{"id":76348,"date":"2014-10-14T08:17:43","date_gmt":"2014-10-14T12:17:43","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=76348"},"modified":"2014-10-14T08:17:43","modified_gmt":"2014-10-14T12:17:43","slug":"teokracja-jacek-bartyzel","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=76348","title":{"rendered":"Teokracja – Jacek Bartyzel<\/em>"},"content":{"rendered":"

TEOKRACJA<\/strong> (gr. the\u00f3s<\/em> – b\u00f3g, krat\u00f3s<\/em> – si\u0142a, w\u0142adza) – dos\u0142.: \u201erz\u0105dy Boga\u201d; poj\u0119cie nieostre i niejednoznaczne: w sensie w\u0119\u017cszym typ ustroju, w kt\u00f3rym wszelka w\u0142adza – tak\u017ce polityczna – nale\u017cy do stanu kap\u0142a\u0144skiego lub nauczycieli duchowych danej wsp\u00f3lnoty religijnej; terminem \u015bci\u015blejszym i bardziej od t. adekwatnym do takiej sytuacji jest \u201ehierokracja\u201d (od gr. hier\u00f3s<\/em> – nadprzyrodzony, \u015bwi\u0119ty), a dla uzasadniaj\u0105cej go doktryny – \u201ehierokratyzm\u201d; w sensie og\u00f3lniejszym – ka\u017cda forma ustroju spo\u0142ecznego, sposobu sprawowania w\u0142adzy, kt\u00f3ra w\u0142adz\u0119 (a niekiedy tak\u017ce osob\u0119 w\u0142adcy) postrzega jako czynnik boski i sakralny, wywodz\u0105c jej pochodzenie od Boga, uznaj\u0105c zatem konieczno\u015b\u0107 istnienia teologii politycznej, jako usprawiedliwienia (legitymizacji) wszelkiego panowania.<\/p>\r\n

HISTORIA POJ\u0118CIA. Po raz pierwszy poj\u0119ciem t. pos\u0142u\u017cy\u0142 si\u0119 – dla uwydatnienia r\u00f3\u017cnicy pomi\u0119dzy biblijn\u0105 koncepcj\u0105 w\u0142adzy, zawart\u0105 w Torze, a typami ustroj\u00f3w wyst\u0119puj\u0105cych w \u015bwiecie gr. i hellenistycznym – \u017cyd. (kulturowo zlatynizowany) historyk J\u00f3zef Flawiusz, kt\u00f3rego zdaniem: \u201eJedni powierzyli w\u0142adz\u0119 polityczn\u0105 monarchiom, drudzy – oligarchiom, inni wreszcie ludowi. Nasz prawodawca Moj\u017cesz jednak nie sk\u0142ania\u0142 si\u0119 do \u017cadnej z tych form rz\u0105dzenia, ale wprowadzi\u0142 ustr\u00f3j, je\u015bli pos\u0142u\u017cy\u0107 si\u0119 takim sztucznym terminem, teokratyczny, sk\u0142adaj\u0105c w r\u0119ce Boga najwy\u017csze zwierzchnictwo i w\u0142adz\u0119\u201d (Przeciw Apionowi<\/em>). Do tego rozumienia nawi\u0105za\u0142 po wiekach (w Traktacie teologiczno-politycznym<\/em>) Benedykt (w\u0142a\u015bc. Baruch) Spinoza (1632-77), w kt\u00f3rego uj\u0119ciu filarem t. jest przekonanie, i\u017c wszelkie zobowi\u0105zania obywatelskie wyp\u0142ywaj\u0105 z przymierza ludu z Bogiem, kt\u00f3ry stanowi jedyne i bezpo\u015brednie \u017ar\u00f3d\u0142o wszelkiej w\u0142adzy; ktokolwiek i w jakimkolwiek zakresie w\u0142ada, zawsze rz\u0105dzi prawomocnie tylko dlatego, \u017ce do tej funkcji wybra\u0142 go B\u00f3g; analizuj\u0105c starotestamentowy model w\u0142adzy, Spinoza zwraca\u0142 tak\u017ce uwag\u0119 na okoliczno\u015b\u0107 sprawowania w staro\u017cytnym Izraelu urz\u0119du interpretatora