo z muzeum jego rodzinnego domu. Idziemy dalej od ko\u015bcio\u0142a do synagogi ulic\u0105 z \u017cydowskimi sklepami. Na \u015bcianie wisi afisz akademii 3-majowej z nazwiskiem Karola Wojty\u0142y jako aktora w sztuce \u0179eromskiego \u201eSu\u0142kowski\u201d. Poznajemy \u017cycie miasteczka z opowiada\u0144 jego katolickich i \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w, w tym tak\u017ce Jerzego Klugera. Potem przez rekonstrukcj\u0119 jednej z bram krakowskiego getta na Podg\u00f3rzu wkraczamy do okupowanego Krakowa, a na planszach mo\u017cna te\u017c zobaczy\u0107 zburzon\u0105 wadowick\u0105 synagog\u0119 i ob\u00f3z o\u015bwi\u0119cimski. Widoczny jest paralelizm martyrologii \u017byd\u00f3w i Polak\u00f3w. Na tablicy z datami przy roku 1941 czytamy: \u201eGetto \u017cydowskie za\u0142o\u017cone w Krakowie; gestapo aresztuje ksi\u0119\u017cy\u201d. Mo\u017cemy us\u0142ysze\u0107 wywiady z \u017bydami uratowanymi przez polskich katolik\u00f3w.<\/p>\r\n
Nast\u0119pnie wchodzimy w epok\u0119 powojenn\u0105. Odnotowano te\u017c powstanie w 1948 r. pa\u0144stwa Izrael, ale ukazano przede wszystkim pos\u0142ug\u0119 kap\u0142a\u0144sk\u0105 Karola Wojty\u0142y a\u017c do biskupstwa, udzia\u0142u w Soborze, kardynalatu. Przypomniano jego wizyt\u0119 w krakowskiej synagodze Remuh kr\u00f3tko po pami\u0119tnych wypadkach 1968 r. Kolejny etap, to jego wyb\u00f3r na Stolic\u0119 Piotrow\u0105 i wydarzenia pontyfikatu dotycz\u0105ce dialogu z judaizmem. Jak powiedzia\u0142 prof. Madges, wystawa ma upami\u0119tni\u0107 i uczci\u0107 pewne \u201egigantyczne kroki\u201d ku katolicko-\u017cydowskiemu pojednaniu, jakie podj\u0105\u0142 ten Papie\u017c. Pierwszy – to jego wizyta w rzymskiej synagodze, drugi – nawi\u0105zanie stosunk\u00f3w dyplomatycznych Stolicy Apostolskiej z pa\u0144stwem Izrael. Trzeci to historyczna wizyta w Izraelu.<\/p>\r\n
\u201eHistoryczna papieska wizyta w Izraelu w marcu 2000 r., podczas kt\u00f3rej dokona\u0142 dw\u00f3ch wa\u017cnych, publicznych akt\u00f3w pami\u0119ci: najpierw 23 marca w Yad Vashem przypomnia\u0142 straszn\u0105 tragedi\u0119 Szoah, a trzy dni p\u00f3\u017aniej podszed\u0142 powolnym krokiem do Muru Zachodniego i w\u0142o\u017cy\u0142 w jego szczelin\u0119 modlitw\u0119, w kt\u00f3rej da\u0142 wyraz pami\u0119ci tak o b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwie judaizmu dla narod\u00f3w, jak o cierpieniach narodu \u017cydowskiego z r\u0119ki chrze\u015bcijan i innych ludzi. Oto jego modlitwa: \u00abBo\u017ce naszych ojc\u00f3w, kt\u00f3ry wybra\u0142e\u015b Abrahama i jego potomstwo, aby Twoje Imi\u0119 zosta\u0142o zaniesione narodom: bolejemy g\u0142\u0119boko nad post\u0119powaniem tych, kt\u00f3rzy w ci\u0105gu dziej\u00f3w przysporzyli cierpie\u0144 tym Twoim synom, a prosz\u0105c Ci\u0119 o przebaczenie pragniemy tworzy\u0107 trwa\u0142\u0105 wi\u0119\u017a prawdziwego braterstwa z ludem przymierza\u00bb\u201d.<\/p>\r\n
By\u0142a to ta sama modlitwa, kt\u00f3r\u0105 dwa tygodnie wcze\u015bniej, 12 marca, Papie\u017c odm\u00f3wi\u0142 na liturgii Dnia Przebaczenia w bazylice watyka\u0144skiej. Na wystawie umieszczono rekonstrukcj\u0119 fragmentu Muru Zachodniego – jedynej widocznej na zewn\u0105trz pozosta\u0142o\u015bci \u015bwi\u0105tyni jerozolimskiej. Nieopodal jest gablota z piusk\u0105 i lask\u0105, kt\u00f3rych Jan Pawe\u0142 II u\u017cywa\u0142 w Ziemi \u015awi\u0119tej, a obok na stoliku le\u017c\u0105 kartki z tekstem wspomnianej modlitwy. Ka\u017cdy zwiedzaj\u0105cy mo\u017ce dopisa\u0107 w\u0142asn\u0105 pro\u015bb\u0119 i w\u0142o\u017cy\u0107 w szczelin\u0119 muru wzorem wyznawc\u00f3w judaizmu oraz trzech papie\u017cy – bo Benedykt XVI i Franciszek powt\u00f3rzyli w Jerozolimie ten gest, jak przypominaj\u0105 zawieszone w pobli\u017cu zdj\u0119cia. Tak wi\u0119c na wystawie nie zabrak\u0142o miejsca na modlitw\u0119 i zach\u0119ty do niej. Organizatorzy ekspozycji, podobnie jak po jej wydaniach ameryka\u0144skich, zbior\u0105 potem kartki z modlitwami i zawioz\u0105 je do prawdziwej jerozolimskiej \u015aciany P\u0142aczu.<\/p>\r\n
