{"id":75895,"date":"2014-08-09T19:14:02","date_gmt":"2014-08-09T23:14:02","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=75895"},"modified":"2014-08-09T20:14:02","modified_gmt":"2014-08-10T00:14:02","slug":"tyrania-jacek-bartyzel","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=75895","title":{"rendered":"Tyrania – Jacek Bartyzel<\/em>"},"content":{"rendered":"

TYRANIA<\/strong> (gr. tyrann\u00c3\u00ada<\/em> od t\u00c3\u00bdrannos<\/em> – tyran) – poj\u0119cie posiadaj\u0105ce podw\u00f3jny sens: moralnie i aksjologicznie neutralny, jako historyczna forma jednoosobowych rz\u0105d\u00f3w uzyskanych drog\u0105 przewrotu lub przychylno\u015bci ludu w staro\u017cytnych gr. poleis<\/em> (w j\u0119zyku polskim okre\u015blanych nieprecyzyjnie jako \u201epa\u0144stwa-miasta\u201d), oraz – w klasycznej, \u015bredniowiecznej i nowo\u017cytnej filozofii politycznej – jako nieprawowity i moralnie naganny spos\u00f3b sprawowania w\u0142adzy przez jednostk\u0119.<\/p>\r\n

TYRANIE GRECKIE. T. jako forma w\u0142adzy politycznej pojawi\u0142a si\u0119 ok. VII w. przed Chr., kiedy w wi\u0119kszo\u015bci gr. poleis<\/em> zanik\u0142a ju\u017c tradycyjna monarchia (basil\u00c3\u00a9ia<\/em>), a rz\u0105dy \u201enajlepszych\u201d (aristoi<\/em>), czyli arystokracji, spotka\u0142y si\u0119 ze sprzeciwem (przybieraj\u0105cym cz\u0119sto posta\u0107 gwa\u0142townych zaburze\u0144) ludu (demos<\/em>), d\u0105\u017c\u0105cego do udzia\u0142u w rz\u0105dach oraz bardziej egalitarnego podzia\u0142u d\u00f3br, a zw\u0142aszcza tzw. strz\u0105\u015bni\u0119cia d\u0142ug\u00f3w, w kt\u00f3re popada\u0142a ludno\u015b\u0107 ubo\u017csza; podejmowane w duchu solidarystycznym przez niekt\u00f3rych reformator\u00f3w i prawodawc\u00f3w (wywodz\u0105cych si\u0119 z arystokracji), jak np. ate\u0144ski Solon, pr\u00f3by uzgodnienia interes\u00f3w obu klas oraz ustanowienia ustroju \u201emieszanego\u201d (arysto-demokratycznego) nie okazywa\u0142y si\u0119 trwa\u0142e i do w\u0142adzy zacz\u0119li dochodzi\u0107 ambitni a sk\u0142\u00f3ceni ze swoj\u0105 warstw\u0105 arystokraci, wyst\u0119puj\u0105cy jako szermierze i obro\u0144cy ludu, m\u00f3wi\u0105cy jego g\u0142osem, czyli \u201edemagodzy\u201d (odpowiadaj\u0105 oni zatem wprowadzonemu do wsp\u00f3\u0142czesnej socjologii polityki przez Roberta Michelsa poj\u0119ciu \u201ezbieg\u00f3w z klasy rz\u0105dz\u0105cej\u201d); aby utrzyma\u0107 zyskany poklask ludu, ju\u017c po zdobyciu w\u0142adzy starali si\u0119 oni zazwyczaj prowadzi\u0107 polityk\u0119, kt\u00f3r\u0105 we wsp\u00f3\u0142czesnym j\u0119zyku politycznym mo\u017cna okre\u015bli\u0107 mianem \u201epopulistycznej\u201d i \u201esocjalnej\u201d, poprzez rozdawnictwo ziemi (skonfiskowanej uprzednio arystokratom), umarzanie d\u0142ug\u00f3w, organizowanie wystawnych igrzysk (na koszt arystokracji). Nie nale\u017cy natomiast t. greckich \u0142\u0105czy\u0107 z poj\u0119ciem \u201edespotyzmu\u201d, kt\u00f3re Grecy odnosili do samow\u0142adztwa w pa\u0144stwach \u201ebarbarzy\u0144skich\u201d, a zw\u0142aszcza Persji, w kt\u00f3rej kr\u00f3lowie (despot\u00c4\u201cs<\/em>) mogli rz\u0105dzi\u0107 wprawdzie w spos\u00f3b okrutny