\r\nKOMENTARZ BIBU\u0141Y<\/em>:<\/strong> Niestety, film nie jest ani anga\u017cuj\u0105cy, ani zbyt wierny historycznie, ani dobrze zagrany czy zrealizowany… Ale, gdy nikt inny z polskich re\u017cyser\u00f3w nawet nie pr\u00f3bowa\u0142 wspomnie\u0107 o tamtych wydarzeniach, dobrze, \u017ce mamy cho\u0107by i tak\u0105 narracj\u0119.<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n
\r\nWojenne losy polskiego z\u0142ota <\/h2>\r\n
Rz\u0105d polski od czasu reformy monetarnej W\u0142adys\u0142awa Grabskiego przywi\u0105zywa\u0142 wielk\u0105 wag\u0119 do stabilizacji waluty. Jednym z najwa\u017cniejszych czynnik\u00f3w gwarantuj\u0105cych si\u0142\u0119 z\u0142ot\u00f3wki by\u0142y odpowiednio wysokie rezerwy z\u0142ota. Gromadzi\u0142 je Bank Polski utworzony w 1924 r., w formie prywatnej sp\u00f3\u0142ki akcyjnej. Jego obowi\u0105zkiem by\u0142a emisja waluty polskiej oraz utrzymywanie sta\u0142ego kursu wymiany. Starano si\u0119 to zapewni\u0107 dzi\u0119ki zgromadzeniu odpowiednio wysokich rezerw z\u0142ota i obcych walut. <\/span><\/strong>
\r\n
\r\nWed\u0142ug oficjalnych danych z sierpnia 1939 r. Bank Polski posiada\u0142 z\u0142oto w sztabach o \u0142\u0105cznej wadze prawie 38 ton, a ponadto sporo z\u0142otych monet [1]. <\/span><\/span><\/p>\r\nW obliczu nadci\u0105gaj\u0105cej wojny z Niemcami podj\u0119to odpowiednie kroki, aby z\u0142oto zabezpieczy\u0107. Cz\u0119\u015b\u0107 z\u0142ota znajduj\u0105cego si\u0119 w warszawskim skarbcu Banku Polskiego postanowiono wyekspediowa\u0107 do oddzia\u0142\u00f3w terenowych po\u0142o\u017conych we wschodniej cz\u0119\u015bci kraju. W czerwcu i lipcu 1939 r. cztery transporty pojecha\u0142y do oddzia\u0142\u00f3w banku w Siedlcach, Brze\u015bciu nad Bugiem, Zamo\u015bciu i Lublinie. Ponadto w twierdzy brzeskiej przygotowano specjalne pomieszczenia, dok\u0105d miano w razie potrzeby ewakuowa\u0107 ca\u0142e z\u0142oto z Warszawy. Jeszcze przed wybuchem wojny zastanawiano si\u0119, czy nie wywie\u017a\u0107 go na Zach\u00f3d, gdzie z\u0142o\u017cone w bankach francuskich, angielskich i ameryka\u0144skich by\u0142oby ca\u0142kowicie bezpieczne. Na ten temat panowa\u0142y jednak rozbie\u017cne opinie. O ile kierownictwo Banku Polskiego pomys\u0142 ten popiera\u0142o, o tyle sprzeciwia\u0142 si\u0119 temu wicepremier Eugeniusz Kwiatkowski, kt\u00f3ry obawia\u0142 si\u0119, \u017ce w niesprzyjaj\u0105cych okoliczno\u015bciach polskie z\u0142oto \u0142atwo mog\u0142oby pa\u015b\u0107 ofiar\u0105 sekwestru. Niew\u0105tpliwie w dyskusjach nad tym zagadnieniem brano pod uwag\u0119 do\u015bwiadczenia z okresu pierwszej wojny \u015bwiatowej, kiedy to Rosja dysponuj\u0105ca ogromnymi rezerwami z\u0142otego kruszcu przechowywanego w krajowych bankach mia\u0142a du\u017ce problemy z wykorzystaniem ich do sfinansowania zakup\u00f3w broni na Zachodzie. Rosjanie musieli uciec si\u0119 do transportowania z\u0142ota drog\u0105 morsk\u0105, co w warunkach wojennych wi\u0105za\u0142o si\u0119 z du\u017cym ryzykiem [2]. <\/span><\/span><\/p>\r\nDo wybuchu wojny, mimo podejmowanych pr\u00f3b, plany wywiezienia z\u0142ota z Polski nie zosta\u0142y zrealizowane. Z oczywistych wzgl\u0119d\u00f3w odrzucono pomys\u0142 transportu z\u0142ota drog\u0105 l\u0105dow\u0105 przez Niemcy. Nie wywieziono go r\u00f3wnie\u017c nowoczesnymi samolotami pasa\u017cerskimi LOT-u, gdy\u017c nie zdo\u0142ano za\u0142atwi\u0107 wszystkich formalno\u015bci zwi\u0105zanych z mi\u0119dzyl\u0105dowaniem w krajach skandynawskich. Wed\u0142ug stanu z 1 wrze\u015bnia 1939 r. zasoby z\u0142ota Banku Polskiego by\u0142y og\u00f3\u0142em warte 463,6 mln z\u0142otych, to jest oko\u0142o 87 mln \u00f3wczesnych dolar\u00f3w ameryka\u0144skich. Z tego z\u0142oto warto\u015bci 193 mln z\u0142 znajdowa\u0142o si\u0119 nadal w skarbcu centralnym w Warszawie. Sztaby warto\u015bci 170 mln z\u0142 przechowywano w Brze\u015bciu nad Bugiem, Lublinie, Siedlcach i Zamo\u015bciu, a z\u0142oto warto\u015bci nieco ponad 100 mln z\u0142 znajdowa\u0142o si\u0119 w depozytach Banku Polskiego ulokowanych od dawna za granic\u0105, g\u0142\u00f3wnie w Banku Francji, Banku Anglii oraz bankach ameryka\u0144skich i szwajcarskich [3]. Tak wi\u0119c zasadnicza cz\u0119\u015b\u0107 z\u0142otego skarbu Rzeczypospolitej znajdowa\u0142a si\u0119 nadal w kraju. W pierwszych dniach wojny ludzie odpowiedzialni za bezpiecze\u0144stwo rezerw z\u0142otego kruszcu zdali sobie spraw\u0119 z faktu, \u017ce wojska niemieckie zbli\u017caj\u0105 si\u0119 do stolicy szybciej, ni\u017c tego si\u0119 spodziewano. Uznano, \u017ce nie ma chwili do stracenia i nale\u017cy natychmiast podj\u0105\u0107 decyzj\u0119 o ewakuacji zasob\u00f3w przechowywanych w podziemiach Banku Polskiego przy ul. Biela\u0144skiej. <\/span><\/span>
\r\n4 wrze\u015bnia autobusami nale\u017c\u0105cymi do Pa\u0144stwowej Wytw\u00f3rni Papier\u00f3w Warto\u015bciowych wywieziono do Brze\u015bcia 15 ton z\u0142ota warto\u015bci 80 mln z\u0142. Tego\u017c dnia u premiera Felicjana S\u0142awoja-Sk\u0142adkowskiego zjawili si\u0119 pu\u0142kownicy Ignacy Matuszewski i Adam Koc oraz by\u0142y minister handlu Henryk Floyar-Rajchman. O\u015bwiadczyli, \u017ce dzia\u0142aj\u0105 z upowa\u017cnienia wicepremiera i ministra skarbu Eugeniusza Kwiatkowskiego, i za\u017c\u0105dali pomocy w zorganizowaniu ewakuacji z\u0142ota z Warszawy. Premier w pe\u0142ni podzieli\u0142 ich trosk\u0119 o bezpiecze\u0144stwo skarbu Rzeczypospolitej i wyda\u0142 im specjalne glejty gwarantuj\u0105ce pomoc wszystkich organ\u00f3w pa\u0144stwowych w przeprowadzeniu tej wa\u017cnej misji. Nad bezpiecze\u0144stwem operacji czuwali urz\u0119dnicy Banku Polskiego uzbrojeni w bro\u0144 kr\u00f3tk\u0105 oraz stra\u017cnicy bankowi. Okaza\u0142o si\u0119 jednak, \u017ce obiecanych samochod\u00f3w by\u0142o zbyt ma\u0142o, aby wywie\u017a\u0107 wszystko jednym transportem. W nocy z 4 na 5 wrze\u015bnia pierwsza partia z\u0142ota z