{"id":75424,"date":"2014-07-08T09:49:44","date_gmt":"2014-07-08T13:49:44","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=75424"},"modified":"2014-07-08T09:49:44","modified_gmt":"2014-07-08T13:49:44","slug":"teatr-jako-trucizna-dla-duszy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=75424","title":{"rendered":"Teatr jako trucizna dla duszy"},"content":{"rendered":"

Prof. Jacek Bartyzel dla PCh24.pl<\/b><\/em><\/p>\r\n

Przez takie widowiska, jak \u201eGolgota Picnic\u201d mo\u017cna straci\u0107 wiar\u0119. Ta jednoczesno\u015b\u0107 przekazu i percepcji oddzia\u0142uje bowiem na dusz\u0119 ludzk\u0105 – m\u00f3wi PCh24.pl prof. Jacek Bartyzel.<\/strong><\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

Teatr postrzega si\u0119 jako \u201esztuk\u0119 wysok\u0105\u201d. Jednak wi\u0119kszo\u015b\u0107 skandal\u00f3w w \u015bwiecie artystycznym, o jakich ostatnio s\u0142yszymy, dotyczy w\u0142a\u015bnie tej aktywno\u015bci kulturalnej. Co si\u0119 sta\u0142o z teatrem?
<\/strong><\/p>\r\n

To nie jest tak, \u017ce teatr od zawsze i ze swej natury nale\u017ca\u0142 do sztuki wysokiej. Zacz\u0105\u0107 nale\u017cy od statusu teatru jako sztuki r\u00f3\u017cnej i odr\u0119bnej od dramatu, b\u0119d\u0105cego sztuk\u0105 s\u0142owa. Teatr jako odr\u0119bna sztuka zosta\u0142 uznany – i to nie bez problem\u00f3w – dopiero na prze\u0142omie XIX i XX wieku, kiedy powsta\u0142o poj\u0119cie \u201esztuki teatralnej\u201d.<\/p>\r\n

Teatr jako jedno z widowisk, w toku swego rozwoju wcale nie zawsze cieszy\u0142 si\u0119 uznaniem i dobr\u0105 reputacj\u0105. Okresy, kiedy teatr ma szlachetny wymiar s\u0105 wyj\u0105tkami od regu\u0142y. Do nich mo\u017cna zaliczy\u0107 teatr grecki (ate\u0144ski), kiedy jest on misterium religijno-politycznym polis<\/em>. Szlachetny wymiar teatru kojarzymy z \u015bredniowieczem, jednak\u017ce \u00f3wcze\u015bni nazywali to, co my kojarzymy jako teatr, inaczej: ludus<\/em> (\u201egra\u201d) albo misterium<\/em> (co znaczy zar\u00f3wno \u201es\u0142u\u017cba\u201d, jak i \u201etajemnica\u201d). Kolejn\u0105 epok\u0105, gdy teatr zajmuje szlachetn\u0105 pozycj\u0119 s\u0105 czasy Z\u0142otego Wieku w Hiszpanii XVI i XVII. Tak\u017ce dlatego, i\u017c teatr ma tam po cz\u0119\u015bci (dramat eucharystyczny zwany auto sacramental<\/em>) wymiar par excellence<\/em> religijny.<\/p>\r\n

Pami\u0119tajmy zatem, \u017ce teatr szekspirowski, czy szerzej m\u00f3wi\u0105c el\u017cbieta\u0144ski, wcale nie mia\u0142 statusu szczeg\u00f3lnie szlachetnego. By\u0142 ludowy i powszechny, nadto prze\u015bladowany przez puryta\u0144skie w\u0142adze Londynu, traktuj\u0105ce wszelkie widowiska jako bezbo\u017cn\u0105 rozrywk\u0119.<\/p>\r\n

Do XIX wieku teatr by\u0142 traktowany jako wehiku\u0142 do wystawiania dramatu, ale w przeciwie\u0144stwie do niego mia\u0142 zdecydowanie podejrzan\u0105 reputacj\u0119. Mamy wyra\u017any podzia\u0142: pisanie dramatu jest postrzegane jako zaj\u0119cie godne, wystawianie ju\u017c zdecydowanie mniej. Jednak za najbardziej podejrzanych traktowano aktor\u00f3w, np. odmawiano im poch\u00f3wku na po\u015bwi\u0119conej ziemi. Z aktork\u0105 mo\u017cna by\u0142o mie\u0107 romans, ale o\u017cenek z ni\u0105 traktowano by jak po\u015blubienie prostytutki.<\/p>\r\n