oraz uw\u0142aczaj\u0105cy gr. poj\u0119ciom o godno\u015bci wolnego cz\u0142owieka, ale nabyli w\u0142adz\u0119 zgodnie z tradycj\u0105 i prawowicie, przez dziedziczenie, podczas gdy w\u0142adza tyrana – jakkolwiek on rz\u0105dzi – jest nieprawowita w pochodzeniu, czyli bierze si\u0119 (w terminologii C. Schmitta) \u201eznik\u0105d\u201d. Do najbardziej znanych tyran\u00f3w nale\u017celi: Trazybulos z Miletu, Polikrates z Samos, Periander z Koryntu, Pizystrat z Aten oraz Gelon i Hieron z Syrakuz; o ile w Grecji rdzennej tyranie, pomimo pr\u00f3b za\u0142o\u017cenia dynastii (Kypselidzi w Koryncie, Pizystratydzi w Atenach), te\u017c nie okaza\u0142y si\u0119 trwa\u0142e, b\u0119d\u0105c obalane ju\u017c to przez arystokrat\u00f3w, ju\u017c to przez lud, o tyle w koloniach Grecji \u201ewi\u0119kszej\u201d, a zw\u0142aszcza na Sycylii, sta\u0142y si\u0119 a\u017c do ko\u0144ca panowania gr. trwa\u0142\u0105 i g\u0142\u00f3wn\u0105 (obok arystokratycznych poleis<\/em> w Italii, rz\u0105dzonych przez pitagorejczyk\u00f3w) form\u0105 ustroju, staj\u0105c si\u0119 te\u017c de facto<\/em> dynastyczne, acz bez ustalonych zasad sukcesji, co skutkowa\u0142o krwaw\u0105 cz\u0119sto walk\u0105 rywali o w\u0142adz\u0119.<\/p>\r\n

TYRANIA W KLASYCZNEJ FILOZOFII POLITYCZNEJ. Pomimo sadystycznego wr\u0119cz okrucie\u0144stwa niekt\u00f3rych tyran\u00f3w (jak samijski Polikrates czy sycylijski Agatokles), poj\u0119cie t. nie mia\u0142o zrazu sensu pejoratywnego, a niekt\u00f3rzy z tyran\u00f3w (tzw. dobrzy tyrani) s\u0105 oceniani pozytywnie r\u00f3wnie\u017c przez historyk\u00f3w, jako dbali o dobro wsp\u00f3lnoty i zas\u0142u\u017ceni dla rozwoju swojej polis<\/em>; nie nale\u017ca\u0142o nawet do rzadko\u015bci wymienne (i nie naganne) stosowanie okre\u015ble\u0144 \u201etyran\u201d i \u201ekr\u00f3l\u201d (basile\u00c3\u00bas<\/em>) – np. oryginalny tytu\u0142 Kr\u00f3la Edypa<\/em> Sofoklesa brzmi Oid\u00c3\u00adpus t\u00c3\u00bdrannos<\/em>; opr\u00f3cz statystycznego faktu mno\u017cenia si\u0119 \u201ez\u0142ych t.\u201d, zw\u0142aszcza w epoce hellenistycznej, na ich negatywn\u0105 reputacj\u0119 decyduj\u0105cy wp\u0142yw mia\u0142a klasyczna filozofia polityczna, zrodzona w kr\u0119gu i w duchu sokratejskim, kt\u00f3rej og\u00f3lnym znamieniem by\u0142o wywindowanie moralnych standard\u00f3w polityki; nie bez znaczenia by\u0142a r\u00f3wnie\u017c ta okoliczno\u015b\u0107, \u017ce tak Sokrates, jak jego uczniowie, reprezentowali idea\u0142 arystokratyczny i w sensie moralno-intelektualnym, i spo\u0142ecznym, tote\u017c zar\u00f3wno demokracja, jak i t., musia\u0142y budzi\u0107 ich niech\u0119\u0107 ze wzgl\u0119du na \u201eobni\u017cenie standard\u00f3w\u201d, demagogi\u0119 i pierwiastki egalitarne. Pierwszym klasycznym studium psychologiczno-etycznym t. jest dzie\u0142ko ucznia Sokratesa – polityka i historyka – Ksenofonta (ok. 436\/30 – 355\/54) pt. Hieron<\/em>, napisane w formie dialogu pomi\u0119dzy tyranem Geli i Syrakuz Hieronem I Starszym a poet\u0105 Symonidesem z Keos; autor k\u0142adzie nacisk na przemoc, jako nie tylko spos\u00f3b doj\u015bcia tyrana do w\u0142adzy, ale konieczn\u0105, sta\u0142\u0105 metod\u0119 