Warszawy dotar\u0142a do Lublina, szybko j\u0105 roz\u0142adowano i auta wr\u00f3ci\u0142y do Warszawy po reszt\u0119 z\u0142ota. 5 wrze\u015bnia druga kolumna opu\u015bci\u0142a stolic\u0119, napotykaj\u0105c na szosach ogromne trudno\u015bci. Drogi by\u0142y zatarasowane wszelkiego rodzaju pojazdami, wsz\u0119dzie panowa\u0142 niesamowity chaos, trwa\u0142y ataki lotnictwa niemieckiego. Mimo to kolumna z transportem z\u0142ota dotar\u0142a do Lublina, gdzie spodziewano si\u0119 d\u0142u\u017cszego postoju. <\/span><\/span><\/p>\r\nOkaza\u0142o si\u0119, \u017ce by\u0142y to z\u0142udne nadzieje. Niemcy parli na wsch\u00f3d, oskrzydlaj\u0105c polskie armie od p\u00f3\u0142nocy i po\u0142udnia. W tej sytuacji nakazano dalsz\u0105 ewakuacj\u0119 z\u0142ota w kierunku po\u0142udniowo-wschodnim. Uznano, \u017ce nowym miejscem przechowania skarbu Banku Polskiego b\u0119dzie \u0141uck. W nocy z 7 na 8 wrze\u015bnia 30 autobus\u00f3w i samochod\u00f3w osobowych przewioz\u0142o tam ca\u0142e z\u0142oto znajduj\u0105ce si\u0119 w Lublinie. Zatrzymano si\u0119 na d\u0142u\u017cszy odpoczynek.<\/span><\/p>\r\nWydarzenia wojenne rozwija\u0142y si\u0119 jednak w takim tempie, \u017ce zacz\u0119to my\u015ble\u0107 o ca\u0142kowitej ewakuacji wszelkich zasob\u00f3w kruszcu poza granic\u0119 Polski. Do przygotowa\u0144 przyst\u0105piono wsz\u0119dzie tam, gdzie znajdowa\u0142o si\u0119 z\u0142oto, a wi\u0119c nie tylko w \u0141ucku, ale r\u00f3wnie\u017c w Brze\u015bciu nad Bugiem, Siedlcach i Zamo\u015bciu. Mi\u0119dzy 7 a 9 wrze\u015bnia drog\u0105 kolejow\u0105 przewieziono do \u015aniatynia przy granicy z Rumuni\u0105 ca\u0142y zapas z\u0142ota przechowywany dot\u0105d w Brze\u015bciu oraz w \u0141ucku. Tam te\u017c dotar\u0142o z\u0142oto z Zamo\u015bcia. 13 wrze\u015bnia w \u015aniatyniu zebrano ca\u0142o\u015b\u0107 z\u0142ota Banku Polskiego z wyj\u0105tkiem 3817 kg z\u0142ota warto\u015bci ponad 22 milion\u00f3w z\u0142otych, kt\u00f3re pozostawiono w Dubnie do dyspozycji rz\u0105du polskiego. <\/span><\/span><\/p>\r\nTeraz nale\u017ca\u0142o za\u0142atwi\u0107 na drodze dyplomatycznej kwesti\u0119 tranzytu polskiego z\u0142ota przez terytorium Rumunii. Sprawa nie by\u0142a wcale prosta. Wprawdzie kraj ten by\u0142 formalnie zwi\u0105zany sojuszem z Polsk\u0105 od 1921 r., ale jego ostrze wymierzone by\u0142o nie przeciwko Niemcom, a Zwi\u0105zkowi Sowieckiemu. Ponadto Bukareszt by\u0142 pod sta\u0142ym naciskiem Berlina i Moskwy, kt\u00f3re nalega\u0142y, aby rz\u0105d rumu\u0144ski nie zezwala\u0142 na tranzyt ludzi i towar\u00f3w z Polski na Zach\u00f3d i odwrotnie. Z ka\u017cdym dniem, wraz z pogarszaniem si\u0119 sytuacji militarnej Polski, stanowisko Rumunii by\u0142o coraz trudniejsze, w coraz mniejszym stopniu mog\u0142a ona ignorowa\u0107 naciski niemieckie i sowieckie. <\/span><\/span><\/p>\r\nAmbasada Rzeczypospolitej w Bukareszcie, powiadomiona o planach ewakuacji polskiego z\u0142ota przez Rumuni\u0119, rozpocz\u0119\u0142a energiczne starania o uzyskanie na ni\u0105 zgody rz\u0105du rumu\u0144skiego. Polak\u00f3w wspierali w tych staraniach ambasadorzy Francji i Wielkiej Brytanii, r\u00f3wnie\u017c zainteresowani tym, aby polskie z\u0142oto nie wpad\u0142o w r\u0119ce niemieckie. <\/span><\/span><\/p>\r\nWysi\u0142ki dyplomatyczne okaza\u0142y si\u0119 skuteczne i ambasador Roger Raczy\u0144ski zawiadomi\u0142 w\u0142adze polskie, \u017ce Rumuni zgadzaj\u0105 si\u0119 na przew\u00f3z polskiego z\u0142ota do portu w Konstancy nad Morzem Czarnym, gdzie oczekiwa\u0107 mia\u0142y statki alianckie. Rumuni stawiali jednak jeden warunek; ca\u0142y transport mia\u0142 odby\u0107 si\u0119 w ci\u0105gu 48 godzin. <\/span><\/span><\/p>\r\nPo polskiej stronie granicy rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 gor\u0105czkowe przygotowania do ewakuacji. W nocy z 13 na 14 wrze\u015bnia za\u0142adowano na stacji w \u015aniatyniu ca\u0142o\u015b\u0107 z\u0142ota do dziewi\u0119ciu wagon\u00f3w towarowych. Ka\u017cdy wagon opatrzono trzema rodzajami plomb i zamkni\u0119to na k\u0142\u00f3dki. P\u00f3\u0142 godziny po p\u00f3\u0142nocy poci\u0105g przekroczy\u0142 granic\u0119 i ruszy\u0142 w kierunku Konstancy. Przez ca\u0142y czas by\u0142 eskortowany przez rumu\u0144skich policjant\u00f3w i polski personel Banku Polskiego. 15 wrze\u015bnia, kr\u00f3tko po p\u00f3\u0142nocy, \u201ez\u0142oty\u201d poci\u0105g by\u0142 ju\u017c w Konstancy. Na miejscu okaza\u0142o si\u0119 jednak, \u017ce nie ma statku, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142by natychmiast zabra\u0107 \u0142adunek. Przewlekanie sprawy by\u0142o bardzo niebezpieczne, gdy\u017c Niemcy wpadli ju\u017c na trop polskiego z\u0142ota i zacz\u0119li energiczne starania, aby je zatrzyma\u0107. 14 wrze\u015bnia pose\u0142 niemiecki w Bukareszcie Wilhelm Fabricius na spotkaniu z ministrem spraw zagranicznych Rumunii Grigore Gafencu z\u0142o\u017cy\u0142 protest przeciwko \u0142amaniu przez ten kraj neutralno\u015bci. Niemiecki dyplomata domaga\u0142 si\u0119, aby Rumuni z\u0142oto traktowali jak materia\u0142 wojenny. Rumu\u0144ski minister uda\u0142, \u017ce o sprawie przewozu z\u0142ota nic konkretnego nie wie, ale obieca\u0142 przeprowadzi\u0107 odpowiednie dochodzenie. Przyj\u0119ta przez niego taktyka by\u0142a korzystna dla Polski, dawa\u0142a bowiem czas na wywiezienie z\u0142ota z Konstancy. <\/span><\/span><\/p>\r\nWarto w tym miejscu doda\u0107, \u017ce w tym samym czasie Polsk\u0119 opu\u015bci\u0142o kierownictwo Banku Polskiego, a poza z\u0142otem wywieziono papiery warto\u015bciowe oraz klisze umo\u017cliwiaj\u0105ce druk banknot\u00f3w. O ile ewakuacja z\u0142ota by\u0142a w pe\u0142ni uzasadniona, o tyle, je\u015bli chodzi o wyjazd dyrekcji banku i wywiezienie klisz, opinie specjalist\u00f3w do dzi\u015b s\u0105 podzielone. Niekt\u00f3rzy uwa\u017caj\u0105, \u017ce mia\u0142o to negatywne nast\u0119pstwa gospodarcze dla okupowanego