A jak wygl\u0105da to w Polsce?
<\/strong><\/p>\r\n

Od ko\u0144ca XVIII wieku powstaje instytucja \u201eteatru narodowego\u201d. Jest on typowym pomys\u0142em o\u015bwieceniowego projektu odg\u00f3rnej indoktrynacji spo\u0142ecze\u0144stwa w \u015bwieckim duchu. Jednak w Polsce teatr, opr\u00f3cz maso\u0144sko-o\u015bwieceniowych konotacji, odgrywa rol\u0119 instytucji \u017cycia narodowego. Tam, gdzie jest to mo\u017cliwe staje si\u0119 ostoj\u0105 ducha narodowego. Wiele pisze si\u0119 o teatrze jako \u201e\u015bwi\u0105tyni narodowej\u201d. Tworzy si\u0119 pewnego rodzaju \u201ereligia teatru\u201d.<\/p>\r\n

W historii oczywi\u015bcie podejmowano starania na rzecz uszlachetnienia teatru, tak\u017ce pod wzgl\u0119dem moralnym. Czego przyk\u0142adem mog\u0105 by\u0107 manifesty pochodz\u0105ce z okresu mi\u0119dzywojennego, w kt\u00f3rych znajdziemy wiele o godno\u015bci i powo\u0142aniu aktora. Warto pami\u0119ta\u0107 o \u201eReducie\u201d Osterwy czy p\u00f3\u017aniejszym Teatrze Rapsodycznym Kotlarczyka, w kt\u00f3rym partycypuje m\u0142ody Karol Wojty\u0142a.<\/p>\r\n

To, co si\u0119 dzieje obecnie z teatrem, to ostateczna rezygnacja, by by\u0142 on \u015bwi\u0105tyni\u0105 w jakimkolwiek sensie, czy to religijnym, czy narodowym. Nie jest to oczywi\u015bcie polska specyfika – mamy do czynienia ze \u015blepym na\u015bladownictwem tego, co si\u0119 dzieje na Zachodzie.<\/p>\r\n

To budowanie \u201eanty\u015bwi\u0105ty\u0144\u201d nie jest wi\u0119c specyfik\u0105 polskiego teatru?
<\/strong><\/p>\r\n

Jak ju\u017c m\u00f3wi\u0142em, s\u0105 to przejawy og\u00f3lno\u015bwiatowego trendu budowania anty\u015bwi\u0105ty\u0144 <\/em>i tworzenia antysacrum<\/em>. Tego nie wymy\u015blili polscy inscenizatorzy-brutali\u015bci, oni to przej\u0119li z zewn\u0105trz. Re\u017cyser spektaklu \u201eGolgota picnic\u201d jest Argenty\u0144czykiem przywo\u017c\u0105cym do Polski swoje pomys\u0142y.<\/p>\r\n

Jak Pan profesor ocenia podkre\u015blanie przez artyst\u00f3w szoku, jako \u017ar\u00f3d\u0142a inspiracji daj\u0105cego do my\u015blenia?
<\/strong><\/p>\r\n

To jest bardzo przewrotny tok my\u015blenia. Stawianie szokowania jako g\u0142\u00f3wnego zadania teatru jest wyj\u015bciem poza obszar estetyki. Gdyby\u015bmy szukali \u017ar\u00f3de\u0142 tego podej\u015bcia, to przychodzi na my\u015bl koncepcja \u201eteatru okrucie\u0144stwa\u201d francuskiego aktora i pisarza Antonina Artauda. Cz\u0142owieka maj\u0105cego zapewne iskr\u0119 geniuszu, lecz w gruncie rzeczy b\u0119d\u0105cego osob\u0105 ob\u0142\u0105kan\u0105, kt\u00f3ry cz\u0119\u015b\u0107 \u017cycia sp\u0119dzi\u0142 w zak\u0142adach psychiatrycznych. Jego koncepcja – jak sama nazwa wskazuje – zak\u0142ada, \u017ce teatr staje si\u0119 katalizatorem pomagaj\u0105cym roz\u0142adowa\u0107 ludzkie okrutne sk\u0142onno\u015bci. To specyficznie arystotelesowska katharsis<\/em> (\u201eoczyszczenie\u201d z nami\u0119tno\u015bci).Czaj\u0105ce si\u0119 w nas z\u0142e sk\u0142onno\u015bci maj\u0105 by\u0107 roz\u0142adowane poprzez brutalno\u015b\u0107 przedstawie\u0144 teatralnych.<\/p>\r\n