rz\u0105dzenia; niszczy to w zarodku zaufanie i przyja\u017a\u0144 polityczn\u0105 mi\u0119dzy w\u0142adc\u0105 a obywatelami oraz wznieca strach – nie tylko w\u015br\u00f3d rz\u0105dzonych, ale i samego tyrana, \u017cyj\u0105cego w nieustannej gro\u017abie \u015bmierci z r\u0119ki zab\u00f3jcy. Z tego samego punktu widzenia – jako chorob\u0119 duszy rozlewaj\u0105c\u0105 si\u0119 na ca\u0142\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119 polityczn\u0105 – lecz jeszcze bardziej wszechstronnie oszacowywa\u0142 t. Platon; w przedstawionej przez niego sekwencji zwyrodnia\u0142ych (po upadku kr\u00f3lestwa i arystokracji) ustroj\u00f3w politycznych t. zajmuje miejsce ostatnie (po timokracji, czyli rz\u0105dach ludzi \u017c\u0105dnych zaszczyt\u00f3w, oligarchii i demokracji) i najgorsze (Pa\u0144stwo<\/em>, VIII, 560 b – IX, 576 a), stanowi\u0105c zreszt\u0105 nieuchronny skutek nienasyconego, rozhukanego, anarchicznego i \u017ale ukierunkowanego – na dobra najni\u017cszego rz\u0119du, czyli cielesne – pragnienia wolno\u015bci, znamionuj\u0105cego demokracj\u0119; wyst\u0119puj\u0105ca w demokracji \u201et. t\u0142umu\u201d, przekszta\u0142ca si\u0119 w \u201et. ducha\u201d, czyli brak jakiegokolwiek panowania nad sob\u0105; tyran nie tylko niewoli innych ludzi w sensie terroru fizycznego, ale zara\u017ca ich i wtr\u0105ca w totaln\u0105 niewol\u0119 duchow\u0105, w kt\u00f3r\u0105 sam uprzednio popad\u0142, staj\u0105c si\u0119 niewolnikiem opilstwa i rozpusty; o tym, i\u017c t. prowadzi wr\u0119cz do ob\u0142\u0119du (oraz depresji), \u015bwiadczy fakt, i\u017c tyran posuwa si\u0119 do pragnienia panowania nie tylko nad lud\u017ami, ale nawet nad bogami; w sensie teoretycznym natomiast t. mo\u017cna okre\u015bli\u0107 jako (fa\u0142szyw\u0105) mimesis<\/em> tego, co w ustrojach realnych historycznie najlepsze, czyli kr\u00f3lestwa: tyran to kr\u00f3l \u201enieprawdziwy\u201d, albowiem jest zaprzeczeniem tego, co istotnie kr\u00f3lewskie: cnoty (arete<\/em>) i m\u0105dro\u015bci (soph\u00c3\u00ada<\/em>). Ten ostatni w\u0105tek rozwin\u0105\u0142 i usystematyzowa\u0142 ucze\u0144 Platona – Arystoteles, umieszczaj\u0105c t. w polu dwu krzy\u017cuj\u0105cych si\u0119 kryteri\u00f3w b\u0119d\u0105cych podstaw\u0105 typologii ustroj\u00f3w politycznych: formalnego (\u201ekto rz\u0105dzi?\u201d) i teleologicznego (\u201ejaki jest cel rz\u0105dzenia – dobro w\u0142asne rz\u0105dz\u0105cego czy wsp\u00f3lne\u201d?); w tym uk\u0142adzie t. jest zwyrodnia\u0142ym (par\u00c3\u00a9kbasis<\/em>) odpowiednikiem kr\u00f3lestwa w typie ustroj\u00f3w jedynow\u0142adczych, czyli \u201ejedynow\u0142adztwem dla korzy\u015bci panuj\u0105cej jednostki\u201d (Polityka<\/em>, III, 1279 b); Arystoteles akcentowa\u0142 r\u00f3wnie\u017c egalitarystyczne w\u0105tki t., ilustruj\u0105c jej antyarystokratyzm anegdot\u0105 o tyranie Periandrze, kt\u00f3ry radzi\u0142 swemu \u201ekoledze\u201d milezyjskiemu (Trazybulosowi) \u201e\u015bcina\u0107 sierpem wystaj\u0105ce k\u0142osy\u201d (tam\u017ce, 1311 a).<\/p>\r\n