kraju, doprowadzi\u0142o do pr\u00f3\u017cni walutowej i u\u0142atwi\u0142o okupantowi ograbienie ludno\u015bci [4]. <\/span><\/span><\/p>\r\n14 wrze\u015bnia do Konstancy wp\u0142yn\u0105\u0142 ma\u0142y tankowiec \u201eEocene\u201d o wyporno\u015bci zaledwie 4 tys. ton. Statek by\u0142 zarejestrowany w Hongkongu i wykonywa\u0142 zlecenia ameryka\u0144skiej firmy naftowej. Jego dow\u00f3dca kpt. Brett s\u0105dzi\u0142, \u017ce w Konstancy czeka go rutynowy za\u0142adunek paliwa, tymczasem odwiedzi\u0142 go konsul brytyjski, kt\u00f3ry poprosi\u0142 o zabranie kilkudziesi\u0119ciu ton polskiego z\u0142ota. Kapitan Brett nie mia\u0142 nawet czasu dobrze przemy\u015ble\u0107 ryzyka zwi\u0105zanego z t\u0105 spraw\u0105, gdy\u017c konsul da\u0142 mu pi\u0119\u0107 minut na zastanowienie. Na szcz\u0119\u015bcie dla Polak\u00f3w wyrazi\u0142 zgod\u0119. Z\u0142oto za\u0142adowano na pok\u0142ad statku i wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce nic nie stoi na przeszkodzie, aby opu\u015bci\u0142 Rumuni\u0119. <\/span><\/span><\/p>\r\nOkaza\u0142o si\u0119 jednak, \u017ce miejscowi urz\u0119dnicy nie wyra\u017cali zgody na opuszczenie portu, twierdz\u0105c, \u017ce nie wszystkie formalno\u015bci zosta\u0142y za\u0142atwione. Polacy podejrzewali, \u017ce jest to wynik niemieckich nacisk\u00f3w. Czekanie na wyja\u015bnienie wszystkich w\u0105tpliwo\u015bci i oficjaln\u0105 zgod\u0119 zarz\u0105du portu w Konstancy by\u0142o niebezpieczne, z drugiej jednak strony ryzykowne by\u0142o r\u00f3wnie\u017c samowolne opuszczenie portu. Obawiano si\u0119, \u017ce mo\u017ce nast\u0105pi\u0107 atak lotniczy b\u0105d\u017a interwencja marynarki wojennej. Ostatecznie jednak uznano, \u017ce lepiej podj\u0105\u0107 ryzyko na morzu ni\u017c bezczynnie czeka\u0107, a\u017c Niemcy po\u0142o\u017c\u0105 r\u0119k\u0119 na polskim z\u0142ocie. <\/span><\/span><\/p>\r\n\u201eEocene\u201d podni\u00f3s\u0142 kotwic\u0119 i nie pytaj\u0105c nikogo o zgod\u0119, odp\u0142yn\u0105\u0142 na po\u0142udnie w kierunku cie\u015bnin tureckich. Kpt. Brett trzyma\u0142 statek mo\u017cliwie blisko brzegu, tak aby w przypadku storpedowania osadzi\u0107 go na mieli\u017anie i uratowa\u0107 z\u0142oto. Na szcz\u0119\u015bcie nic z\u0142ego si\u0119 nie sta\u0142o i ju\u017c 16 wrze\u015bnia statek wp\u0142yn\u0105\u0142 do tureckiego portu pod Stambu\u0142em. <\/span><\/span><\/p>\r\nNie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce wywiezienie z\u0142ota z Polski nie by\u0142oby mo\u017cliwe bez \u017cyczliwo\u015bci Rumun\u00f3w. Ich stanowisko wywo\u0142a\u0142o w\u015bciek\u0142o\u015b\u0107 Niemc\u00f3w. Ambasador Fabricius o\u015bwiadczy\u0142 ministrowi Gafencu, \u017ce Rumunia \u201edopu\u015bci\u0142a si\u0119 ci\u0119\u017ckiego naruszenia neutralno\u015bci, co nigdy wi\u0119cej nie powinno si\u0119 powt\u00f3rzy\u0107\u201d [5]. <\/span><\/span><\/p>\r\nKolejnym zadaniem, jakie stan\u0119\u0142o przed opiekunami transportu, by\u0142o wyja\u015bnienie stanowiska Turcji, kt\u00f3ra sprawowa\u0142a kontrol\u0119 nad cie\u015bninami czarnomorskimi i mog\u0142a bez trudu zatrzyma\u0107 transport polskiego z\u0142ota. Do akcji przyst\u0105pi\u0142 ambasador polski w Ankarze Micha\u0142 Sokolnicki, maj\u0105cy zreszt\u0105 od lat bardzo dobre stosunki z najwy\u017cszymi czynnikami Republiki Tureckiej. Po rozmowach z ministrem spraw zagranicznych S\u00fckr\u00fc Saracoglu stanowisko w\u0142adz w Ankarze wyja\u015bni\u0142o si\u0119. Turcja godzi\u0142a si\u0119 na tranzyt polskiego z\u0142ota. <\/span><\/span><\/p>\r\nZe wzgl\u0119d\u00f3w bezpiecze\u0144stwa zdecydowano przetransportowa\u0107 polskie z\u0142oto drog\u0105 kolejow\u0105 do Syrii. Wydawa\u0142o si\u0119 to rozwi\u0105zaniem najbardziej sensownym, gdy\u017c dalsza podr\u00f3\u017c morska mog\u0142a si\u0119 okaza\u0107 ryzykowna, zw\u0142aszcza \u017ce na Morzu \u015ar\u00f3dziemnym operowa\u0142y ju\u017c niemieckie U-booty. Nie mo\u017cna te\u017c by\u0142o wykluczy\u0107 sabota\u017cu agent\u00f3w niemieckiego lub sowieckiego wywiadu. <\/span><\/span><\/p>\r\n20 wrze\u015bnia sztaby z\u0142ota z pok\u0142adu tankowca przeniesiono do wagon\u00f3w specjalnego poci\u0105gu podstawionego przez w\u0142adze tureckie. 22 wrze\u015bnia transport kolejowy bez przeszk\u00f3d przyby\u0142 do granicy syryjskiej, gdzie ochron\u0119 cennego \u0142adunku przej\u0119li Francuzi. W dwa dni p\u00f3\u017aniej polskie z\u0142oto dotar\u0142o do Bejrutu. <\/span><\/span><\/p>\r\nCa\u0142y polski personel prowadz\u0105cy ewakuacj\u0119 m\u00f3g\u0142 wreszcie odetchn\u0105\u0107 z ulg\u0105. Z\u0142oto Banku Polskiego znalaz\u0142o si\u0119 na terytorium podleg\u0142ym sojuszniczej Francji. <\/span><\/span><\/p>\r\nWywiezienie skarbu Banku Polskiego uzna\u0107 trzeba niew\u0105tpliwie za du\u017cy sukces. Ocalono wa\u017cny sk\u0142adnik maj\u0105tku narodowego. By\u0142o to tym istotniejsze, \u017ce od pierwszych dni okupacji na ziemiach polskich obydwaj okupanci bezwzgl\u0119dnie grabili mienie. Tylko na obszarze Generalnego Gubernatorstwa do pocz\u0105tku 1940 r. Niemcy zabrali z sejf\u00f3w bankowych dewizy i r\u00f3\u017cne inne kosztowno\u015bci (tak\u017ce bi\u017cuteri\u0119) na kwot\u0119 2 238 149 marek, w tym 276 559 dolar\u00f3w ameryka\u0144skich. Samych metali szlachetnych wywieziono do Niemiec 28 ton. \u0141upem Niemc\u00f3w pad\u0142y te\u017c dzie\u0142a sztuki. Nazi\u015bci zagarn\u0119li mi\u0119dzy innymi trzy najcenniejsze obrazy z kolekcji Czartoryskich (Dam\u0119 z gronostajem Leonarda da Vinci, Portret m\u0142odzie\u0144ca Rafaela i Pejza\u017c z dobrym Samarytaninem Rembrandta) [6]. Doda\u0107 trzeba, \u017ce dla Berlina wymkni\u0119cie si\u0119 transportu z\u0142ota Banku Polskiego oznacza\u0142o tak\u017ce utrat\u0119 wa\u017cnego atutu w ewentualnych rozmowach na temat utworzenia kolaboracyjnego rz\u0105du polskiego czy rokowaniach z mocarstwami zachodnimi, czego jeszcze