Dodano: 2014-04-18 11:52 pm <\/small><\/p>\r\n
Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki wyznacza wiernym porz\u0105dek przygotowa\u0144 doskonale wprowadzaj\u0105cych w czas prze\u017cywania M\u0119ki i Zmartwychwstania Pa\u0144skiego. Jest on wpisany w rytm ludzkiego \u017cycia – pracy, nauki, odpoczynku, od\u017cywiania si\u0119. Wszystkie obrz\u0119dy i rytua\u0142y maj\u0105 g\u0142\u0119boki sens i zbli\u017caj\u0105 nas do tajemnicy Zmartwychwstania. Niestety, stopniowo zapominamy o starych zwyczajach i obrz\u0119dach; jeste\u015bmy dzisiaj coraz bardziej pob\u0142a\u017cliwi wobec samych siebie zar\u00f3wno w po\u015bcie, ja\u0142mu\u017cnie, jak i modlitwie. Efekt? Nasz poziom duchowo\u015bci spada, a prze\u017cywanie najwa\u017cniejszych dla chrze\u015bcijan \u015awi\u0105t Wielkiej Nocy powoli sprowadza si\u0119 do zaledwie estetycznego i konsumpcyjnego aspektu. A jak to kiedy\u015b na naszych ziemiach bywa\u0142o? Przypomnijmy sobie wa\u017cniejsze zwyczaje i obrz\u0119dy zwi\u0105zane z Wielkanoc\u0105. OSTATNIE DNI POSTU CORAZ BLI\u0179EJ TRIDUUM <\/strong><\/p>\r\n Wymown\u0105 liturgi\u0119 mia\u0142a „ciemna jutrznia” odprawiana w ko\u015bciele przy 15 \u015bwiecach w Wielki Czwartek, Pi\u0105tek i Sobot\u0119 przed \u015bwitem, a p\u00f3\u017aniej przeniesiona na godzin\u0119 21.00. \u015apiewano psalmy i kolejno gaszono 14 \u015bwiec symbolizuj\u0105cych 12 aposto\u0142\u00f3w oraz dw\u00f3ch nieznanych z imienia uczni\u00f3w, kt\u00f3rzy opu\u015bcili Pana Jezusa w czasie m\u0119ki; ostatnia za\u015b – symbolizuj\u0105ca Zbawiciela – \u015bwieci\u0142a do ko\u0144ca albo gaszona by\u0142a na pami\u0105tk\u0119 Jego \u015bmierci. Ca\u0142o\u015b\u0107 ko\u0144czy\u0142o g\u0142o\u015bne zamkni\u0119cie brewiarzy, przypominaj\u0105ce z\u0142orzeczenia ludzi pod krzy\u017cem i trz\u0119sienie ziemi. W Wielki Czwartek (zwany cierniowym) na pami\u0105tk\u0119 Ostatniej Wieczerzy spo\u017cywano tajni\u0119 – postn\u0105, ale obfit\u0105 kolacj\u0119. Dla wielu by\u0142 to ostatni posi\u0142ek przed \u015bniadaniem wielkanocnym.<\/p>\r\n Ko\u015bci\u00f3\u0142 do dzisiaj piel\u0119gnuje tak\u017ce zwyczaj obmywania st\u00f3p 12 m\u0119\u017cczyznom (starcom lub ubogim) – wzorem uczynku mi\u0142osierdzia Zbawiciela. W Ko\u015bcio\u0142ach odprawiana jest wtedy Msza Wieczerzy Pa\u0144skiej, upami\u0119tniaj\u0105ca Ostatni\u0105 Wieczerz\u0119 Jezusa Chrystusa z uczniami. Znamienna jest zapadaj\u0105ca po Gloria g\u0142ucha cisza: milkn\u0105 dzwony, dzwonki, u\u017cywa si\u0119 klekot\u00f3w, ko\u0142atek, grzechotek czy trajkotek (inaczej: chrz\u0105szczy). Takimi instrumentami bawili si\u0119 te\u017c ch\u0142opcy na ulicach. Konsekrowane Hostie oraz Naj\u015bwi\u0119tszy Sakrament s\u0105 po komunii przenoszone do ciemnicy, co symbolizuje pojmanie i uwi\u0119zienie Zbawiciela. Po Eucharystii obna\u017ca si\u0119 o\u0142tarz. Dawniej tego dnia pracowano tylko do po\u0142udnia, wykonywano wybrane czynno\u015bci: m\u0119\u017cczy\u017ani sadzili drzewa owocowe, kobiety piek\u0142y chleby i ciasta, robi\u0142y mas\u0142o „przeznaczone na lekarstwo na rany, ch\u0142opi wieszali \u015bledzia na suchym drzewie nad drog\u0105, urz\u0105dzaj\u0105c mu pogrzeb, a panny malowa\u0142y pisanki (kraszanki) – pi\u0119kne, barwne, pisane woskiem, malowane, trawione, skrobane”. W ka\u017cdym regionie Polski inaczej zdobione.