TYRANIA W \u015aREDNIOWIECZNEJ TEOLOGII POLITYCZNEJ. Ca\u0142kowitemu ujednoznacznieniu (w duchu pejoratywnym) oraz skojarzeniu z rz\u0105dami despotycznymi poj\u0119cie t. uleg\u0142o w my\u015bli chrze\u015bcija\u0144skiej, zw\u0142aszcza dojrza\u0142ego \u015bredniowiecza (XIII w.), aczkolwiek jeszcze \u015bw. Izydor z Sewilli (ok. 560-636) zdawa\u0142 sobie spraw\u0119 z tego, \u017ce u Grek\u00f3w i Rzymian terminy \u201etyran\u201d i \u201ekr\u00f3l\u201d by\u0142y stosowane wymiennie i bez intencji pejoratywnej, \u201epotem jednak s\u0142owo u\u017cywane by\u0107 zacz\u0119\u0142o na okre\u015blenie tyran\u00f3w jako gorszych i niesprawiedliwych kr\u00f3l\u00f3w, przesadnie \u017c\u0105dnych panowania i najokrutniej sprawuj\u0105cych w\u0142adz\u0119 nad ludem\u201d (Etimologiae<\/em>, IX, 20). W szczeg\u00f3lno\u015bci u \u015bw. Tomasza z Akwinu spotykamy odr\u00f3\u017cnienie poj\u0119\u0107 \u201ekr\u00f3l\u201d (rex<\/em>) i \u201etyran\u201d (tyrannus<\/em>), co ma zwi\u0105zek z wyprowadzaniem etymologii s\u0142owa rex<\/em> od recte regere<\/em> (\u201esprawiedliwie rz\u0105dzi\u0107\u201d); ten w\u0105tek ma swoje \u017ar\u00f3d\u0142o ju\u017c u \u015bw. Augustyna, dla kt\u00f3rego \u201enie jest kr\u00f3lem ten, kto \u017ale spe\u0142nia swoj\u0105 pos\u0142ug\u0119 (In Ps<\/em> XLIV, PL, 36, 504), a zw\u0142aszcza u \u015bw. Izydora, kt\u00f3ry pisa\u0142: \u201eKr\u00f3lowie (reges<\/em>) bior\u0105 swoj\u0105 nazw\u0119 od dobrego post\u0119powania (recte agendo<\/em>), tak wi\u0119c nazwa kr\u00f3l\u00f3w przys\u0142uguje dobrze czyni\u0105cym, a nie przys\u0142uguje grzesznikom. (\u2026) S\u0142usznie wi\u0119c s\u0105 zwani kr\u00f3lami ci, kt\u00f3rzy tak siebie, jak i poddanych odmienili przez dobre w\u0142adanie\u201d (Sententiae<\/em>, III, XLVIII, 7); przeciwstawienie kr\u00f3la i tyrana jest u Akwinaty tak zdecydowane, a normatywna (pozytywnie) wyk\u0142adnia s\u0142owa \u201ekr\u00f3l\u201d tak jednoznaczna, \u017ce w stosunku do tyrana unika on nawet okre\u015blania jego rz\u0105d\u00f3w jako \u201ekr\u00f3lowania\u201d: tyran nie \u201ekr\u00f3luje\u201d (regit<\/em>), tylko \u201eprzemoc\u0105 uciska\u201d (per potentiam<\/em> opprimit<\/em>); z drugiej strony, poj\u0119cie t. Akwinata rozszerza na zdeprawowane modele w\u0142adzy \u201eniewielu\u201d oraz \u201ewielu\u201d, wprowadzaj\u0105c tym samym kategori\u0119 t. zbiorowej, czyli, je\u015bli nie rozrywaj\u0105c, to przynajmniej rozlu\u017aniaj\u0105c zwi\u0105zek poj\u0119cia \u201etyran\u201d z jedynow\u0142adztwem; poj\u0119cie t. wywodzi on bowiem od \u201eprzemo\u017cnej si\u0142y\u201d (fortitudine<\/em>): je\u015bli rz\u0105dy takie sprawuje kilku (plures<\/em>) albo nieliczni (paucos<\/em>), to taki system jest oligarchi\u0105; je\u017celi za\u015b rz\u0105dy niesprawiedliwe sprawowane s\u0105 przez wielu (multos<\/em>), czyli przez rzesz\u0119 plebejuszy (populus plebeiorum<\/em>), to nazywaj\u0105 si\u0119 one demokracj\u0105 (democratia<\/em>), czyli zwierzchnictwem ludu (potentatus populi<\/em>), a gdy ta rzesza plebsu uciska (opprimit<\/em>) bogaczy sam\u0105 \u201emoc\u0105 swej liczebno\u015bci\u201d, \u201etaki lud, wzi\u0119ty jako ca\u0142o\u015b\u0107, staje si\u0119 poniek\u0105d jednym tyranem\u201d (De regno<\/em> 2.3); co