w\u00f3wczas nie wykluczano. <\/span><\/span><\/p>\r\nZ chwil\u0105 dotarcia transportu do Bejrutu wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce odyseja z\u0142ota Banku Polskiego dobieg\u0142a szcz\u0119\u015bliwego ko\u0144ca. Ma\u0142o kto zdawa\u0142 sobie jednak spraw\u0119 z tego, \u017ce zako\u0144czy\u0142 si\u0119 tylko pierwszy jej etap. <\/span><\/span><\/p>\r\nW\u0142adze polskie zastanawia\u0142y si\u0119, co zrobi\u0107 dalej ze z\u0142otem. Przewa\u017ca\u0142o stanowisko, \u017ce trzeba je przewie\u017a\u0107 do Francji, gdzie tworzy\u0142 si\u0119 rz\u0105d polski na uchod\u017astwie pod kierownictwem gen. W\u0142adys\u0142awa Sikorskiego i gdzie formowa\u0142a si\u0119 ju\u017c armia polska. Tego samego zdania by\u0142y w\u0142adze francuskie, kt\u00f3re wyznaczy\u0142y do przewozu z\u0142ota kr\u0105\u017cownik \u201eEmile Bertin\u201d. 23 wrze\u015bnia w porcie bejruckim zacz\u0119to prze\u0142adunek skrzy\u0144, a ju\u017c 27 wrze\u015bnia kr\u0105\u017cownik by\u0142 w Tulonie, gdzie z\u0142oto wy\u0142adowano i tymczasowo z\u0142o\u017cono w tamtejszym silnie strze\u017conym arsenale francuskiej marynarki wojennej. <\/span><\/span><\/p>\r\nW Bejrucie pozosta\u0142a jednak druga partia z\u0142ota, kt\u00f3r\u0105 tak\u017ce skierowano do Tulonu, tym razem na pok\u0142adach dw\u00f3ch szybkich niszczycieli. W pocz\u0105tkach pa\u017adziernika 1939 r. skarb Rzeczypospolitej znowu by\u0142 w jednym miejscu, pod kontrol\u0105 rz\u0105du polskiego. <\/span><\/span>
\r\nJeszcze w tym samym miesi\u0105cu przewieziono z\u0142oto pod konwojem francuskiej \u017candarmerii do Nevers nad Loar\u0105 w centralnej Francji. Spodziewano si\u0119, \u017ce tu pozostanie do ko\u0144ca wojny, oczywi\u015bcie zwyci\u0119skiej dla Francji i jej sojusznik\u00f3w. Na razie blisko 34 tony z\u0142ota spocz\u0119\u0142y w podziemnym skarbcu tamtejszego oddzia\u0142u Banku Francji. <\/span><\/span><\/p>\r\nRz\u0105d polski na uchod\u017astwie podchodzi\u0142 do kwestii polskiego z\u0142ota bardzo rozwa\u017cnie, traktuj\u0105c je jako skarb narodu, kt\u00f3ry powinien by\u0107 zachowany na potrzeby powojennej odbudowy. Odrzucono pojawiaj\u0105ce si\u0119 co jaki\u015b czas pomys\u0142y, aby z\u0142oto spieni\u0119\u017cy\u0107, utrzyma\u0107 z niego rz\u0105d polski na uchod\u017astwie i pokry\u0107 koszty formowania Polskich Si\u0142 Zbrojnych na Zachodzie. Te wydatki cywilne i wojskowe by\u0142y pokrywane przez ca\u0142y czas wojny z kredyt\u00f3w got\u00f3wkowych udzielanych przez zachodnich sojusznik\u00f3w [7]. <\/span><\/span><\/p>\r\nChocia\u017c na prze\u0142omie lat 1939\/1940 polscy emigranci we Francji, z premierem Sikorskim na czele, nie w\u0105tpili w pot\u0119g\u0119 Francji i ostateczne zwyci\u0119stwo aliant\u00f3w, przezorni bankowcy zacz\u0119li snu\u0107 plany wywiezienia cz\u0119\u015bci z\u0142ota do Anglii lub za ocean do Stan\u00f3w Zjednoczonych. Rozmowy na ten temat przeci\u0105gn\u0119\u0142y si\u0119 a\u017c do 10 maja 1940 r., kiedy to na Francj\u0119 run\u0119\u0142a ofensywa Wehrmachtu. Z\u0142oto polskie spoczywaj\u0105ce w banku nad Loar\u0105 ponownie znalaz\u0142o si\u0119 w niebezpiecze\u0144stwie. Francuzi obiecywali jednak solennie, \u017ce \u017cyczeniu Polak\u00f3w stanie si\u0119 zado\u015b\u0107 i z\u0142oto zostanie wys\u0142ane za ocean. <\/span><\/span><\/p>\r\n22 maja 1940 r. rz\u0105d polski, nie czekaj\u0105c na wynik ci\u0105gle trwaj\u0105cych negocjacji polsko-francuskich w tej sprawie, zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 o pomoc do Anglik\u00f3w, a ponadto prosi\u0142 dow\u00f3dztwo Polskiej Marynarki Wojennej o wyznaczenie statk\u00f3w polskich, kt\u00f3re mog\u0142yby podj\u0105\u0107 si\u0119 trudnej i niebezpiecznej misji przewiezienia skarbu Banku Polskiego do Ameryki. Niestety, sprawa ta \u015blimaczy\u0142a si\u0119 i nic nie zapowiada\u0142o, \u017ce szybko b\u0119dzie zako\u0144czona, tym bardziej \u017ce Francuzi najwyra\u017aniej przegrywali wojn\u0119 i tak jak przed rokiem w Polsce, administracja i transport dzia\u0142a\u0142y coraz gorzej. Dopiero 31 maja Bank Francji wyda\u0142 polecenie ewakuacji z\u0142ota polskiego z Nevers do innej miejscowo\u015bci po\u0142o\u017conej nieco dalej na zach\u00f3d [8]. Polacy uwa\u017cali, \u017ce decyzja jest b\u0142\u0119dna, gdy\u017c w zaistnia\u0142ej sytuacji nale\u017cy z\u0142oto natychmiast wys\u0142a\u0107 do Ameryki. Poleceniu sojuszniczych w\u0142adz nie mo\u017cna by\u0142o si\u0119 jednak przeciwstawi\u0107 i ostatecznie skrzynie z\u0142ota wydobyto ze skarbca banku w Nevers i za\u0142adowano na wagony kolejowe. 3 czerwca z\u0142oto dotar\u0142o do jednej z miejscowo\u015bci w po\u0142udniowej Francji, gdzie zacz\u0119to jego roz\u0142adunek. Po\u0142o\u017cenie armii francuskiej by\u0142o na tyle z\u0142e, \u017ce zanim roz\u0142adowano z\u0142oto, nadszed\u0142 nowy rozkaz, aby je zawie\u017a\u0107 do portu Brest na wybrze\u017cu atlantyckim. Wkr\u00f3tce i ten rozkaz okaza\u0142 si\u0119 nieaktualny i nadesz\u0142y nowe instrukcje. Z\u0142oto miano wywie\u017a\u0107 do portu w Lorient, gdzie podobno oczekiwa\u0142y statki. Cenny kruszec za\u0142adowano do pi\u0119ciu wagon\u00f3w i doczepiono do specjalnego poci\u0105gu, kt\u00f3rym ewakuowano z\u0142oto Kr\u00f3lestwa Belgii. Transport z\u0142ota polskiego i belgijskiego dotar\u0142 bez przeszk\u00f3d do Lorient i mia\u0142 pozosta\u0107 w tamtejszej bazie morskiej marynarki francuskiej. Nadzieje na stabilizacj\u0119 sytuacji na froncie, na co liczono, okaza\u0142y si\u0119 jednak p\u0142onne. W okolicach Lorient wida\u0107 ju\u017c by\u0142o objawy paniki, rozchodzi\u0142y si\u0119 nawet pog\u0142oski, \u017ce Niemcy wysadzili tu desant spadochronowy. Polscy urz\u0119dnicy odpowiedzialni za bezpiecze\u0144stwo z\u0142ota Banku Polskiego doszli do wniosku, \u017ce niezw\u0142ocznie trzeba je wywie\u017a\u0107 za ocean, je\u015bli ma nie wpa\u015b\u0107 w r\u0119ce niemieckie. Starano si\u0119 sk\u0142oni\u0107 Francuz\u00f3w do skierowania do Lorient odpowiedniego okr\u0119tu, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142by przyj\u0105\u0107 z\u0142oto belgijskie i polskie. Uda\u0142o si\u0119 wreszcie uzyska\u0107 od wiceadmira\u0142a de Laborde rozkaz wys\u0142ania do portu w Lorient kr\u0105\u017cownika pomocniczego \u201eVictor Sch\u00f6lcher\u201d. Znalaz\u0142 si\u0119 on w porcie 16 czerwca, a tego samego dnia rz\u0105d francuski zdecydowa\u0142 si\u0119 na kapitulacj\u0119. <\/span><\/span><\/p>\r\nNa szcz\u0119\u015bcie w Lorient o tym jeszcze nie wiedziano. 