<\/p>\r\n W Wielki Pi\u0105tek – dzie\u0144 zadumy nad M\u0119k\u0105 Zbawiciela, nie wykonywano ha\u0142a\u015bliwych prac, a przed wschodem s\u0142o\u0144ca chodzi\u0142o si\u0119 do rzeki obmy\u0107 twarz, r\u0119ce i nogi, gdy\u017c woda tego dnia nabiera uzdrawiaj\u0105cej mocy. Szczeg\u00f3lnie popularne by\u0142o \u017ar\u00f3de\u0142ko w Piekarach \u015al\u0105skich na G\u00f3rze Kalwaryjskiej. O\u0142tarz w ko\u015bciele by\u0142 ogo\u0142ocony ze \u015bwiec i kwiat\u00f3w, a uwag\u0119 wiernych skupia\u0142 urz\u0105dzany od X stulecia Gr\u00f3b Pa\u0144ski, w kt\u00f3rym umieszczano krzy\u017c i stawiano przy nim stra\u017c. Od XVI stulecia znajdowa\u0142 si\u0119 w nim tak\u017ce Naj\u015bwi\u0119tszy Sakrament, a krzy\u017c adorowano przed o\u0142tarzem.<\/p>\r\n Wielka Sobota to liturgia i zwyczaje sprawowane w przeddzie\u0144 najwi\u0119kszej uroczysto\u015bci. W ko\u015bciele \u015bwi\u0119ci si\u0119 wod\u0119 i ogie\u0144, zapalaj\u0105c pascha\u0142 symbolizuj\u0105cy zmartwychwsta\u0142ego Jezusa, kt\u00f3ry jest alf\u0105 i omeg\u0105 – pocz\u0105tkiem i ko\u0144cem. Od VIII wieku (w Polsce – od XIV stulecia) \u015bwi\u0119cone s\u0105 pokarmy: chleb symbolizuj\u0105cy Cia\u0142o Chrystusa, jajka – nowe \u017cycie i zmartwychwstanie Pana Jezusa, w\u0119dliny – \u015bwiadcz\u0105ce o dostatku oraz mas\u0142o, ser, s\u00f3l, chrzan, ciasto i baranek z triumfaln\u0105 chor\u0105giewk\u0105 (agnusek – z \u0142ac. agnus – jagni\u0119). <\/p>\r\n PRAWDZIWIE ZMARTWYCHWSTA\u0141! <\/strong><\/p>\r\n „Chrystus Zmartwychwsta\u0142!” – tak od rezurekcji (\u0142ac. resurrectio – powstanie z martwych) przez ca\u0142y okres wielkanocny pozdrawiano si\u0119 na powitanie, a w odpowiedzi s\u0142ycha\u0107 by\u0142o: „Prawdziwie Zmartwychwsta\u0142!”. Podczas Mszy rezurekcyjnej odgrywano scen\u0119 z niewiastami i Anio\u0142em przy pustym grobie Jezusa oraz strzelano na wiwat. Charakterystyczne wezwanie Alleluja! (wychwalajcie Pana), obecne niemal we wszystkich pie\u015bniach wielkanocnych, istnieje w liturgii od VI wieku. Po Mszy \u015bw. w domach zasiadano przy wystawnych \u015bniadaniach wielkanocnych, kt\u00f3re poprzedza\u0142o dzielenie si\u0119 jajkiem i sk\u0142adanie \u017cycze\u0144. W\u015br\u00f3d potraw kr\u00f3lowa\u0142 pi\u0119kny baranek z czerwon\u0105 chor\u0105giewk\u0105, po\u0142o\u017cony na \u0142\u0105czce z rze\u017cuchy lub \u017cytka – rze\u017abiony w cukrze, marcepanie lub w ma\u015ble. Kto przespa\u0142 porann\u0105 rezurekcj\u0119 – nie jad\u0142. Ale gdzieniegdzie spo\u017cywano tylko jedn\u0105 potraw\u0119 przygotowywan\u0105 ze \u015bwi\u0119conego, np. w Gorcach w Rabce jadano sodr\u0119: pokrojone jajka, chleb, w\u0119dlin\u0119 i chrzan, wymieszane