wi\u0119cej, \u201etyrania wielu\u201d jest jeszcze gorsza od \u201etyranii jednego\u201d, m.in. dlatego, \u017ce \u201ewielu\u201d ma wi\u0119ksz\u0105 od \u201ejednego\u201d moc czynienia z\u0142a. Tomasz rozwija tak\u017ce (obecny u Ksenofonta, Platona i Arystotelesa) w\u0105tek niszczenia przyja\u017ani politycznej oraz duchowej samozatraty tyrana: nieod\u0142\u0105cznym znamieniem t. jest podejrzliwo\u015b\u0107, a ta skaza duszy jest destrukcyjna, poniewa\u017c ka\u017cda przyja\u017a\u0144, wi\u0119c i polityczna, \u201eopiera si\u0119 na jakiej\u015b wsp\u00f3lnocie\u201d (tam\u017ce, 11.2.2.), a prawdziwa wsp\u00f3lnota wyklucza nieufno\u015b\u0107, podejrzliwo\u015b\u0107 i udawanie; skoro za\u015b niemo\u017cliwa jest przyja\u017a\u0144 pomi\u0119dzy tyranem a obywatelami, i jego panowanie nie jest utrzymywane mi\u0142o\u015bci\u0105, to tyran nie mo\u017ce r\u00f3wnie\u017c liczy\u0107 na wierno\u015b\u0107 poddanych; w takiej sytuacji pozostaje mu ju\u017c tylko podtrzymywa\u0107 swoje rz\u0105dy strachem (timor<\/em>).<\/p>\r\n

TYRANIA W TEORII LEGITYMIZMU. Wk\u0142ad my\u015blicieli chrze\u015bcija\u0144skiego \u015bredniowiecza, na czele ze \u015bw. Tomaszem, do teorii t. polega\u0142 przede wszystkim na rozszerzeniu poj\u0119cia prawowito\u015bci w\u0142adzy, rozumianej dot\u0105d jedynie w sensie jej pochodzenia (t. jako nieprawy i nielegitymizowany tradycj\u0105 spos\u00f3b doj\u015bcia do w\u0142adzy), o spos\u00f3b i cel jej sprawowania; w tym uj\u0119ciu w\u0142adza, nawet je\u015bli nienaganna z punktu widzenia powszechnie uznanych zasad jej nabycia (np. regu\u0142 prawa sukcesyjnego), musi jeszcze by\u0107 usprawiedliwiona tym, jak jest wykonywana, albowiem \u201enie kr\u00f3lestwo jest dla kr\u00f3la, lecz kr\u00f3l dla kr\u00f3lestwa\u201d, mo\u017ce przeto r\u00f3wnie\u017c przeistoczy\u0107 si\u0119 w tyrana ten, kt\u00f3rego tytu\u0142 formalny do w\u0142adzy jest niezaczepialny; w skrajnych przypadkach \u201eszalonego przerostu t.\u201d (excessus tyrannidis<\/em>)\u201d, kiedy tyran staje si\u0119 jakby \u201eokrutn\u0105 besti\u0105\u201d (crudelibus bestiis<\/em>), dopuszczalne jest nawet \u201etyranob\u00f3jstwo\u201d, aczkolwiek Akwinata stawia\u0142 bardzo wyg\u00f3rowane (w por\u00f3wnaniu z innymi autorami \u015bredniowiecznymi, jak Jan z Salisbury) warunki usprawiedliwiaj\u0105ce t\u0119 ostateczno\u015b\u0107, w szczeg\u00f3lno\u015bci odrzucaj\u0105c dochodzenie sprawiedliwo\u015bci na podstawie \u201emniemania prywatnego\u201d (privata praesumptione<\/em>). Oba te w\u0105tki (prawowito\u015b\u0107 sposobu rz\u0105dzenia i dopuszczalno\u015b\u0107 tyranob\u00f3jstwa) zosta\u0142y radykalnie zdystansowane przez wczesnonowo\u017cytn\u0105 my\u015bl polityczn\u0105, zar\u00f3wno w nurcie absolutyzmu monarchicznego (J. Bodin, R. Filmer), jak neutralnego wzgl\u0119dem formy ustroju (Th. Hobbes), gdzie moralne poj\u0119cie \u201es\u0142uszno\u015bci\u201d zosta\u0142o oderwane od poj\u0119cia sprawiedliwo\u015bci, z\u0142\u0105czonego z kolei z osob\u0105 lub instytucj\u0105 w\u0142adzy suwerennej: je\u015bli to suweren jest \u017ar\u00f3d\u0142em i norm\u0105 sprawiedliwo\u015bci, to