Naprzeciw jej rekonstrukcji s\u0105 zdj\u0119cia ze spotka\u0144 z wyznawcami r\u00f3\u017cnych religii podczas podr\u00f3\u017cy apostolskich tego d\u0142ugiego pontyfikatu. Przechodz\u0105c dalej, zobaczymy jeszcze wideo z pogrzebu Papie\u017ca, z jego beatyfikacji i kanonizacji, zdj\u0119cie Jorge Bergoglio otrzymuj\u0105cego z jego r\u0105k nominacj\u0119 kardynalsk\u0105, a wreszcie oryginalny odlew z br\u0105zu prawej d\u0142oni Jana Paw\u0142a II, kt\u00f3ry mo\u017cna dotkn\u0105\u0107. Do jego symboliki nawi\u0105za\u0142 na prezentacji wystawy inny z jej tw\u00f3rc\u00f3w, prof. James Buchanan z Uniwersytetu \u015bw. Franciszka Ksawerego w Cincinnati.<\/p>\r\n
\u201e\u015aw. Jan Pawe\u0142 II, jak mo\u017cna wykaza\u0107, zrobi\u0142 dla dialogu mi\u0119dzyreligijnego wi\u0119cej, ni\u017c ktokolwiek inny. D\u0142o\u0144 przyja\u017ani i zrozumienia, kt\u00f3r\u0105 wyci\u0105ga\u0142 ku wszystkim religiom \u015bwiata, ukszta\u0142towa\u0142a si\u0119 w relacjach, kt\u00f3re mia\u0142 z \u017bydami jako dziecko i jako doros\u0142y. Zacz\u0119\u0142o si\u0119 to w Polsce, ale rozci\u0105gn\u0119\u0142o ostatecznie na ca\u0142y \u015bwiat. A mo\u017ce najlepsz\u0105 ilustracj\u0105 tych relacji jest jego przyja\u017a\u0144 z Jerzym Klugerem\u201d.<\/p>\r\n
Po 9-letnim tourn\u00c3\u00a9e w USA wystawa zawita\u0142a do Europy. Jest teraz w Watykanie, ale organizatorzy my\u015bl\u0105 ju\u017c o nast\u0119pnym etapie, kt\u00f3rym b\u0119dzie by\u0107 mo\u017ce Krak\u00f3w. W Ameryce spotka\u0142a si\u0119 ona z niew\u0105tpliwym sukcesem – przyznaje prof. Buchanan.<\/p>\r\n
\u201eEkspozycja mia\u0142a pod ka\u017cdym wzgl\u0119dem wielki sukces w USA. Je\u017adzi\u0142a od Nowego Jorku do Los Angeles, od Cleveland do Houston. By\u0142a wystawiana przez 9 lat w 18 o\u015brodkach, tak katolickich, jak \u017cydowskich. Zwiedzi\u0142o j\u0105 ponad milion doros\u0142ych i dzieci, a teraz zosta\u0142a otwarta w Watykanie. To wszystko \u015bwiadczy o jej powodzeniu. Ale dla nas, kt\u00f3rzy j\u0105 stworzyli\u015bmy i zorganizowali\u015bmy, sukces nie polega na liczbach, pi\u0119knie czy rzadko\u015bci eksponat\u00f3w, ale na przes\u0142aniu, jakie ze sob\u0105 niesie, i na wp\u0142ywie, jaki mo\u017ce wywrze\u0107 na ludzi, kt\u00f3rzy j\u0105 zobacz\u0105. Znaczenie wystawy nie wi\u0105\u017ce si\u0119 z opowiadan\u0105 przez ni\u0105 histori\u0105 przesz\u0142o\u015bci, ale z przes\u0142aniem na przysz\u0142o\u015b\u0107. Bierzemy zwiedzaj\u0105cego w podr\u00f3\u017c przez przesz\u0142o\u015b\u0107, ale czynimy to w nadziei, \u017ce ta podr\u00f3\u017c b\u0119dzie mia\u0142a wp\u0142yw na przysz\u0142o\u015b\u0107 jego samego oraz wsp\u00f3lnot, w kt\u00f3rych \u017cyje\u201d.<\/p>\r\n
Na czym polega aktualne znaczenie tej wystawy, o tym m\u00f3wi\u0142 prof. Buchanan.<\/p>\r\n
