{"id":77518,"date":"2014-10-31T16:00:52","date_gmt":"2014-10-31T20:00:52","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=77518"},"modified":"2014-10-31T16:00:52","modified_gmt":"2014-10-31T20:00:52","slug":"zapomniane-i-opuszczone-groby-polakow-na-kresach","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=77518","title":{"rendered":"Zapomniane i opuszczone. Groby Polak\u00f3w na Kresach"},"content":{"rendered":"

W listopadzie tradycyjnie wspominamy zmar\u0142ych przodk\u00f3w. Wielu z nich pozosta\u0142o na Kresach Wschodnich. Kojarz\u0105 si\u0119 one Polakom przede wszystkim z ziemiami le\u017c\u0105cymi w granicach II Rzeczpospolitej. To niewybaczalny b\u0142\u0105d! \u00a0Nierzadko s\u0142yszymy o nekropoliach – \u0141yczakowskiej i na Rossie. A kto dzi\u015b pami\u0119ta o polskich grobach na cmentarzu kalwaryjskim w Mi\u0144sku, cmentarzu \u0179ytomierskim i tysi\u0105cach innych miejsc polskiej pami\u0119ci? – m\u00f3wi w rozmowie z PCh24.pl Tomasz Kwa\u015bnicki, redaktor naczelny portalu Kresy.pl<\/strong><\/p>\r\n

Ile jest cmentarzy, kt\u00f3re pozosta\u0142y po nas na Kresach?<\/strong><\/p>\r\n

\"\"Mo\u017cemy okre\u015bli\u0107 to jedynie w du\u017cym przybli\u017ceniu. Nie ka\u017cda miejscowo\u015b\u0107 na Kresach mia\u0142a w\u0142asny cmentarz, poniewa\u017c cmentarze znajdowa\u0142y si\u0119 najcz\u0119\u015bciej przy parafiach, a do jednej parafii nale\u017ca\u0142o cz\u0119sto kilka czy kilkana\u015bcie miejscowo\u015bci. M\u00f3wimy o ok. 50 tys. miejscowo\u015bci kresowych, z czego oczywi\u015bcie nie wszystkie to miejscowo\u015bci polskie. Cmentarzy polskich na Kresach jest z pewno\u015bci\u0105 kilka tysi\u0119cy.<\/p>\r\n

Prace inwentaryzacyjne na tych nekropoliach s\u0105 prowadzone od lat, m.in. Zbigniew Hauser wyda\u0142 monumentalne, kilkutomowe dzie\u0142o o cmentarzach polskich na samej Ukrainie.<\/p>\r\n

Polacy najcz\u0119\u015bciej s\u0142ysz\u0105 o Cmentarzu \u0141yczakowskim i Cmentarzu na Rossie. To na te cmentarze zbierane s\u0105 pieni\u0105dze podczas uroczysto\u015bci Wszystkich \u015awi\u0119tych.<\/strong><\/p>\r\n

Bardzo dobrze, \u017ce s\u0142yszymy o tych dw\u00f3ch cmentarzach. Wielkim b\u0142\u0119dem jest jednak to, \u017ce nie m\u00f3wimy o dw\u00f3ch innych nekropoliach, kt\u00f3re mieszcz\u0105 si\u0119 moim zdaniem, w\u015br\u00f3d sze\u015bciu najwa\u017cniejszych polskich cmentarzy. Sz\u00f3stk\u0119 t\u0105 stanowi\u0105 – co oczywiste – Pow\u0105zki i Rakowice, wspomniane przez Pana cmentarz \u0141yczakowski i na Rossie, ale r\u00f3wnie\u017c dwa cmentarze, kt\u00f3re nie zmie\u015bci\u0142y si\u0119 ju\u017c nawet w granicach II Rzeczpospolitej. Na Ukrainie znajduje si\u0119 cmentarz \u0179ytomierski – w latach 90. dokonano tam inwentaryzacji ok. dw\u00f3ch tysi\u0119cy zabytkowych nagrobk\u00f3w, ale od tego czasu jest notorycznie, systematycznie dewastowany. Spoczywaj\u0105 tam m.in. rodzice Ignacego Paderewskiego czy rodzice Stanis\u0142awa Moniuszki. Druga nekropolia to Cmentarz Kalwaryjski w Mi\u0144sku. To r\u00f3wnie\u017c ogromny, zabytkowy cmentarz, b\u0119d\u0105cy wielkim dziedzictwem polsko\u015bci.<\/p>\r\n