prawa przez cz\u0142onk\u00f3w ni\u017cszej sfery kasty kap\u0142a\u0144skiej – zobowi\u0105zanej do pe\u0142nienia pos\u0142ug przy \u015bwi\u0105tyni – tj. lewit\u00f3w, nie za\u015b przez zwierzchnik\u00f3w politycznych (kr\u00f3l\u00f3w Izraela i Judy) czy wyznaczonych przez nich \u015bwieckich urz\u0119dnik\u00f3w; intencj\u0105 Spinozy nie by\u0142o jednak bynajmniej przywr\u00f3cenie rz\u0105d\u00f3w teokratycznych, lecz takie rozwi\u0105zanie \u201eproblemu teologiczno-politycznego\u201d, w kt\u00f3rym sfera religijna zostanie zamkni\u0119ta we \u201ewn\u0119trzu\u201d przekona\u0144 i sumienia jednostek, a przez to religia przestanie by\u0107 czynnikiem r\u00f3\u017cnicuj\u0105cym i wprowadzaj\u0105cym niezgod\u0119 w sferze publicznej, w kt\u00f3rej z kolei zapanuje ustr\u00f3j \u201ekonstytucyjny\u201d, oparty o \u201erz\u0105dy prawa\u201d (\u015bwieckiego i pozytywnego), czego zal\u0105\u017cki, acz w formie teokratycznej, widzia\u0142 w\u0142a\u015bnie w modelu starotestamentowym.<\/p>\r\n

SENS I ZAKRES POJ\u0118CIA. Brak powszechnej zgody co do tego, jakie formy ustroju nale\u017cy okre\u015bla\u0107 jako teokratyczne, wynika nie tylko z w\u0119\u017cszej lub szerszej definicji t., ale r\u00f3wnie\u017c z przyj\u0119tych za\u0142o\u017ce\u0144 metodologicznych i gnozeologicznych. W Polsce rozpowszechni\u0142o si\u0119 podej\u015bcie wypracowane w ramach og\u00f3lnej teorii \u201ewielo\u015bci cywilizacyj\u201d F. Konecznego, kt\u00f3rego osi\u0105 jest rozr\u00f3\u017cnienie pomi\u0119dzy cywilizacjami \u201esakralnymi\u201d i \u201ep\u00f3\u0142sakralnymi\u201d a niesakralnymi, przy czym przez \u201esakralno\u015b\u0107\u201d nale\u017cy tu rozumie\u0107 monizm prawny (brak rozr\u00f3\u017cnienia pomi\u0119dzy prawem religijnym a cywilnym) oraz poddanie wi\u0119kszo\u015bci sfer \u017cycia ludzkiego, zar\u00f3wno indywidualnego, jak zbiorowego, religijnym przepisom rytualnym; z tego punktu widzenia sakralne by\u0142y prawie wszystkie (wyj\u0105wszy klasyczn\u0105 helle\u0144sk\u0105 i rzym.) i martwe ju\u017c cywilizacje staro\u017cytne, z wci\u0105\u017c \u017cywotnych za\u015b sakralne s\u0105 dwie cywilizacje staro\u017cytne, tj. brami\u0144ska (hind.) i \u017cyd., p\u00f3\u0142sakralne dwie cywilizacje \u015bredniowieczne (bizant. i islam.); niesakralne za\u015b – jedna staro\u017cytna (chi\u0144.) i dwie \u015bredniowieczne (tura\u0144ska i \u0142ac., zwana te\u017c chrze\u015bcija\u0144sko-klasyczn\u0105); czynnikiem r\u00f3\u017cnicuj\u0105cym nie jest tu wi\u0119c religia, jako \u017ce w orbicie chrze\u015bcija\u0144stwa wyst\u0119puje zar\u00f3wno cywilizacja sakralna (bizant.), jak i niesakralna (\u0142ac.) – z tego te\u017c powodu zwolennicy teorii Konecznego odrzucaj\u0105 poj\u0119cie cywilizacji chrze\u015bcija\u0144skiej; zdaniem Konecznego cywilizacja \u0142ac. jest wprawdzie religijna, tzn. uznaje prymat ducha nad materi\u0105 i moralno\u015bci chrze\u015bcija\u0144skiej nad