mo\u017cliwo\u015b\u0107 oporu (czynnego) wobec jego woli staje si\u0119 zarazem niedorzeczno\u015bci\u0105 i niesprawiedliwo\u015bci\u0105. Tomistyczne rozr\u00f3\u017cnienie dw\u00f3ch prawowito\u015bci (a tak\u017ce doktryna tyranob\u00f3jstwa), rozwijane jeszcze w epoce kontrreformacji i w polemice z absolutystami przez scholastyk\u0119 nowo\u017cytn\u0105 (R. Bellarmin, P. de Ribadeneyra, J. de Mariana, L. de Molina, F. Su\u00e1rez), przetrwa\u0142o do naszych czas\u00f3w w teorii franc. legitymizmu monarchicznego (G. Saclier de la B\u00c3\u00a2tie, G. Aug\u00c3\u00a9, Y.-M. Adeline), dokonuj\u0105cego rozr\u00f3\u017cnienia pomi\u0119dzy \u201eprawowito\u015bci\u0105 naturaln\u0105\u201d (une l\u00c3\u00a9gitimit\u00c3\u00a9 naturelle<\/em>), czyli zgodn\u0105 z zasadami sukcesji wypracowanymi w prawie zwyczajowym, oraz \u201eprawowito\u015bci\u0105 teologiczn\u0105\u201d (une l\u00c3\u00a9gitimit\u00c3\u00a9 th\u00c3\u00a9ologique<\/em>), kt\u00f3ra implikuje \u201erozpoznanie Jezusa jako Kr\u00f3la, i Ojca Niebieskiego jako zasady wszelkiej w\u0142adzy\u201d (Manifeste L\u00c3\u00a9gitimiste<\/em>, Thouarce 2008, 141), w szczeg\u00f3lno\u015bci za\u015b w karlistowskim tradycjonalizmie hiszp. (J. V\u00e1zquez de Mella, F. El\u00c3\u00adas de Tejada, M. Ayuso), dokonuj\u0105cym rozr\u00f3\u017cnienia pomi\u0119dzy \u201eprawowito\u015bci\u0105 pochodzenia\u201d (legitimidad de origen<\/em>) a \u201eprawowito\u015bci\u0105 wykonywania\u201d (legitimidad de ejercicio<\/em>), czyli jej zgodno\u015bci\u0105 z prawem naturalnym, boskim prawem pozytywnym oraz tradycj\u0105 narodu, nad kt\u00f3rym jest sprawowana; \u201eprawowito\u015b\u0107 pochodzenia\u201d jest przeto subordynowana wzgl\u0119dem \u201eprawowito\u015bci wykonywania\u201d, tote\u017c w\u0142adca, kt\u00f3ry si\u0119 jej sprzeniewierza, popadaj\u0105c tym samym w t., dokonuje autodestrukcji tej pierwszej i mo\u017ce by\u0107 zdetronizowany; z twierdzenia, i\u017c pomi\u0119dzy uprawnieniem do rz\u0105dzenia a wykonywaniem w\u0142adzy staje prawo naturalne jako norma oceniaj\u0105ca wszelkie dzia\u0142anie, karli\u015bci wyprowadzaj\u0105 tak\u017ce wniosek, i\u017c je\u015bli w\u0142adza polityczna staje si\u0119 t., to stawianie jej oporu jest nie tylko prawem, ale wr\u0119cz obowi\u0105zkiem, tote\u017c \u201edoktryna tyranob\u00f3jstwa jest najdobitniejszym (m\u00e1s acabada<\/em>) wyrazem prawa naturalnego, kosmologicznego teocentryzmu i katolickiej koncepcji \u015bwiata\u201d (F. El\u00c3\u00adas de Tejada, El derecho a la rebeli\u00f3n: la resistencia al tirano<\/em>, \u201eTizona\u201d, Vi\u00c3\u00b1a del Mar \/Chile\/), nr 44 (1973), 7).<\/p>\r\n

TYRANIA W MY\u015aLI NOWO\u0179YTNEJ I WSP\u00d3\u0141CZESNEJ. W zupe\u0142nie odmiennym kierunku zmierza\u0142a refleksja nad t. w ideologiach politycznego modernizmu: liberalnej (J. Locke, Voltaire, Monteskiusz), a od XVIII w. tak\u017ce demokratycznej (J.