Trywializuj\u0105c spraw\u0119 mo\u017cna uzna\u0107, \u017ce Artaud uwa\u017ca\u0142, \u017ce je\u015bli w g\u0142owie widza pojawia si\u0119 pomys\u0142 zamordowania te\u015bciowej, to lepiej, by zobaczy\u0142 on to na scenie i tym samym roz\u0142adowa\u0142 z\u0142e emocje. Sam Artaud wiele nie zdzia\u0142a\u0142, lecz jego teorie, ju\u017c po jego \u015bmierci znalaz\u0142y wielu na\u015bladowc\u00f3w. By\u0142y natchnieniem dla pokolenia inscenizator\u00f3w-rewolucjonist\u00f3w 1968 r. Ca\u0142y nowoczesny teatr wywodzi si\u0119 z Artauda. Do tego dochodzi wrogie nastawienia do literatury. S\u0142owo funkcjonuje w teatrze jako co\u015b pobocznego i ma\u0142owa\u017cnego. Dodajmy do tego fascynacj\u0119 orientalnymi formami teatralnymi. W latach 60. I 70. najg\u0142o\u015bniejszym przedstawicielem teatru okrucie\u0144stwa jest brytyjski re\u017cyser teatralny Peter Brook, bez w\u0105tpienia wybitny, ale p\u00f3\u017aniej by\u0142o tylko gorzej, poprzeczka \u201eszokowania\u201d podnoszona coraz to wy\u017cej doprowadzi\u0142a do ca\u0142kowitego zej\u015bcia na psy, czego efektem s\u0105 dzisiejsze poczynania.<\/p>\r\n

Nienawi\u015b\u0107 do s\u0142owa poci\u0105ga niech\u0119\u0107 do autora. Czy st\u0105d taki wysyp inscenizacji b\u0119d\u0105cych w opozycji do dramatu?
<\/strong><\/p>\r\n

To zupe\u0142nie inna historia. Si\u0119gnijmy wstecz, gdy Arystoteles pisze w Poetyce<\/em> czym jest tragedia, to wymienia jej sze\u015b\u0107 sk\u0142adnik\u00f3w. Cztery z nich (fabu\u0142a, charakter, dzia\u0142anie, j\u0119zyk) s\u0105 zawarte w dramacie, pozosta\u0142e dwa (\u015bpiew i wystawa sceniczna) nie nale\u017c\u0105 do sztuki s\u0142owa, filozof zatem si\u0119 nimi nie zajmowa\u0142. Ca\u0142a teoria dramatu by\u0142a teori\u0105 dzie\u0142a literackiego. Problem inscenizacji w\u0142a\u015bciwie nie istnia\u0142 do XVII wieku.<\/p>\r\n

Dlaczego?
<\/strong><\/p>\r\n

Poniewa\u017c, czy to w teatrze antycznym, czy \u015bredniowiecznym, czy el\u017cbieta\u0144skim dramaturg by\u0142 zazwyczaj inscenizatorem. Zar\u00f3wno Ajschylos, jak i Szekspir, inscenizowali w\u0142asne dzie\u0142a. Problem zaczyna si\u0119, gdy teatr jako instytucja odrywa si\u0119 od pisania. W XVIII wieku – raczej z winy teatru – rozchodz\u0105 si\u0119 drogi dramaturga i inscenizacji. Dramaturg ma do wyboru dwie mo\u017cliwo\u015bci: pisarz mo\u017ce przesta\u0107 si\u0119 interesowa\u0107 si\u0119 teatrem wsp\u00f3\u0142czesnym i chcie\u0107 zbudowa\u0107 nowy, monumentalny, oparty na wzorcach klasycznych, jak wagnerowski Bayreuth. Druga droga obierana przez dramaturg\u00f3w to pisanie bardzo szczeg\u00f3\u0142owych didaskali\u00f3w, kt\u00f3rych przecie\u017c w dawnym teatrze nie by\u0142o. Je\u015bli we wsp\u00f3\u0142czesnych wydaniach Sofoklesa czy Szekspira natrafiamy na nie, to warto pami\u0119ta\u0107, \u017ce dopisywali je wydawcy. Szekspir przecie\u017c nie musia\u0142 si\u0119 sam poucza\u0107, co i jak ma by\u0107 wystawione i gdzie dzieje si\u0119 akcja. To wynika\u0142o z tekstu. Szczeg\u00f3\u0142owe didaskalia wywo\u0142uj\u0105 konflikt z inscenizatorem, je\u015bli ma on swoj\u0105 wizj\u0119 spektaklu. Kiedy pojawi\u0142a si\u0119 zwyci\u0119ska koncepcja teatru jako osobnej sztuki, pojawi\u0142 si\u0119 problem relacji tekstu dramatycznego do inscenizacji.<\/p>\r\n