polityk\u0105, nie jest jednakowo\u017c sakralna, poniewa\u017c sakralizuje tylko nieliczne sfery \u017cycia (jak ma\u0142\u017ce\u0144stwo) oraz uznaje (przej\u0119ty z cywilizacji rzym.) dualizm prawa religijnego i cywilnego; w tym uj\u0119ciu pa\u0144stwo w cywilizacji \u0142ac. mo\u017ce by\u0107 chrze\u015bcija\u0144skie, tym samym za\u015b \u201ewyznaniowe\u201d w sensie kwalifikuj\u0105cej je religijnie i etycznie cechy, ale nie mo\u017ce by\u0107 teokratyczne, poniewa\u017c rz\u0105dzone jest przez \u015bwieckich i wed\u0142ug norm \u015bwieckiego prawa publicznego oraz uznaje dualizm w\u0142adzy duchownej i \u015bwieckiej, r\u00f3\u017cnicuj\u0105c zakresy ich kompetencji; nie przeczy temu r\u00f3wnie\u017c istnienie (od 754 do 1870) Pa\u0144stwa Ko\u015bcielnego, czyli Patrimonium Sancti Petri<\/em>, poniewa\u017c by\u0142o ono jedynie domen\u0105 \u015bwieck\u0105 papie\u017ca, gwarantuj\u0105c\u0105 jego niezawis\u0142o\u015b\u0107, w stosunku do kt\u00f3rej pozostawa\u0142 on jako zwierzchnik doczesny, a nie jako widzialna G\u0142owa Ko\u015bcio\u0142a; dualizm w\u0142adz w Res Publica Christiana<\/em> znalaz\u0142 wyraz w formule okre\u015blanej (od czas\u00f3w papie\u017ca \u015bw. Gelazego I \/492-96\/) metaforycznym mianem \u201eDw\u00f3ch Mieczy\u201d, tj. dw\u00f3ch niezale\u017cnych w swoich zakresach kompetencji, lecz wsp\u00f3\u0142dzia\u0142aj\u0105cych ze sob\u0105 ze wzgl\u0119du na dobro wsp\u00f3lne tych samych os\u00f3b nale\u017c\u0105cych i do Ko\u015bcio\u0142a, i do pa\u0144stwa, co zasadniczo wyp\u0142ywa\u0142o z ewangelicznej wskaz\u00f3wki oddawania tego, co boskie, Bogu, a tego, co cesarskie cesarzowi.<\/p>\r\n

P\u00f3\u0142sakralny charakter ma natomiast cywilizacja bizant., zar\u00f3wno ze wzgl\u0119du na panuj\u0105cy w Bizancjum monizm prawniczy oraz tzw. cezaropapizm, czyli faktyczne zwierzchnictwo cesarza nad Ko\u015bcio\u0142em, wyra\u017caj\u0105ce si\u0119 nie tylko mianowaniem przez niego biskup\u00f3w, ale r\u00f3wnie\u017c bezpo\u015brednimi interwencjami w sfer\u0119 dogmatyczn\u0105, a tak\u017ce (przypisywanym przez Konecznego tej cywilizacji) wy\u0142\u0105czeniem polityki spod nakaz\u00f3w etyki; uczony ten jednak obserwowa\u0142 nieustanne (r\u00f3wnie\u017c po upadku Bizancjum w 1453 i w rozmaitych mutacjach) ekspandowanie cywilizacji bizant. na obszar zdominowany zasadniczo przez cywilizacj\u0119 \u0142ac., tj. zach. Europ\u0119, kojarz\u0105c \u00f3w wp\u0142yw zasadniczo z instytucj\u0105 \u015aw. Cesarstwa Rzym., wskrzeszonego przez kr\u00f3l\u00f3w Niemiec w 962, ale r\u00f3wnie\u017c z tak r\u00f3\u017cnymi od \u015bredniowiecznego uniwersalizmu imperialnego i p\u00f3\u017aniejszymi fenomenami, jak Prusy czy hitleryzm (tzw. bizantynizm niem.); jednocze\u015bnie jednak nie zauwa\u017ca\u0142 faktycznego cezaropapizmu w nowo\u017cytnej kulturze anglosaskiej (po protestantyzacji Ko\u015bcio\u0142a Anglii), kt\u00f3r\u0105 uwa\u017ca\u0142 za wzorcow\u0105 