17 czerwca nad ranem zako\u0144czono za\u0142adunek z\u0142ota na kr\u0105\u017cownik i oko\u0142o po\u0142udnia wyszed\u0142 on w morze, klucz\u0105c w\u015br\u00f3d p\u00f3l minowych postawionych przy wej\u015bciu do portu. <\/span><\/span><\/p>\r\nPolskie z\u0142oto konwojowa\u0142 dyrektor Stefan Michalski z Banku Polskiego, kt\u00f3ry by\u0142 przekonany, \u017ce statek skieruje si\u0119 na zach\u00f3d ku brzegom Stan\u00f3w Zjednoczonych. Tymczasem ku swemu zdumieniu spostrzeg\u0142, \u017ce okr\u0119t skr\u0119ci\u0142 na po\u0142udniowy zach\u00f3d. Kapitan okr\u0119tu poinformowa\u0142 go, \u017ce p\u0142ynie do Casablanki. 23 czerwca kr\u0105\u017cownik \u201eVictor Sch\u00f6lcher\u201d szcz\u0119\u015bliwie dotar\u0142 do Maroka. Polacy nie mogli by\u0107 jednak tym zachwyceni. Francja skapitulowa\u0142a i nie by\u0142o wiadomo, jak nowy rz\u0105d rozwi\u0105\u017ce kwesti\u0119 polskiego i belgijskiego z\u0142ota. Podj\u0119to wi\u0119c na miejscu w Casablance oraz w Londynie starania, aby sk\u0142oni\u0107 Francuz\u00f3w do skierowania okr\u0119t\u00f3w ze z\u0142otem do wybrze\u017cy ameryka\u0144skich. Niedawni sojusznicy realizowali jednak swoj\u0105 polityk\u0119. Wprawdzie kr\u0105\u017cownik wyszed\u0142 ponownie w morze, ale i tym razem nie pop\u0142yn\u0105\u0142 na zach\u00f3d, a na po\u0142udnie. Wkr\u00f3tce wszystko si\u0119 wyja\u015bni\u0142o. Punktem docelowym by\u0142 Dakar we francuskim Senegalu. <\/span><\/span><\/p>\r\nO celu rejsu nie wiedzia\u0142y w\u0142adze polskie, kt\u00f3re w po\u015bpiechu przenios\u0142y si\u0119 do Londynu. W og\u00f3lnym rozgardiaszu panuj\u0105cym w tych dniach nie zapomniano jednak o z\u0142ocie Banku Polskiego. Genera\u0142 Sikorski osobi\u015bcie interweniowa\u0142 u premiera Winstona Churchilla, prosz\u0105c go, aby brytyjska marynarka wojenna zatrzyma\u0142a statek z polskim z\u0142otem. Problem by\u0142 jednak w tym, \u017ce w Londynie nie wiedziano, gdzie jest z\u0142oto. Nadchodzi\u0142y sprzeczne wiadomo\u015bci: \u017ce polskie z\u0142oto p\u0142ynie na pok\u0142adzie kr\u0105\u017cownika \u201eEmile Bertin\u201d do Kanady, \u017ce jest transportowane na Martynik\u0119. Sytuacja wyja\u015bni\u0142a si\u0119 dopiero 30 czerwca, kiedy dotar\u0142a do Londynu depesza dyr. Michalskiego nadana za po\u015brednictwem konsulatu angielskiego w Dakarze, informuj\u0105ca, \u017ce w porcie tym roz\u0142adowano skarb Banku Polskiego, a tak\u017ce z\u0142oto Narodowego Banku Belgii. Rych\u0142o jednak i te wiadomo\u015bci okaza\u0142y si\u0119 nieaktualne. Francuzi obawiaj\u0105c si\u0119 ewentualnej pr\u00f3by odzyskania z\u0142ota przez marynark\u0119 brytyjsk\u0105, wys\u0142ali je w g\u0142\u0105b kraju. Skrzynie ze z\u0142otem wywieziono daleko na wsch\u00f3d na obrze\u017ca Sahary, do miasteczka Kayes (obecnie Republika Mali), odleg\u0142ego od Dakaru o prawie 800 km. Powsta\u0142a w ten spos\u00f3b zupe\u0142nie nowa sytuacja. Z\u0142oto wprawdzie nie wpad\u0142o w r\u0119ce Niemc\u00f3w, co by\u0142oby najgorsze, znalaz\u0142o si\u0119 jednak w r\u0119kach rz\u0105du Vichy, kt\u00f3ry poszed\u0142 na wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z Niemcami i w niczym nie chcia\u0142 si\u0119 im nara\u017ca\u0107. <\/span><\/span>
\r\nW Londynie, gdzie zainstalowa\u0142 si\u0119 od nowa polski rz\u0105d na uchod\u017astwie, postanowiono zrobi\u0107 wszystko, aby z\u0142oto z Afryki wydoby\u0107 i przetransportowa\u0107 do Ameryki. Szkopu\u0142 polega\u0142 jednak na tym, \u017ce rz\u0105d gen. Sikorskiego dysponowa\u0142 nik\u0142ymi \u015brodkami i we wszystkim musia\u0142 polega\u0107 na swym jedynym sojuszniku – Wielkiej Brytanii. Polski przyw\u00f3dca wielokrotnie rozmawia\u0142 z premierem Churchillem na temat polskiego z\u0142ota, namawia\u0142 go nawet do u\u017cycia si\u0142y przeciwko Francuzom, je\u015bli nie b\u0119d\u0105 chcieli dobrowolnie go wyda\u0107. <\/span><\/span><\/p>\r\nWkr\u00f3tce okaza\u0142o si\u0119, \u017ce Francja kapituluj\u0105c przed Hitlerem, musia\u0142a uwzgl\u0119dnia\u0107 niemiecki punkt widzenia tak\u017ce w kwestii z\u0142ota. Wprawdzie marsza\u0142ek Philippe P\u00c3\u00a9tain nie zgodzi\u0142 si\u0119 wyda\u0107 z\u0142ota III Rzeszy, ale te\u017c zobowi\u0105za\u0142 si\u0119, \u017ce nie zostanie ono zwr\u00f3cone Polakom. <\/span><\/span>
\r\nW tej sytuacji zacz\u0119to powa\u017cnie rozwa\u017ca\u0107 u\u017cycie si\u0142y. Anglicy d\u0142ugo pozostawali g\u0142usi na pro\u015bby Polak\u00f3w w tym wzgl\u0119dzie, ale w ko\u0144cu doszli do wniosku, \u017ce b\u0119dzie to korzystne tak\u017ce dla ich interes\u00f3w. Admiralicja brytyjska opracowa\u0142a \u015bmia\u0142y plan ataku na Dakar. Chodzi\u0142o g\u0142\u00f3wnie o to, aby port ten nie sta\u0142 si\u0119 przypadkiem baz\u0105 dla niemieckich okr\u0119t\u00f3w podwodnych. Sprawa polskiego z\u0142ota mia\u0142a drugorz\u0119dne znaczenie. <\/span><\/span>