W tym miejscu nale\u017cy w kilku s\u0142owach poruszy\u0107 jeszcze jeden temat – Kresy kojarz\u0105 si\u0119 Polakom przede wszystkim z ziemiami le\u017c\u0105cymi w granicach II Rzeczpospolitej. A to jest niewybaczalny b\u0142\u0105d! Takie my\u015blenie jest ze wszech miar niedopuszczalne. Ka\u017cdy, kto interesuje si\u0119 Kresami, musia\u0142 mie\u0107 przecie\u017c w r\u0119ku dwie ksi\u0105\u017cki – \u201ePo\u017cog\u0119\u201d Zofii Kossak-Szczuckiej i \u201eNadberezy\u0144c\u00f3w\u201d Czarnyszewicza. Obie te ksi\u0105\u017cki, klasyczne powie\u015bci po\u015bwi\u0119cone Kresom, opowiadaj\u0105 o odrodzeniu polsko\u015bci pod koniec I Wojny \u015awiatowej, a po\u015bwi\u0119cone s\u0105 Polakom, walcz\u0105cym o woln\u0105 ojczyzn\u0119. Im wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce Polska jest u nich w domu – i mieli racj\u0119, mieli ku temu wszelkie podstawy, w ko\u0144cu mieszkali na tych terenach ca\u0142e pokolenia, od wielu wiek\u00f3w. Po wojnie okaza\u0142o si\u0119 jednak, \u017ce polskie granice si\u0119gaj\u0105 100-200 km na zach\u00f3d od ich rodzinnych miejscowo\u015bci. Nawet do dzi\u015b najwi\u0119ksze skupiska Polak\u00f3w na Ukrainie znajduj\u0105 si\u0119 w miejscach, na kt\u00f3rych II Rzeczpospolitej nie by\u0142o. Przecie\u017c na ziemiach le\u017c\u0105cych w granicach tamtego pa\u0144stwa, po II Wojnie \u015awiatowej UPA \u201eporadzi\u0142a sobie” z Polakami, a bolszewicy wywie\u017ali reszt\u0119 na Ziemie Odzyskane. Te i inne masowe akcje nie obj\u0119\u0142y wszak Polak\u00f3w \u017cyj\u0105cych poza granicami II RP.<\/p>\r\n

A propos Ziem Odzyskanych. W wielu miejscach dzisiejszych ziem zachodnich III RP, u zarania PRL nale\u017ca\u0142o podj\u0105\u0107 decyzj\u0119, co zrobi\u0107 z pozosta\u0142ymi w tamtejszych miejscowo\u015bciach cmentarzami niemieckimi. Wiele z nich najzwyczajniej zaorano i w ich miejsce postawiono – w najlepszym wypadku – nowy cmentarz, ju\u017c polski. Na Kresach tamtejsza ludno\u015b\u0107 zachowa\u0142a si\u0119 inaczej, skoro tysi\u0105ce nekropoli pozosta\u0142y.<\/strong><\/p>\r\n

Nie do ko\u0144ca. Na Kresach r\u00f3wnie\u017c zniszczono mn\u00f3stwo cmentarzy, wcale nie by\u0142o tak, \u017ce wszyscy uszanowali polskie nekropolie. Troch\u0119 podobnie jak w Polsce – tutaj te\u017c, mimo wszystko, wiele cmentarzy niemieckich pozosta\u0142o.<\/p>\r\n

Du\u017c\u0105 rol\u0119 jednak odegra\u0142y – zupe\u0142nie przecie\u017c inne – relacje mi\u0119dzy narodami, o kt\u00f3rych rozmawiamy. Niemcy – co tu du\u017co m\u00f3wi\u0107 – w czasie wojny \u201enagrabili sobie\u201d u Polak\u00f3w du\u017co mocniej, ni\u017c my u naszych dzisiejszych wschodnich s\u0105siad\u00f3w. Dokonali ludob\u00f3jstwa na wielk\u0105 skal\u0119. W \u017caden spos\u00f3b nie chc\u0119 usprawiedliwi\u0107 tych czyn\u00f3w, ale musimy zrozumie\u0107 mechanizm, kt\u00f3ry w\u00f3wczas – w pierwszych latach po wojnie – powodowa\u0142 dzia\u0142aniem Polak\u00f3w. Pami\u0119tajmy r\u00f3wnie\u017c o tym, \u017ce decyzje o zniszczeniu cmentarza niemieckiego podejmowali g\u0142\u00f3wnie komuni\u015bci. Mieli – pr\u00f3cz zemsty na pokaz – tak\u017ce inne motywacje. Musieli przecie\u017c udowodni\u0107 polsko\u015b\u0107 Ziem Odzyskanych i za wszelk\u0105 cen\u0119 wymaza\u0107 ich niemieck\u0105 histori\u0119.<\/p>\r\n