dla cywilizacji \u0142ac.; tymczasem, r\u00f3wnie\u017c w obr\u0119bie tej kultury – aczkolwiek na jej \u00f3wczesnych peryferiach, tj. w p\u00f3\u0142nocnoamer. koloniach zak\u0142adanych w XVII w. przez purytan\u00f3w w podleg\u0142ej nominalnie kr\u00f3lowi ang. Nowej Anglii – ukszta\u0142towa\u0142a si\u0119 \u015bcis\u0142a t. w starotestamentowym sensie, pod postaci\u0105 \u201erz\u0105d\u00f3w s\u0119dzi\u00f3w\u201d, tj. pastor\u00f3w, zw. tak\u017ce ministrami (jak Massachusetts pod rz\u0105dami pastorskiej \u201edynastii\u201d Mather\u00f3w), b\u0119d\u0105cych jednocze\u015bnie nauczycielami religijnymi i przyw\u00f3dcami politycznymi wsp\u00f3lnoty; ten (rejudaizuj\u0105cy) model wywodzi\u0142 si\u0119 bezpo\u015brednio z teokratycznej oligarchii w Republice Genewskiej, ustanowionej przez reformatora religijnego Jana Kalwina (1509-64).<\/p>\r\n

Z jakiegokolwiek punktu widzenia nieproblematyczny jest teokratyczny charakter wszystkich dawnych cywilizacji, w kt\u00f3rych albo\/i deifikowano w\u0142adc\u0119 (b\u0119d\u0105cego tak\u017ce kap\u0142anem), a kap\u0142ani stanowili warstw\u0119 przyw\u00f3dcz\u0105, reguluj\u0105c\u0105 \u017cycie wsp\u00f3lnoty; nie ma tak\u017ce sporu co do tego, \u017ce wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie pierwiastki teokratyczne wyst\u0119puj\u0105 w obszarze cywilizacji islam., w najbardziej ustabilizowanej postaci w ustroju Islamskiej Republiki Ira\u0144skiej, zdominowanej przez wyznawc\u00f3w szyickiego od\u0142amu religii mahometa\u0144skiej; w tym modelu autorytet kleru szyickiego (imam\u00f3w) ma umocowanie zar\u00f3wno w sensie moralnym i epistemicznym (jako interpretator\u00f3w prawa), jak formalnym (w postaci Rady Stra\u017cnik\u00f3w Rewolucji, kt\u00f3rej dyrektywy s\u0105 obligatoryjne dla \u015bwieckich w\u0142adz republiki), a jednocze\u015bnie wsp\u00f3\u0142istnieje on z instytucjami wzorowanymi na zachodnioeurop. modelu konstytucjonalizmu i wyborczej demokracji. Obszarem spornym jest natomiast charakter cywilizacji zach. (okre\u015blanej przez Konecznego jako \u0142ac.), zw\u0142aszcza w jej dawniejszym, klasycznym okresie, czyli w epoce \u015bredniowiecza. Teza o \u201eniesakralno\u015bci\u201d tej cywilizacji mo\u017ce by\u0107 sfalsyfikowana, je\u015bli przyj\u0105\u0107 szersze rozumienie t. jako ustroju, kt\u00f3ry wywodzi pochodzenie w\u0142adzy od Boga, przyznaje religii status publiczny oraz uznaje za oczywiste i naturalne przenikanie wszystkich sfer \u017cycia doczesnego przez wiar\u0119 religijn\u0105 (a nie tylko normy etyczne przyjmowane przez chrze\u015bcija\u0144stwo), a tak\u017ce przynajmniej po\u015bredni\u0105 (potestas indirecta<\/em>) zwierzchno\u015b\u0107 Ko\u015bcio\u0142a nad wsp\u00f3lnot\u0105 polityczn\u0105, ze wzgl\u0119du na zbawienie dusz; kt\u00f3ry wreszcie, acz nie deifikuje w\u0142adcy (cesarza, kr\u00f3la), to jednak sakralizuje jego osob\u0119 i godno\u015b\u0107, postrzegaj\u0105c go jako \u201eporucznika Boga na ziemi\u201d, nadaj\u0105c mu ten szczeg\u00f3lny status \u201eosoby podw\u00f3jnej\u201d (persona mixta<\/em>), tj. posiadaj\u0105cej \u201edwa cia\u0142a\u201d – zniszczalne, fizyczne i niezniszczalne, duchowe – w rycie namaszczenia, analogicznym do namaszczenia biskup\u00f3w, zobowi\u0105zuj\u0105c go r\u00f3wnie\u017c do bycia \u201ena\u015bladowc\u0105 Chrystusa\u201d (christomimetes<\/em>) w pos\u0142udze monarszej; w tym znaczeniu cywilizacja zach. chrze\u015bcija\u0144stwa by\u0142a zatem bez w\u0105tpienia sakralna i teokratyczna, co znajduje wyraz tak\u017ce w okre\u015blaniu jej mianem Christianitas<\/em>; a jej p\u00f3\u017aniejsza desakralizacja jest zarazem zwr\u00f3con\u0105 przeciwko chrze\u015bcija\u0144stwu sekularyzacj\u0105 i laicyzacj\u0105.<\/p>\r\n

TEOKRACJA PAPIESKA. Co najmniej jeden, i to g\u0142\u00f3wny w historii \u015bredniowiecznego Zachodu (czyli niew\u0105tpliwie cywilizacji \u0142ac.), przypadek spe\u0142nia wszystkie warunki desygnatu poj\u0119cia t., zar\u00f3wno w og\u00f3lniejszym, jak w\u0119\u017cszym (hierokratycznym) sensie, tj. t. papieska, zapocz\u0105tkowana (1075) Dictatus papae<\/em> papie\u017ca Grzegorza VII a zwie\u0144czona bull\u0105 Unam Sanctam<\/em> (1303) papie\u017ca Bonifacego VIII; w tym okresie w\u0142adza papie\u017cy (podejmuj\u0105cych te\u017c wysi\u0142ek desakralizacji w\u0142adzy cesarskiej, co jednak nie oznacza\u0142o tendencji antyteokratycznej, a jedynie likwidacj\u0119 konkurencyjnego o\u015brodka t. w ekumenie chrze\u015bcija\u0144skiej) wykroczy\u0142a daleko poza dualistyczn\u0105 doktryn\u0119 gelazja\u0144sk\u0105 oraz poza po\u015bredni nadz\u00f3r nad w\u0142adz\u0105 doczesn\u0105 z uwagi na cel nadprzyrodzony, ale przeobrazi\u0142a si\u0119 w \u015bci\u015ble teokratyczn\u0105 i hierokratyczn\u0105 koncepcj\u0119 pe\u0142ni w\u0142adzy (plenitudo potestatis<\/em>) nad innymi zwierzchno\u015bciami; w tej papocezarystycznej koncepcji oba \u201emiecze\u201d pozostaj\u0105 zawsze w dyspozycji Ko\u015bcio\u0142a (papiestwa), przy czym jeden z nich (miecz w\u0142adzy duchownej) stale i bezpo\u015brednio, drugi za\u015b (miecz w\u0142adzy doczesnej) jest wyci\u0105gany na \u017c\u0105danie papie\u017ca; wszelka w\u0142adza doczesna (polityczna), \u0142\u0105cznie z cesarsk\u0105, \u015bwieci jedynie odbitym \u015bwiat\u0142em \u201eksi\u0119\u017cyca\u201d, otrzymywanym od \u201es\u0142o\u0144ca\u201d (czyli Ko\u015bcio\u0142a); papie\u017c panuje nad kr\u00f3lami i kr\u00f3lestwami, i wszyscy w\u0142adcy otrzymuj\u0105 od niego swoje kr\u00f3lestwa, on za\u015b jest \u201eprawdziwym\u201d cesarzem i tylko on ma prawo do insygni\u00f3w cesarskich (a cesarz \u015bwiecki jest jedynie jego urz\u0119dnikiem); to z\u0142\u0105czenie w jednym r\u0119ku (biskupa Rzymu) godno\u015bci papieskiej i cesarskiej uzasadniali szeroko teoretycy hierokratyzmu, zwani te\u017c papalistami (we wsp\u00f3\u0142czesnej nauce tendencja