-J. Rousseau), sprzeciwiaj\u0105cych si\u0119 absolutyzmowi, lecz dziel\u0105cych z nim mechanistyczn\u0105 koncepcj\u0119 polityczn\u0105, zapoznaj\u0105c\u0105 naturalny charakter cia\u0142 spo\u0142ecznych oraz spo\u0142eczn\u0105 natur\u0119 cz\u0142owieka, rozwijaj\u0105c\u0105 natomiast rozmaite warianty teorii umowy spo\u0142ecznej, jako jedynie prawomocnego \u017ar\u00f3d\u0142a w\u0142adzy i zobowi\u0105za\u0144 politycznych. Z punktu widzenia libera\u0142\u00f3w w\u0142adza staje si\u0119 t., je\u015bli jest skoncentrowana w jednej osobie lub instytucji (na co remedium ma by\u0107 tzw. podzia\u0142 w\u0142adz), a tak\u017ce, je\u015bli nie respektuje tzw. naturalnych uprawnie\u0144 cz\u0142owieka na czele z \u201eprawem do samoposiadania\u201d, konkretyzowanym zw\u0142aszcza jako prawo do posiadania w\u0142asno\u015bci prywatnej; bardziej radykalne stanowisko reprezentowali ideolodzy demokratyzmu, kt\u00f3rzy t. zidentyfikowali wprost z instytucj\u0105 monarchii; tym samym znie\u015bli oni tak samo, jak absoluty\u015bci – tylko z diametralnie przeciwstawn\u0105 intencj\u0105 – rozr\u00f3\u017cnienie monarchii od t. i kr\u00f3la od tyrana, stawiaj\u0105c pomi\u0119dzy nimi znak r\u00f3wno\u015bci; propagowany przez ideolog\u00f3w franc. o\u015bwiecenia pogl\u0105d o nieprawowito\u015bci wszelkiej monarchii, jako t. z samej swojej istoty, zastosowali w praktyce rewolucjoni\u015bci (maj\u0105cy w tym wiek wcze\u015bniej poprzednik\u00f3w w ang. purytanach), kt\u00f3rzy skazali na \u015bmier\u0107 i zamordowali kr\u00f3la Ludwika XVI, oskar\u017conego o to, \u017ce sprawuj\u0105c (przed rewolucj\u0105) w\u0142adz\u0119 niemaj\u0105c\u0105 mandatu demokratycznego, by\u0142 \u201etyranem\u201d; w mniemaniu rewolucjonist\u00f3w (zw\u0142aszcza jakobin\u00f3w) fakt bycia \u201etyranem\u201d usprawiedliwia\u0142 nie tylko kr\u00f3lob\u00f3jstwo, ale nawet depersonalizacj\u0119 \u201etyrana\u201d, albowiem – jak podczas procesu kr\u00f3la o\u015bwiadczy\u0142 Saint-Just – \u201etyran nie jest cz\u0142owiekiem\u201d. Skompromitowane ideologizacj\u0105, demagogi\u0105 i okrucie\u0144stwem rewolucjonist\u00f3w poj\u0119cie t. zacz\u0119\u0142o stopniowo znika\u0107 z j\u0119zyka politycznego, a w nauce nie wyst\u0119puje prawie w og\u00f3le, jako obci\u0105\u017cone semantycznie i emocjonalnie; sporadycznie wyst\u0119puje jedynie w pracach historyk\u00f3w, zw\u0142aszcza biograf\u00f3w zbrodniczych przyw\u00f3dc\u00f3w system\u00f3w totalitarnych XX wieku (Hitler, Stalin), znacznie cz\u0119\u015bciej jednak stosowane jest w tym wypadku poj\u0119cie dyktatury – w tradycji klasycznej pozbawionej sensu pejoratywnego – co r\u00f3wnie\u017c \u015bwiadczy o drastycznym zubo\u017ceniu wsp\u00f3\u0142czesnej refleksji politycznej i politologicznej, redukuj\u0105cej z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 system\u00f3w politycznych do prostej dychotomii: demokracja – dyktatura; z drugiej strony, pocz\u0105wszy od A. de Tocqueville\u2019a, wielu my\u015blicieli zwraca uwag\u0119 na pojawienie si\u0119 nowego typu t. – \u201e\u0142agodnej\u201d i \u201eopieku\u0144czej\u201d, lecz kr\u0119puj\u0105cej niewidzialnym \u0142a\u0144cuchem przepis\u00f3w drobiazgowo reguluj\u0105cych ka\u017cd\u0105 sfer\u0119 \u017cycia wszystkie, r\u00f3wne sobie jednostki – w\u0142a\u015bnie w nowoczesnej demokracji.<\/p>\r\n

Jacek Bartyzel<\/em><\/strong><\/p>\r\n