\r\nW ko\u0144cu wrze\u015bnia 1940 r. pot\u0119\u017cna eskadra angielskich pancernik\u00f3w wsparta przez lotniskowiec pojawi\u0142a si\u0119 pod Dakarem z zamiarem opanowania portu. Francuzi nie zamierzali jednak kapitulowa\u0107 i stawili silny op\u00f3r. Jeden z pancernik\u00f3w zosta\u0142 powa\u017cnie uszkodzony, a ostrza\u0142 artyleryjski i ataki lotnicze na miasto okaza\u0142y si\u0119 nieskuteczne, g\u0142\u00f3wnie na skutek z\u0142ej pogody. W tej sytuacji Anglicy zdecydowali si\u0119 na odwr\u00f3t. Polskie z\u0142oto pozosta\u0142o wi\u0119c w nadal w r\u0119kach rz\u0105du marsza\u0142ka P\u00c3\u00a9taina [9]. <\/span><\/span><\/p>\r\nFiasko pr\u00f3by zbrojnego odbicia z\u0142ota Banku Polskiego zmusi\u0142o Polak\u00f3w do ponowienia pertraktacji z Francuzami. Zacz\u0119\u0142y si\u0119 poufne kontakty polskich dyplomat\u00f3w z rz\u0105dem marsza\u0142ka P\u00c3\u00a9taina. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce porozumienie jest mo\u017cliwe. Francuzi wprawdzie nie godzili si\u0119 na wydanie polskiego z\u0142ota znajduj\u0105cego si\u0119 w Afryce, ale zaproponowali, \u017ce oddadz\u0105 do dyspozycji Banku Polskiego z\u0142oto Banku Francji zdeponowane w Kanadzie. Rozwi\u0105zanie to wydawa\u0142o si\u0119 do przyj\u0119cia, ale o dziwo nie zgodzili si\u0119 na nie Anglicy. Ot\u00f3\u017c z\u0142oto francuskie znajduj\u0105ce si\u0119 w Kanadzie tak czy owak by\u0142o ju\u017c w r\u0119kach Brytyjczyk\u00f3w i mogli z nim zrobi\u0107, co tylko chcieli. Przekazanie ich Polakom by\u0142o niekorzystne dlatego, \u017ce Francuzi oddawali z\u0142oto, nad kt\u00f3rym nie mieli ju\u017c kontroli. Mogliby te\u017c bez przeszk\u00f3d dysponowa\u0107 z\u0142otem polskim w Afryce, a mo\u017ce nawet przekaza\u0107 je Niemcom. Z punktu widzenia Londynu lepiej by\u0142o wi\u0119c, aby wszystko pozosta\u0142o bez zmian. <\/span><\/span><\/p>\r\nOczywi\u015bcie bez zgody i pomocy Anglik\u00f3w Polacy nic w sprawie z\u0142ota zrobi\u0107 nie mogli, zacz\u0119li wi\u0119c szuka\u0107 innego rozwi\u0105zania. Przyk\u0142ad dali Belgowie, kt\u00f3rzy byli w podobnej sytuacji. Francuzi nie chcieli odda\u0107 ich zasob\u00f3w z\u0142ota, kt\u00f3re znalaz\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w Afryce. W tej sytuacji Belgowie zdecydowali si\u0119 wytoczy\u0107 Bankowi Francji proces przed s\u0105dem ameryka\u0144skim w Nowym Jorku. Rozwi\u0105zanie to by\u0142o o tyle trafne, \u017ce w bankach ameryka\u0144skich spoczywa\u0142y znaczne depozyty francuskiego z\u0142ota, kt\u00f3re w przypadku pomy\u015blnego wyroku mo\u017cna by\u0142o przej\u0105\u0107. Podobnie post\u0105pili Polacy. <\/span><\/span><\/p>\r\nNie by\u0142o szansy, aby polskie z\u0142oto wyda\u0142 rz\u0105d marsza\u0142ka P\u00c3\u00a9taina, ale inaczej rzecz si\u0119 mia\u0142a z Francuskim Komitetem Narodowym gen. Charles\u2019a de Gaulle\u2019a, kt\u00f3ry stanowi\u0142 zal\u0105\u017cek rz\u0105du francuskiego u boku aliant\u00f3w. W pa\u017adzierniku 1941 r. rz\u0105d gen. Sikorskiego zawar\u0142 z komitetem uk\u0142ad, w kt\u00f3rym znalaz\u0142 si\u0119 paragraf dotycz\u0105cy polskiego z\u0142ota. Francuzi zobowi\u0105zywali si\u0119 w nim do zwrotu kruszcu, natychmiast jak tylko wejd\u0105 w jego posiadanie.<\/span><\/p>\r\nWype\u0142nienie tego zobowi\u0105zania sta\u0142o si\u0119 mo\u017cliwe po l\u0105dowaniu wojsk ameryka\u0144skich i angielskich w listopadzie 1942 r. w koloniach francuskich w p\u00f3\u0142nocnej Afryce. Od tej chwili posiad\u0142o\u015bci kolonialne Francji zosta\u0142y uwolnione spod kontroli rz\u0105du marsza\u0142ka P\u00c3\u00a9taina i znalaz\u0142y si\u0119 w strefie wp\u0142yw\u00f3w pa\u0144stw alianckich i komitetu gen. de Gaulle\u2019a. Powsta\u0142a tym samym realna szansa, \u017ce polskie z\u0142oto wr\u00f3ci do prawowitego w\u0142a\u015bciciela. Zanim rz\u0105d polski przej\u0105\u0142 kontrol\u0119 nad z\u0142otem, up\u0142yn\u0119\u0142o jednak sporo czasu. Dopiero w styczniu 1944 r. polscy urz\u0119dnicy bankowi dotarli do Dakaru, a wkr\u00f3tce do po\u0142o\u017conej w g\u0142\u0119bi kraju miejscowo\u015bci Kayes, gdzie w pilnie strze\u017conym budynku administracji kolei przechowywano z\u0142oto Banku Polskiego. Wkr\u00f3tce skrzynie z\u0142ota przewieziono do fortu w Dakarze, komisyjnie przej\u0119li je Polacy. Po czterech latach z\u0142oto wr\u00f3ci\u0142o wi\u0119c do prawowitych w\u0142a\u015bcicieli. Rz\u0105d polski na uchod\u017astwie podj\u0105\u0142 teraz decyzj\u0119, aby cz\u0119\u015b\u0107 z\u0142ota skierowa\u0107 do Anglii, a reszt\u0119 na kontynent ameryka\u0144ski. <\/span><\/span><\/p>\r\nTymczasem sytuacja polityczna ponownie zacz\u0119\u0142a si\u0119 komplikowa\u0107. Przeciwko wydaniu z\u0142ota rz\u0105dowi polskiemu zaprotestowa\u0142 ambasador sowiecki przy w\u0142adzach francuskich, Aleksander Bogomo\u0142ow. Utrzymywa\u0142 on, \u017ce z\u0142oto powinno pozosta\u0107 na razie w Afryce, a jako decyduj\u0105cy pow\u00f3d takiego rozstrzygni\u0119cia poda\u0142 przekonanie rz\u0105du sowieckiego, \u017ce rz\u0105d polski w Londynie nie powr\u00f3ci do kraju. Zdaniem sowieckiego dyplomaty z\u0142oto powinno przypa\u015b\u0107 polskiemu rz\u0105dowi, kt\u00f3ry mia\u0142 by\u0107 w przysz\u0142o\u015bci utworzony przez komunist\u00f3w. Na szcz\u0119\u015bcie gen. de Gaulle nie podziela\u0142 sowieckiego punktu widzenia. <\/span><\/span><\/p>\r\nW lutym 1944 r. do Dakaru przyby\u0142y dwa ameryka\u0144skie niszczyciele, kt\u00f3re \u0142\u0105cznie zabra\u0142y po 500 skrzynek z\u0142ota. Dotar\u0142y one bez przeszk\u00f3d do Nowego Jorku, gdzie w arsenale US Navy zacz\u0119to wy\u0142adunek. Zachowano wszelkie \u015brodki ostro\u017cno\u015bci. W porcie czuwali \u017co\u0142nierze piechoty morskiej, agenci FBI i policja. Przyst\u0105piono r\u00f3wnie\u017c do transportowania z\u0142ota przeznaczonego do Wielkiej Brytanii i Kanady. <\/span><\/span>