Na Kresach – jak wspomnia\u0142em – wiele cmentarzy zosta\u0142o zniszczonych. A te, kt\u00f3re przetrwa\u0142y okres panowania na tych ziemiach ZSRR, s\u0105 dzi\u015b cz\u0119sto gorzej traktowane ni\u017c do czasu upadku Zwi\u0105zku Sowieckiego. Zar\u00f3wno Rossa, jak i cmentarz \u0141yczakowski s\u0105 dzi\u015b regularnie \u201eodpolszczane\u201d. Na Rossie – mimo i\u017c cmentarz od dawna oficjalnie jest zamkni\u0119ty dla nowych poch\u00f3wk\u00f3w – w\u0142adze nadal, ka\u017cdego roku, chowaj\u0105 zas\u0142u\u017conych Litwin\u00f3w. Co roku pojawiaj\u0105 si\u0119 tam nowe litewskie nagrobki, zas\u0142aniaj\u0105ce te polskie. Na \u0141yczakowie – kt\u00f3ry nie jest zamkni\u0119ty – odbywa si\u0119 podobny proceder. Tam z kolei robi si\u0119 wszystko, by cz\u0142owiek id\u0105c g\u0142\u00f3wn\u0105 alej\u0105 nie mia\u0142 bro\u0144 Bo\u017ce wra\u017cenia, \u017ce idzie przez polski cmentarz. Dopiero za pierwszym szeregiem ukrai\u0144skich nagrobk\u00f3w, mo\u017cemy doszuka\u0107 si\u0119 tych polskich. Ale c\u00f3\u017c – oni s\u0105 tam teraz gospodarzami.<\/p>\r\n

Poza tym wiele cmentarzy jest regularnie dewastowanych. Dotyczy to r\u00f3wnie\u017c tych najwi\u0119kszych cmentarzy i najbardziej eksponowanych grob\u00f3w – np. kwater powsta\u0144c\u00f3w styczniowych. Du\u017cy, zabytkowy cmentarz znajduje si\u0119 te\u017c w Brze\u015bciu, gdzie z kolei co jaki\u015b czas maj\u0105 miejsce \u201enaloty\u201d satanist\u00f3w. Zniszczono tam ju\u017c kilkadziesi\u0105t nagrobk\u00f3w.<\/p>\r\n

W polskim spo\u0142ecze\u0144stwie wyra\u017anie odradza si\u0119 zainteresowanie Kresami i ich dziedzictwem. R\u00f3wnie\u017c zainteresowanie t\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 naszej historii, kt\u00f3ra pozosta\u0142a na cmentarzach. Organizowane s\u0105 liczne akcje, w ramach kt\u00f3rych chocia\u017cby sprz\u0105tane s\u0105 polskie mogi\u0142y.<\/strong><\/p>\r\n

Najwi\u0119ksze tego typu akcje podejmowane s\u0105 na Dolnym \u015al\u0105sku. Najbardziej znana jest ta, organizowana pod has\u0142em \u201eMogi\u0142\u0119 pradziada ocal od zapomnienia\u201d. Obejmuje to wiele szk\u00f3\u0142, kt\u00f3re zbieraj\u0105 znicze i je\u017cd\u017c\u0105 na Kresy po prostu porz\u0105dkowa\u0107 konkretne cmentarze. Zreszt\u0105 dolno\u015bl\u0105ska telewizja co i rusz pokazuje reporta\u017ce dokumentuj\u0105ce takie wyjazdy grup m\u0142odzie\u017cy. Rzeczywi\u015bcie – wida\u0107 jakie\u015b pobudzenie w tej kwestii, ale zawsze takich grup mog\u0142oby by\u0107 wi\u0119cej.<\/p>\r\n

S\u0105 te\u017c inicjatywy podejmowane przez polskie firmy. Tak jak Energopol doprowadzi\u0142 kiedy\u015b do pierwszej wst\u0119pnej restauracji Cmentarza Orl\u0105t Lwowskich, jeszcze za ZSRR, tak teraz np. firma deweloperska z Podlasia – UNIBEP – wyremontowa\u0142a chocia\u017cby cmentarz w Komarnie. To niezwykle cenne inicjatywy.<\/p>\r\n

A polski rz\u0105d? Jak dba o dziedzictwo na Kresach? Zdaj\u0119 sobie spraw\u0119, \u017ce nie mo\u017ce chodzi\u0107 jedynie o trosk\u0119 o cmentarze, bo pozosta\u0142o\u015bci po polsko\u015bci jest tam du\u017co wi\u0119cej, ale i cmentarze s\u0105 dowodem naszej wiekowej obecno\u015bci na tych terenach.<\/strong><\/p>\r\n