C. Schmitt, Legalit\u00c3\u00a4t und Legitimit\u00c3\u00a4t<\/em>, M\u00fcnchen 1932, Berlin 2012[8]; L. Strauss, On Tyranny. Revised and Expanded Edition Including the Strauss – Koj\u00c3\u00a8ve\u00a0 Correspondence<\/em>, New York 1948, Chicago 2000\u00b3 [O tyranii. Zawiera korespondencj\u0119 Strauss – Koj\u00c3\u00a8ve<\/em>, Krak\u00f3w 2009]; A. Bullock, Hitler. A Study in Tyranny<\/em>, London 1952, New York 1994 [Hitler. <\/em>Studium tyranii<\/em>, Warszawa 1969, 2000(5)]; F. El\u00c3\u00adas de Tejada, La monarqu\u00c3\u00ada tradicional<\/em>, Madrid 1954; E. Voegelin, Order and History<\/em>, vol. III Plato and Aristotle<\/em>, Baton Rouge 1957 [Platon<\/em>, Warszawa 2009; Arystoteles<\/em>, Warszawa 2011]; Ksenofont, Hieron<\/em>, [w:] Wyb\u00f3r pism<\/em>, Wroc\u0142aw – Warszawa – Krak\u00f3w 1965; T. Banaszczyk, Studia z Arystotelesowskiej teorii spo\u0142eczno-politycznej<\/em>, Katowice 1985; \u00c3\u0081. d\u2019Ors, La violencia y el orden<\/em>, Madrid 1987, 1998\u00b2; Y.-M. Adeline, Le pouvoir l\u00c3\u00a9gitime<\/em>, Paris 1997; M. Ayuso, La cabeza de la Gorgona. De la \u00abHybris\u00bb del poder al totalitarismo moderno<\/em>, Buenos Aires 2001; A. Ry\u015b, Filip II Macedo\u0144ski w ocenie m\u00f3wc\u00f3w attyckich IV wieku p.n.e.: tyran czy w\u0142adca idealny?<\/em>, Gda\u0144sk 2002; A. Wielomski, \u015amier\u0107 Ludwika XVI w \u015bwietle \u00f3wczesnego prawa francuskiego<\/em>, \u201ePro Fide Rege et Lege\u201d, 2(2004), 24-29; J. Babi\u0144ski, Legitymizacja mandatu w\u0142adzy wed\u0142ug \u015bw. Tomasza z Akwinu<\/em>, \u201eStudia Pelpli\u0144skie\u201d, 37(2006), 475-488; G. N\u00c3\u00a9meth, Kritias und die Drei\u00c3\u0178ig Tyrannen<\/em>, Stuttgart 2006; \u015aw. Tomasz z Akwinu, O kr\u00f3lowaniu – kr\u00f3lowi Cypru<\/em>, Krak\u00f3w 2006; Manifeste L\u00c3\u00a9gitimiste<\/em>, Thouarce 2008; J. Bartyzel, Legitymizm. Historia i tera\u017aniejszo\u015b\u0107<\/em>, Wroc\u0142aw 2009, 2011\u00b2.
<\/em><\/strong><\/p>\r\n

Rozszerzona wersja has\u0142a w Encyklopedii Katolickiej<\/em>, t. XIX, Lublin 2013, s. 1241-1242.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"TYRANIA (gr. tyrann\u00c3\u00ada od t\u00c3\u00bdrannos – tyran) – poj\u0119cie posiadaj\u0105ce podw\u00f3jny sens: moralnie i aksjologicznie neutralny, jako historyczna forma jednoosobowych rz\u0105d\u00f3w uzyskanych drog\u0105 przewrotu lub przychylno\u015bci ludu w staro\u017cytnych gr. poleis (w j\u0119zyku polskim okre\u015blanych nieprecyzyjnie jako \u201epa\u0144stwa-miasta\u201d), oraz – w klasycznej, \u015bredniowiecznej i nowo\u017cytnej filozofii politycznej – jako nieprawowity i moralnie naganny spos\u00f3b sprawowania […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[35],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/75895"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=75895"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/75895\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=75895"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=75895"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=75895"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}