\r\nKiedy z\u0142oto zosta\u0142o rozmieszczone w sojuszniczych bankach Anglii, Kanady i Stan\u00f3w Zjednoczonych, zacz\u0119\u0142a si\u0119 nowa rozgrywka. W Polsce powsta\u0142 Rz\u0105d Tymczasowy sk\u0142adaj\u0105cy si\u0119 z komunist\u00f3w i ich sympatyk\u00f3w, uznawany przez Zwi\u0105zek Sowiecki. Rz\u0105d polski w Londynie wprawdzie nadal by\u0142 uznawany przez pa\u0144stwa zachodnie, ale nie ulega\u0142o w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce w najbli\u017cszych latach to Sowieci b\u0119d\u0105 mieli najwi\u0119cej do powiedzenia w sprawach polskich. <\/span><\/span><\/p>\r\nKomuni\u015bci polscy mieli wielk\u0105 ochot\u0119 przej\u0105\u0107 z\u0142oto Banku Polskiego. Dawa\u0142o to wielorakie korzy\u015bci. Mo\u017cna by\u0142o uzyska\u0107 najlepszy \u015brodek p\u0142atniczy, co by\u0142o bardzo wa\u017cne w sytuacji, gdy w zniszczonym kraju brakowa\u0142o dos\u0142ownie wszystkiego. Przekazanie komunistom z\u0142ota polskiego z bank\u00f3w zachodnich by\u0142oby tak\u017ce dowodem, \u017ce pa\u0144stwa zachodnie pogodzi\u0142y si\u0119 z rz\u0105dami komunist\u00f3w w Polsce. By\u0142aby to wi\u0119c po\u015brednia forma ich legitymizacji. <\/span><\/span><\/p>\r\nW pocz\u0105tkach lipca 1945 r., ju\u017c po zako\u0144czeniu wojny w Europie, mocarstwa zachodnie wycofa\u0142y uznanie dla polskiego rz\u0105du w Londynie. Za jedyny legalny rz\u0105d polski uznano Tymczasowy Rz\u0105d Jedno\u015bci Narodowej w Warszawie zdominowany przez komunist\u00f3w. Zacz\u0119\u0142y si\u0119 teraz rozmowy o przekazaniu z\u0142ota Banku Polskiego w\u0142adzom w Warszawie. Z pocz\u0105tku sz\u0142y bardzo opornie. Anglicy nie negowali prawa Warszawy do przej\u0119cia spadku po Banku Polskim, ale domagali si\u0119 uregulowania zobowi\u0105za\u0144 polskich wobec Wielkiej Brytanii zaci\u0105gni\u0119tych w okresie wojny. Chodzi\u0142o g\u0142\u00f3wnie o sp\u0142at\u0119 kredyt\u00f3w udzielonych rz\u0105dowi emigracyjnemu na utrzymanie Polskich Si\u0142 Zbrojnych na Zachodzie i na cele cywilne. Ostatecznie w czerwcu 1946 r. dosz\u0142o do podpisania uk\u0142adu o likwidacji wszystkich zobowi\u0105za\u0144 rz\u0105du RP wobec Wielkiej Brytanii. Przewidywa\u0142 on, \u017ce z tytu\u0142u wydatk\u00f3w poniesionych przez Wielk\u0105 Brytani\u0119 na poczet utrzymania polskich uchod\u017ac\u00f3w wojennych, kt\u00f3re zamkn\u0119\u0142y si\u0119 og\u00f3ln\u0105 kwot\u0105 32 mln funt\u00f3w szterling\u00f3w, Polska wyp\u0142aci 3 mln funt\u00f3w szterling\u00f3w w z\u0142ocie, kt\u00f3re mia\u0142y pochodzi\u0107 z zasob\u00f3w Banku Polskiego przechowywanych w Londynie. Reszta z\u0142ota mia\u0142a powr\u00f3ci\u0107 do Polski lub pozosta\u0107 w bankach angielskich do dyspozycji rz\u0105du polskiego w Warszawie. <\/span><\/span><\/p>\r\nInaczej rozwi\u0105zano spraw\u0119 tej cz\u0119\u015bci z\u0142ota Banku Polskiego, kt\u00f3ra znalaz\u0142a si\u0119 w Kanadzie i Stanach Zjednoczonych. <\/span><\/span>
\r\nPose\u0142 polski w Kanadzie z ramienia rz\u0105du emigracyjnego, Wac\u0142aw Babi\u0144ski, uzna\u0142, \u017ce z\u0142oto nie powinno wpa\u015b\u0107 w r\u0119ce komunist\u00f3w. Alarmowa\u0142 w\u0142adze w Londynie, proponowa\u0142 nawet, aby przekaza\u0107 z\u0142oto Banku Polskiego do Irlandii, kt\u00f3ra by\u0142a jednym z nielicznych kraj\u00f3w nie uznaj\u0105cych rz\u0105du komunistycznego w Warszawie. Niestety, do realizacji tego ciekawego pomys\u0142u, kt\u00f3ry pozostawi\u0142by do dyspozycji polskiej emigracji politycznej znaczne zasoby finansowe, ostatecznie nie dosz\u0142o. Nie starczy\u0142o na to czasu, a przede wszystkim determinacji emigracyjnych polityk\u00f3w [10]. Kanada, w \u015blad za USA i Wielk\u0105 Brytani\u0105, wycofa\u0142a swe uznanie dla rz\u0105du polskiego w Londynie i zamrozi\u0142a aktywa polskie do czasu wyja\u015bnienia sytuacji. Podobnie mia\u0142a si\u0119 rzecz w Stanach Zjednoczonych. Po d\u0142u\u017cszych pertraktacjach w 1946 r. w\u0142adze warszawskie wesz\u0142y w posiadanie z\u0142ota Banku Polskiego, pozostawiaj\u0105c je zreszt\u0105 w depozytach w tamtejszych bankach. <\/span><\/span><\/p>\r\nTrzeba w tym miejscu stwierdzi\u0107, \u017ce urz\u0119dnicy z Banku Polskiego i rz\u0105d na uchod\u017astwie nie zrobili w zasadzie nic, aby przeszkodzi\u0107 komunistom w przej\u0119ciu z\u0142ota. Pozbawili si\u0119 tym samym mo\u017cliwo\u015bci zachowania z\u0142ota, kt\u00f3re mog\u0142o w przysz\u0142o\u015bci finansowa\u0107 polsk\u0105 akcj\u0119 polityczn\u0105 na emigracji i stanowi\u0107 podstawy finansowe polskiego rz\u0105du na uchod\u017astwie. Nie by\u0142o to jednak zwyk\u0142e zaniedbanie, ale wynika\u0142o raczej z faktu, \u017ce uwa\u017cano z\u0142oto za nienaruszalny skarb narodu polskiego, kt\u00f3ry powinien by\u0107 przekazany na potrzeby zniszczonego wojn\u0105 kraju. <\/span><\/span><\/p>\r\nSkrupu\u0142\u00f3w z wydaniem z\u0142ota Banku Polskiego nie mieli natomiast polscy komuni\u015bci. Przede wszystkim w\u0142adze w Warszawie za pomoc\u0105 r\u00f3\u017cnych operacji przej\u0119\u0142y owo z\u0142oto na rzecz skarbu pa\u0144stwa, co w ko\u0144cu doprowadzi\u0142o do ca\u0142kowitej likwidacji w 1952 r. Banku Polskiego [11]. Jego funkcj\u0119 przej\u0105\u0142 utworzony przez komunist\u00f3w Narodowy Bank Polski. Rol\u0119 g\u0142\u00f3wnego dysponenta polskiego z\u0142otego skarbu odgrywa\u0142 odt\u0105d Hilary Minc, jeden z najbli\u017cszych wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w Boles\u0142awa Bieruta i g\u0142\u00f3wny spec od gospodarki. Po prostu gdy trzeba by\u0142o za granic\u0105 zrobi\u0107 powa\u017cniejsze zakupy, Minc \u017c\u0105da\u0142 spieni\u0119\u017cenia kolejnych partii polskiego z\u0142ota. W ten spos\u00f3b bardzo szybko z\u0142oto sprzedano, nie informuj\u0105c o tym nawet spo\u0142ecze\u0144stwa. Nie zawsze czynione zakupy by\u0142y uzasadnione polskim interesem narodowym. Ju\u017c na prze\u0142omie lat czterdziestych i pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych gospodark\u0119 kraju ca\u0142kowicie podporz\u0105dkowano wzgl\u0119dom politycznym. Rozwijano przemys\u0142 ci\u0119\u017cki i zbrojeniowy, ca\u0142kowicie zaniedbywano te ga\u0142\u0119zie przemys\u0142u, kt\u00f3re pracowa\u0142y na potrzeby ludno\u015bci. Zupe\u0142nie nie przywi\u0105zywano wagi do stabilno\u015bci waluty. Powojenna z\u0142ot\u00f3wka by\u0142a walut\u0105 niewymienialn\u0105, zupe\u0142nie oderwan\u0105 od reali\u00f3w rynku \u015bwiatowego, i nikt nie mia\u0142 do niej zaufania. <\/span><\/span><\/p>\r\nEpopeja z\u0142ota Banku Polskiego w latach drugiej wojny \u015bwiatowej i po jej zako\u0144czeniu to z jednej strony dzieje heroicznych wysi\u0142k\u00f3w polskich bankowc\u00f3w, aby narodowy skarb ocali\u0107 i zachowa\u0107 dla powojennej odbudowy, z drugiej – smutna historia beztroski w\u0142adz komunistycznych, kt\u00f3re to, co zdo\u0142ano ocali\u0107, szybko roztrwoni\u0142y.<\/span><\/p>\r\nJanusz Wr\u00f3bel<\/em><\/strong>, IPN \u0141\u00f3d\u017a <\/span><\/span>