Do lat 70. inscenizacje – tak\u017ce te wzbudzaj\u0105ce kontrowersje – toczy\u0142y si\u0119 zgodnie z paradygmatem atencji wobec dramatu i linii przez dramaturga wyznaczonej. Obecnie przyjmuje si\u0119 ka\u017cde, nawet te najbardziej bezczelne naruszenie tekstu, jako dopuszczalne. Zosta\u0142y zerwane wszelkie hamulce. W sukurs temu procesowi przysz\u0142a wsp\u00f3\u0142czesna humanistyka postmodernistyczna. Ogromn\u0105 rol\u0119 odgrywa dekonstruktywizm wobec tekstu dramatycznego: \u201edzi\u015b nikt ju\u017c nie pyta o to, czy i jak teatr w adekwatny spos\u00f3b \u00abodpowiada\u00bb dominuj\u0105cemu nad wszystkim tekstowi. To raczej tekstom zadaje si\u0119 pytanie, czy i jak potrafi\u0105 sta\u0107 si\u0119 odpowiednim materia\u0142em do realizacji teatralnego projektu\u201d – jak pisze jeden z niemieckich postmodernist\u00f3w.<\/p>\r\n

Z jednej strony wsp\u00f3\u0142cze\u015bni inscenizatorzy twierdz\u0105, \u017ce \u015bwiadomie odrzucaj\u0105 \u201estarocie\u201d, ale r\u00f3wnocze\u015bnie si\u0119 nimi podpieraj\u0105. Kiedy na przyk\u0142ad Maja Kleczewska przenosi akcj\u0119 Snu nocy letniej<\/em> z Lasu Ate\u0144skiego do zamtuza, to jej \u201etw\u00f3rcza interpretacja\u201d wci\u0105\u017c obci\u0105\u017ca Williama Szekspira, bo to jego imi\u0119 i nazwisko widnieje na afiszu teatralnym.<\/p>\r\n

Czy warto zajmowa\u0107 si\u0119 tym, co si\u0119 dzieje w teatrze?
<\/strong><\/p>\r\n

Warto, zdecydowanie. Istnieje zakodowana tradycja presti\u017cu teatru jako czego\u015b, co nas uszlachetnia, co nale\u017cy do kultury wysokiej. Kolejnym powodem jest fakt, \u017ce mimo istnienia bardziej masowych rozrywek, teatr jest wci\u0105\u017c obecny. Teatr jest sztuk\u0105 najbardziej bezpo\u015bredniego kontaktu mi\u0119dzyludzkiego, co stanowi o jego sile. Tego nie ma w kinie czy teatrze telewizji, tam percepcja ma charakter bierny. Pami\u0119tajmy, \u017ce teatr nie istnieje bez widza, z kt\u00f3rym jest w bezpo\u015brednim kontakcie. St\u0105d mamy analogie religijne: przedstawienie teatralne, nawet czysto \u201e\u015bwieckie\u201d, ma w sobie co\u015b z liturgii (przypomnijmy, \u017ce dos\u0142ownie znaczy to \u201edzia\u0142anie na rzecz ludu\u201d), a wi\u0119c strukturalnie jest analogiczny do Mszy, jako zgromadzenia (ekklesia<\/em>) ludu w akcie kultu religijnego, kt\u00f3ry tak\u017ce wytwarza interakcje pomi\u0119dzy uczestnikami. Dlatego si\u0142a teatru – nawet, je\u015bli ogranicza si\u0119 do niewielkich grup ludzi – jest ogromna. Wra\u017cenie, jakie powstaje na skutek percepcji bezpo\u015bredniej niezwykle silnie wp\u0142ywa na osobowo\u015b\u0107 cz\u0142owieka i jego \u017cycie. Przez takie widowiska, jak \u201eGolgota picnic\u201d, mo\u017cna straci\u0107 wiar\u0119. Ta jednoczesno\u015b\u0107 przekazu i percepcji oddzia\u0142uje bowiem wprost na dusz\u0119 ludzk\u0105.<\/p>\r\n

Trzeba wci\u0105\u017c podejmowa\u0107 wysi\u0142ki na rzecz odbudowy teatru, takiego, kt\u00f3ry b\u0119dzie dla duszy pokarmem, a nie trucizn\u0105.<\/p>\r\n

Rozmawia\u0142 \u0141ukasz Karpiel<\/strong><\/em><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Prof. Jacek Bartyzel dla PCh24.pl Przez takie widowiska, jak \u201eGolgota Picnic\u201d mo\u017cna straci\u0107 wiar\u0119. Ta jednoczesno\u015b\u0107 przekazu i percepcji oddzia\u0142uje bowiem na dusz\u0119 ludzk\u0105 – m\u00f3wi PCh24.pl prof. Jacek Bartyzel.   Teatr postrzega si\u0119 jako \u201esztuk\u0119 wysok\u0105\u201d. Jednak wi\u0119kszo\u015b\u0107 skandal\u00f3w w \u015bwiecie artystycznym, o jakich ostatnio s\u0142yszymy, dotyczy w\u0142a\u015bnie tej aktywno\u015bci kulturalnej. Co si\u0119 sta\u0142o […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[132,35,92,97],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/75424"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=75424"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/75424\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=75424"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=75424"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=75424"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}