ta zosta\u0142a nazwana \u201eaugustynizmem politycznym\u201d), dowodz\u0105cy, i\u017c papie\u017c, jako rzeczywisty monarcha ca\u0142ej chrze\u015bcija\u0144skiej wsp\u00f3lnoty, przekazuje w\u0142adcom \u015bwieckim jedynie cz\u0119\u015b\u0107 swojej w\u0142adzy (potestas<\/em>) i dla okre\u015blonych zada\u0144, sam zachowuj\u0105c pe\u0142ni\u0119 autorytetu (auctoritas<\/em>) g\u0142owy pa\u0144stwa (\u015bw. Bernard z Clairvaux SOCist), w jego osobie \u201esuwerennie rezyduje powszechny rz\u0105d nad wszystkimi\u201d \/universalis omnium principatus<\/em>\/ (\u015bw. Bonawentura OFM), jest zwierzchnim w\u0142a\u015bcicielem wszystkich d\u00f3br doczesnych, u\u017cytkowanych jedynie przez swoich doczesnych w\u0142a\u015bciciel (Idzi Rzymianin OESA), a w\u0142adza papieska rozci\u0105ga si\u0119 nawet na Czy\u015bciec, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142by – gdyby chcia\u0142 – opr\u00f3\u017cni\u0107 za jednym zamachem, oraz na anio\u0142\u00f3w, kt\u00f3rzy mogliby by\u0107 przez niego ekskomunikowani (Augustyn z Ankony OESA).<\/p>\r\n

W p\u00f3\u017aniejszych wiekach tendencja ta powraca w niekt\u00f3rych koncepcjach tzw. teokrat\u00f3w, jak Joseph de Maistre, przyznaj\u0105cy papie\u017cowi (Du pape<\/em>, 1819, przek\u0142ad pol. O papie\u017cu<\/em>, 1853) \u201ew\u0142adz\u0119 zwalniaj\u0105c\u0105\u201d poddanych od pos\u0142usze\u0144stwa w razie uporczywej tyranii, czy niekt\u00f3rych ultramontan\u00f3w (L. Veuillot, kard. E.H. Manning), domagaj\u0105cych si\u0119 rozci\u0105gni\u0119cia nieomylno\u015bci papieskiej r\u00f3wnie\u017c na kwestie polityczne.<\/p>\r\n

Jacek Bartyzel<\/em><\/strong><\/p>\r\n

W. Barry, The papal Monarchy. From St. Gregory the Great to Boniface VIII (590-1303)<\/em>, London 1902; A. Dempf, Sacrum Imperium. <\/em>Geschichts- und Staatsphilosophie des Mittelalters und der politischen Renaissance<\/em>, M\u00fcnchen 1929, Darmstadt 1954\u00b2; H.-X. Arquilli\u00c3\u00a8re, L\u2019augustinisme politique. Essai sur la formation des theories politiques du Moyen-\u00c3\u201age<\/em>, Paris 1934, 1972\u00b3; H.-X. Arquilli\u00c3\u00a8re, Saint Gr\u00c3\u00a9goire VII. Essai sur sa conception du pouvoir pontifical<\/em>, Paris 1934; E. Peterson, Der Monotheismus als politisches Problem. Ein Beitrag zur Geschichte der politischen Theologie im Imperium Romanum<\/em>, Leipzig 1935 [Monoteizm jako problem polityczny<\/em>, \u201eRes Publica Nowa\u201d, 20\/2012, 38-61]; M. \u0179ywczy\u0144ski, Papiestwo i papie\u017ce \u015bredniowiecza<\/em>, Lw\u00f3w 1938 [pt. Papiestwo i papie\u017ce w \u015bredniowieczu<\/em>, Krak\u00f3w 1995\u00b2]; M. Maccarrone, Chiesa e Stato nella doctrina di papa Innocento III<\/em>, Roma 1940; W. Ullmann, Medieval Papalism<\/em>, London 1949, 2009; M. Pacaut, La Th\u00c3\u00a9ocratie. L\u2019\u00c3\u2030glise et le pouvoir au Moyen-\u00c3\u201age<\/em>, Paris 1957, 1989; M. Maccarrone, La dottrina del primato papale dal IV