\r\n
\r\n1 Z. Karpi\u0144ski, O Wielkopolsce, z\u0142ocie i dalekich podr\u00f3\u017cach. Wspomnienia, Warszawa 1971, s. 201. <\/span><\/span>
\r\n2 Jesieni\u0105 1914 r. Rosja by\u0142a zmuszona naruszy\u0107 najwi\u0119ksze na \u015bwiecie rezerwy z\u0142ota si\u0119gaj\u0105ce 1,7 mld rubli, aby poprawi\u0107 wyposa\u017cenie swej zacofanej armii. Pierwszy transport z\u0142ota odp\u0142yn\u0105\u0142 z Archangielska ju\u017c w pa\u017adzierniku na pok\u0142adach brytyjskich okr\u0119t\u00f3w wojennych. Pomimo zachowania wszelkich \u015brodk\u00f3w ostro\u017cno\u015bci, Niemcy dowiedzieli si\u0119 o przesy\u0142ce i pr\u00f3bowali zatopi\u0107 okr\u0119ty. Kolejne transporty z\u0142ota wysy\u0142ano drog\u0105 okr\u0119\u017cn\u0105, do W\u0142adywostoku, a nast\u0119pnie na pok\u0142adach japo\u0144skich okr\u0119t\u00f3w do kanadyjskiego portu Vancouver – W. Clarke, Zagubiona fortuna car\u00f3w, Warszawa 1998, s. 347-355. <\/span><\/span>
\r\n3 W. Rojek, Odyseja skarbu Rzeczypospolitej. Losy z\u0142ota Banku Polskiego 1939-1950, Krak\u00f3w 2000, s. 28; Z. Karpi\u0144ski, Losy z\u0142ota polskiego podczas II wojny \u015bwiatowej, \u201eNajnowsze Dzieje Polski\u201d. Materia\u0142y i studia z okresu II wojny \u015bwiatowej, t. 1, 1957, s. 97-154. <\/span><\/span>
\r\n4 Tego zdania by\u0142 m.in. Feliks M\u0142ynarski, wiceprezes Banku Polskiego w latach 1924-1929, prezydent Banku Emisyjnego w latach okupacji – C. Madajczyk, Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce, t. 1, Warszawa 1970, s. 614-615. <\/span><\/span>
\r\n5 J. Sobczak, Polska w propagandzie i polityce III Rzeszy w latach 1939-1945, Pozna\u0144 1988, s. 40. <\/span><\/span>
\r\n6 C. \u0141uczak, Polityka ludno\u015bciowa i ekonomiczna hitlerowskich Niemiec w okupowanej Polsce, Pozna\u0144 1979, s. 241; L.H. Nicholas, Grabie\u017c Europy. Losy dzie\u0142 sztuki w Trzeciej Rzeszy i podczas II wojny \u015bwiatowej, Krak\u00f3w 1997, s. 60-69. <\/span><\/span>
\r\n7 Pierwszy taki kredyt (na cele cywilne) przyznano Polsce 7 wrze\u015bnia 1939 r. Kolejne w coraz wi\u0119kszej kwocie uruchamiano w latach nast\u0119pnych. Op\u0142acano z nich koszty utrzymania rz\u0105du, zagranicznych plac\u00f3wek dyplomatycznych oraz rosn\u0105ce koszty opieki spo\u0142ecznej nad uchod\u017acami. Organizacja PSZ finansowana by\u0142a pocz\u0105tkowo dzi\u0119ki kredytom na cele wojskowe udzielanym przez Francj\u0119, jednak po jej kl\u0119sce \u017ar\u00f3d\u0142em finansowania by\u0142y kredyty brytyjskie udzielane na podstawie umowy wojskowej z 5 sierpnia 1940 r. Kredyty na cele wojskowe i cywilne mia\u0142y by\u0107 sp\u0142acone przez Polsk\u0119 po zako\u0144czeniu wojny – M. Hu\u0142as, Go\u015bcie czy intruzi? Rz\u0105d polski na uchod\u017astwie wrzesie\u0144 1939-lipiec 1943, Warszawa 1996, s. 35-52. <\/span><\/span>
\r\n8 W. Rojek, op. cit., s. 127-132. <\/span><\/span>
\r\n9 J. Lipi\u0144ski, Druga wojna \u015bwiatowa na morzu, Gdynia 1962, s. 104-105. <\/span><\/span>
\r\n10 Rz\u0105d na uchod\u017astwie w chwili wycofania uznania przez mocarstwa zachodnie dysponowa\u0142 jeszcze sporymi zasobami finansowymi, na kt\u00f3re sk\u0142ada\u0142o si\u0119 nie tylko z\u0142oto Banku Polskiego, ale r\u00f3wnie\u017c depozyty w bankach szwajcarskich oraz got\u00f3wka na rachunkach polskich przedsi\u0119biorstw, m.in. \u017ceglugowych. Fundusze te zosta\u0142y w du\u017cej cz\u0119\u015bci przej\u0119te przez w\u0142adze warszawskie – Druga Wielka Emigracja 1945-1990, t. 1 [w:] A. Friszke, \u0179ycie polityczne emigracji, Warszawa 1999, s. 32. <\/span><\/span>
\r\n11 W. Rojek, op. cit., s. 482-486.<\/span>
\r\ntekst z \u201eBiuletynu IPN\u201d 2002, nr 8-9<\/span><\/p>\r\nZa: Instytut Pami\u0119ci Narodowej<\/a><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Dodano: 2014-09-1 2:12 pm W 1939 r. maj\u0105tek Banku Polskiego zosta\u0142 wywieziony z okupowanego kraju. Na zawsze. Do dzi\u015b nie wiadomo, w czyje r\u0119ce trafi\u0142o 1208 drewnianych skrzynek wype\u0142nionych po brzegi sztabkami i workami monet ze z\u0142ota. Ma\u0142y tankowiec \u201eEocene\u201d, nale\u017c\u0105cy do ameryka\u0144skiej kompanii naftowej Socony Vacuum, zawin\u0105\u0142 do portu w Konstancy 14 wrze\u015bnia 1939 […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[328],"tags":[30,52,220,59],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/76308"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=76308"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/76308\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=76308"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=76308"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=76308"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
![\"\"](\"http:\/\/niezlomni.com\/wp-content\/uploads\/2014\/01\/ignacy-matuszewski.png\")
<\/td>\r\n<\/tr>\r\n![\"\"](\"http:\/\/niezlomni.com\/wp-content\/uploads\/2014\/01\/wladyslaw-sikorski1.jpg\")
<\/td>\r\n<\/tr>\r\n![\"\"](\"http:\/\/niezlomni.com\/wp-content\/uploads\/2014\/01\/hilary-minc1.jpg\")
<\/td>\r\n<\/tr>\r\n![\"\"](\"http:\/\/niezlomni.com\/wp-content\/uploads\/2014\/01\/janusz-wrobel.jpg\")
<\/td>\r\n<\/tr>\r\n