\u201eTym, co czyni obecn\u0105 chwil\u0119 jeszcze bardziej znacz\u0105c\u0105, jest fakt, \u017ce \u015bw. Jan Pawe\u0142 II i Benedykt XVI to zapewne ostatni papie\u017ce, kt\u00f3rzy zetkn\u0119li si\u0119 bezpo\u015brednio z Holokaustem. Nigdy nie b\u0119dzie przesad\u0105 podkre\u015bla\u0107 wagi Holokaustu jako czynnika decyduj\u0105cego dla przemy\u015blenia przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 relacji z \u017bydami, og\u0142oszenia Deklaracji Nostra aetate czy historycznych, bezprecedensowych krok\u00f3w Jana Paw\u0142a II. Je\u015bli mamy stan\u0105\u0107 na wysoko\u015bci zadania, jakie postawi\u0142 ten \u015bwi\u0119ty Papie\u017c, \u017ceby\u015bmy \u00abjako chrze\u015bcijanie i \u017bydzi stali si\u0119 najpierw b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwem dla siebie nawzajem\u00bb, musimy oprze\u0107 te relacje mi\u0119dzy Ko\u015bcio\u0142em a narodem \u017cydowskim na mocnych podstawach i na nich budowa\u0107 lepsz\u0105 przysz\u0142o\u015b\u0107 relacji mi\u0119dzy wszystkimi religiami \u015bwiata. Mamy nadziej\u0119, \u017ce wystawa \u00abB\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo dla siebie nawzajem\u00bb odegra cho\u0107 niewielk\u0105 rol\u0119 w rozwijaniu solidarno\u015bci mi\u0119dzy chrze\u015bcijanami, \u017bydami i wszystkimi religiami, a w ten spos\u00f3b pomo\u017ce realizowa\u0107 now\u0105, lepsz\u0105 przysz\u0142o\u015b\u0107 dla nas samych i zw\u0142aszcza dla naszych dzieci\u201d.<\/p>\r\n
Na prezentacji nie by\u0142o trzeciego z tw\u00f3rc\u00f3w wystawy, rabina Abie Ingbera, wyk\u0142adaj\u0105cego r\u00f3wnie\u017c na Uniwersytecie \u015bw. Franciszka Ksawerego w Cincinnati. Uczestniczy\u0142 w niej jednak wspomniany ju\u017c na pocz\u0105tku obecny g\u0142\u00f3wny rabin Rzymu Riccardo Di Segni, nast\u0119pca Elio Toaffa, kt\u00f3ry przyjmowa\u0142 Jana Paw\u0142a II w synagodze, co w\u0142a\u015bnie przedstawia wielki plakat, widoczny w tych dniach z ca\u0142ego Placu \u015bw. Piotra.<\/p>\r\n
\u201eTa wystawa s\u0142u\u017cy przypomnieniu aspektu specyficznego, ale wielkiej wagi w dziele tego Papie\u017ca. Zmieni\u0142 on poniek\u0105d bieg historii, maj\u0105c intuicj\u0119 znaczenia gest\u00f3w i przekazywania przes\u0142a\u0144 w spos\u00f3b prosty i wymowny. W ten spos\u00f3b, przechodz\u0105c od poziomu teolog\u00f3w, kt\u00f3rzy pisz\u0105 dokumenty, na p\u0142aszczyzn\u0119 ludzi maj\u0105cych wzajemne relacje, ale mo\u017ce z trudno\u015bciami, Papie\u017c ten przedstawi\u0142 bardzo wa\u017cne przes\u0142anie. Zachowuje si\u0119 ono w pami\u0119ci r\u00f3wnie\u017c jako ikona. Zobaczy\u0107 na kolumnadzie Placu \u015bw. Piotra prezentuj\u0105cy t\u0119 wystaw\u0119 plakat z Papie\u017cem to oczywi\u015bcie normalne, ale z Papie\u017cem \u015bciskaj\u0105cym d\u0142o\u0144 rabina to ju\u017c nie takie normalne. Stanowi to, jak si\u0119 wydaje, wielki znak czas\u00f3w i nowo\u015bci tych czas\u00f3w\u201d.<\/p>\r\n
ak\/ rv<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Aktualizacja: 2015-09-9 8:32 am Kto jest w tych dniach w Rzymie, mo\u017ce – wszed\u0142szy do tzw. skrzyd\u0142a Karola Wielkiego na lewo od Bazyliki \u015bw. Piotra – znale\u017a\u0107 si\u0119 nagle na wadowickim rynku albo przy murze krakowskiego getta czy te\u017c stan\u0105\u0107 pod jerozolimsk\u0105 \u015acian\u0105 P\u0142aczu i w\u0142o\u017cy\u0107 w jej szczelin\u0119 kartk\u0119 z w\u0142asnor\u0119cznie napisan\u0105 modlitw\u0105. T\u0119 […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[3],"tags":[18,51,101,41,33],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/83252"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=83252"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/83252\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=83252"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=83252"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=83252"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}