all\u2019 VIII secolo nelle relazioni con le chiese occidentali<\/em>, Spoleto 1960; R. A. Schwaller de Lubicz, Le Roi de la th\u00c3\u00a9ocratie pharaonique<\/em>, Paris 1961, 1993\u00b2; W. Ullmann, The Growth of papal Gouvernement in the Middle Ages. A Study in the ideological Relation of clerical to lay Power<\/em>, London 1962, 2012; F. Dvornik, Byzance et la primaut\u00c3\u00a9 romaine<\/em>, Paris 1964 [Bizancjum a prymat Rzymu<\/em>, Warszawa 1985]; F. Koneczny, Cywilizacja bizanty\u0144ska<\/em>, Londyn 1973, Komor\u00f3w 2006; F. Koneczny, Cywilizacja \u017cydowska<\/em>, I-III, Londyn 1974, Komor\u00f3w 2006; S. Runciman, The Byzantine Theocracy<\/em>, Cambridge 1977 [Teokracja bizantyjska<\/em>, Warszawa 1982, 2008\u00b2]; J.-F. No\u00c3\u00abl, Le Saint-Empire<\/em>, Paris 1982, 1993\u00b3 [\u015awi\u0119te Cesarstwo<\/em>, Warszawa 1998]; P. Milcarek, Pa\u0144stwo \u015bwieckie czy chrze\u015bcija\u0144skie?<\/em>, Warszawa 1992; A. Schemann, Teokracja p\u00f3\u017anego Bizancjum<\/em>, \u201eZnak\u201d 1994, nr 466(3); M. Ruthven, Islam<\/em>, Oxford 1997 [Islam<\/em>, Warszawa 1998]; B. Szlachta, Hierokratyzm<\/em>, [w:] S\u0142ownik historii doktryn politycznych<\/em> (red. M. Jask\u00f3lski), Warszawa 1999, t. II, 397-401; R. Lill, Die Macht der P\u00c3\u00a4pste<\/em>, M\u00fcnchen 2006; L. Piotrowicz, Kult panuj\u0105cego w staro\u017cytno\u015bci<\/em>, Pozna\u0144 2006; J. Gordzia\u0142kowski, Historia Pa\u0144stwa Ko\u015bcielnego<\/em>, Krak\u00f3w 2007; B. Szlachta, Papalizm<\/em>, [w:] S\u0142ownik historii doktryn politycznych<\/em> (red. M. Jask\u00f3lski), Warszawa 2009, 521-528; A. Wielomski, Teokracja papieska 1073-1378. My\u015bl polityczna papie\u017cy, papalist\u00f3w i ich przeciwnik\u00f3w<\/em>, Warszawa 2011.<\/p>\r\n

\u00a0<\/em><\/strong><\/p>\r\n

\r\n

Rozszerzona wersja has\u0142a w Encyklopedii Katolickiej<\/em>, t. XIX, Lublin 2013, s. 652-654.<\/p>\r\n<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"TEOKRACJA (gr. the\u00f3s – b\u00f3g, krat\u00f3s – si\u0142a, w\u0142adza) – dos\u0142.: \u201erz\u0105dy Boga\u201d; poj\u0119cie nieostre i niejednoznaczne: w sensie w\u0119\u017cszym typ ustroju, w kt\u00f3rym wszelka w\u0142adza – tak\u017ce polityczna – nale\u017cy do stanu kap\u0142a\u0144skiego lub nauczycieli duchowych danej wsp\u00f3lnoty religijnej; terminem \u015bci\u015blejszym i bardziej od t. adekwatnym do takiej sytuacji jest \u201ehierokracja\u201d (od gr. hier\u00f3s […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[135],"tags":[35],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/76348"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=76348"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/76348\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=76348"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=76348"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=76348"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}