Polityk\u0119 rz\u0105du w tej kwestii oceniam krytycznie. Zdaj\u0119 sobie doskonale spraw\u0119, \u017ce liczba polskich cmentarzy jest ogromna, a koszt renowacji jednego nagrobka mo\u017ce wynie\u015b\u0107 nawet 100 tys. z\u0142. Wiem, \u017ce s\u0105 inne priorytety. Mimo tego nie da si\u0119 nie zauwa\u017cy\u0107, \u017ce wzgl\u0119dem polskiej kultury na Kresach polski rz\u0105d nie ma \u017cadnej konsekwentnej polityki. Nie wiadomo jak i na co wydaje si\u0119 pieni\u0105dze, nie wida\u0107 tu jakiego\u015b celowego, przemy\u015blanego planu – i nie dotyczy to tylko cmentarzy, kt\u00f3re – zgadzam si\u0119 – nie musz\u0105 by\u0107 wcale priorytetem. Ale rz\u0105d polski m\u00f3g\u0142by pomy\u015ble\u0107 cho\u0107by nad renowacj\u0105 najwa\u017cniejszych nagrobk\u00f3w na takich nekropoliach, jak te w \u0179ytomierzu czy Mi\u0144sku.<\/p>\r\n

\u015arodki po\u015bwi\u0119cane przez rz\u0105d na ochron\u0119 polsko\u015bci na Wschodzie, s\u0105 zupe\u0142nie niewystarczaj\u0105ce. W tej dziedzinie powinni\u015bmy uczy\u0107 si\u0119 od mniejszych od nas narod\u00f3w, kt\u00f3re wydaj\u0105 znacznie wi\u0119kszy procent swojego dochodu narodowego na ratowanie swojej kultury poza granicami. Sp\u00f3jrzmy chocia\u017cby na W\u0119gr\u00f3w – bardzo dobry wynalazek, wprowadzony u nas w 2007 roku – a wi\u0119c Karta Polaka, w Budapeszcie zosta\u0142 wymy\u015blony ju\u017c dawno temu.<\/p>\r\n

O naszej polityce wzgl\u0119dem zachowania polskiego dziedzictwa na Kresach trzeba m\u00f3wi\u0107 w szerszym kontek\u015bcie. Przecie\u017c tam zosta\u0142o mn\u00f3stwo polskich nieruchomo\u015bci, innych ni\u017c nagrobki. We Lwowie Polacy powinni mie\u0107 swoj\u0105 kamienic\u0119, najlepiej na rynku, tymczasem nie maj\u0105 tam \u017cadnego budynku. Lokal na Rylejewa jest zagro\u017cony, do niedawna by\u0142 zaplombowany przez urz\u0105d miejski ze wzgl\u0119du na zaleganie przez stron\u0119 polsk\u0105 z rachunkami. To bardzo dziwne dzia\u0142anie, a w\u0142a\u015bciwie brak dzia\u0142ania polskich w\u0142adz. W ka\u017cdym mie\u015bcie, je\u015bli nie powiatowym, to z pewno\u015bci\u0105 wojew\u00f3dzkim, na dawnych Kresach, Polacy powinni tak\u0105 nieruchomo\u015b\u0107 mie\u0107, najlepiej w zabytkowym centrum miasta. Nie chodzi tylko o podtrzymywanie polsko\u015bci, ale raczej o polsk\u0105 \u201esoft Power\u201d. Wiele mogliby\u015bmy si\u0119 w tej materii nauczy\u0107 od naszych zachodnich s\u0105siad\u00f3w, kt\u00f3rzy kupuj\u0105 takie nieruchomo\u015bci w Polsce nawet w miastach, gdzie Niemc\u00f3w s\u0105 ilo\u015bci niemal aptekarskie. Tymczasem Polska r\u00f3wnie\u017c ma takie mo\u017cliwo\u015bci, jednak z jakich\u015b przyczyn to si\u0119 nie dzieje. W Przemy\u015blu powsta\u0142 Dom Ukrai\u0144ski. We Lwowie nie ma Domu Polskiego, a Polacy nie mog\u0105 doprosi\u0107 si\u0119 o to w\u0142adz miasta od 20 lat. Jedyne, co si\u0119 im oferuje, to dzia\u0142ka i informacja, \u017ce \u201emog\u0105 sobie tam co\u015b zbudowa\u0107\u201d. I to jest chore.<\/p>\r\n

Rozmawia\u0142 Krystian Kratiuk<\/em><\/strong><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"W listopadzie tradycyjnie wspominamy zmar\u0142ych przodk\u00f3w. Wielu z nich pozosta\u0142o na Kresach Wschodnich. Kojarz\u0105 si\u0119 one Polakom przede wszystkim z ziemiami le\u017c\u0105cymi w granicach II Rzeczpospolitej. To niewybaczalny b\u0142\u0105d! \u00a0Nierzadko s\u0142yszymy o nekropoliach – \u0141yczakowskiej i na Rossie. A kto dzi\u015b pami\u0119ta o polskich grobach na cmentarzu kalwaryjskim w Mi\u0144sku, cmentarzu \u0179ytomierskim i tysi\u0105cach innych […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[215],"tags":[188],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/77518"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=77518"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/77518\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=77518"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=77518"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=77518"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}