ze zsiad\u0142ym mlekiem. <\/p>\r\n I \u015aMIGUS, I DYNGUS <\/strong><\/p>\r\n Po tylu dniach postu trzeba si\u0119 rozlu\u017ani\u0107, dlatego od Niedzieli Wielkanocnej kr\u00f3lowa\u0142y zabawy: \u015bmigus -polewanie panien wod\u0105 i uderzanie ich po nogach r\u00f3zgami (na zdrowie) albo delikatne polewanie pachn\u0105c\u0105 wod\u0105 po r\u0119ce; dyngus – wykupywanie si\u0119 dziewczyn od oblewania a tak\u017ce rozdawanie pisanek, s\u0142odyczy i pieni\u0119dzy przebiera\u0144com, kt\u00f3rzy chodzili po wsi z barankiem lub kogutkiem (nawi\u0105zuj\u0105c do Jezusa i zaparcia si\u0119 \u015bw. Piotra) i p\u0142atali r\u00f3\u017cne figle. W r\u00f3\u017cnych regionach \u017carty przybiera\u0142y r\u00f3\u017cne formy: w okolicach Krakowa chodzi\u0142y „siude baby” czy „siudy” – baby nios\u0105ce koszyk z kuk\u0142\u0105-dzieckiem i dziad z r\u00f3\u017ca\u0144cem z kasztan\u00f3w lub brukwi. Baby brudzi\u0142y sadz\u0105 „na szcz\u0119\u015bcie”, je\u015bli nie otrzyma\u0142y stosownych datk\u00f3w. W Poniedzia\u0142ek Wielkanocny na krakowskim Zwierzy\u0144cu organizowano festyn „Emaus”, a we wtorek na Krzemionkach przy kopcu Krakusa -zabaw\u0119, tzw. r\u0119kawk\u0119, w ramach kt\u00f3rej z kopca rzucano s\u0142odycze zebranym biedakom i m\u0142odzie\u017cy. Niedaleko Limanowej z kolei by\u0142 zwyczaj przebierania si\u0119 za „dziady \u015bmigustne” czy „s\u0142omiaki” gwi\u017cd\u017c\u0105ce i tr\u0105bi\u0105ce g\u0142o\u015bno – uosabia\u0142y one tych, kt\u00f3rzy stracili g\u0142os, bo nie uwierzyli w Zmartwychwstanie. Na Mazowszu natomiast chodzili „kurcarze” – ch\u0142opcy z sikawkami, klekotkami i kurkiem dyngusowym. <\/p>\r\n JAK JEST DZISIAJ? <\/strong><\/p>\r\n Tradycja swoje, a „nowoczesno\u015b\u0107” swoje – Co ostatecznie wygrywa? – zale\u017cy to tylko od nas! Je\u015bli chcemy, zachowamy to, co pi\u0119kne i szlachetne, co \u015bwiadczy o naszych korzeniach. Wszak i dzi\u015b zdarzaj\u0105 si\u0119 tacy, kt\u00f3rzy przez 40 dni z pomoc\u0105 Ko\u015bcio\u0142a tocz\u0105 boje z w\u0142asnymi u\u0142omno\u015bciami, a od Wielkiego Czwartku czy Pi\u0105tku \u017cyj\u0105 o chlebie i wodzie a\u017c do rezurekcji? <\/p>\r\n
\r\n <\/strong><\/p>\r\n
\r\n <\/strong>
\r\n Zwyczaje ludowe na Wielk\u0105 \u015arod\u0119 i Wielki Pi\u0105tek by\u0142y skoncentrowane na zbli\u017caj\u0105cym si\u0119 ko\u0144cu postu. Urz\u0105dzano bowiem „grzebanie \u017curu”, kt\u00f3ry si\u0119 wszystkim uprzykrzy\u0142 (wylewano go gdzie b\u0105d\u017a), albo „palenie \u017curu” ? ko\u0144cz\u0105c przed\u015bwi\u0105teczne porz\u0105dki, palono stare miot\u0142y, szmaty, \u015bmieci, by dom, ale domy\u015blnie tak\u017ce dusze by\u0142y na \u015bwi\u0119ta czyste. Innym obyczajem by\u0142y k\u0105piele w stawie czy rzece, by zapewni\u0107 sobie zdrowie, urod\u0119 i ochron\u0119 przed z\u0142em. Gospodarze \u015bwi\u0119cili swe pola, by zapewni\u0107 sobie urodzaj, palili siedem ognisk na kra\u0144cach wsi, aby ustrzec domy od po\u017caru. Nowy ogie\u0144 za\u015b w piecach zapalano dopiero od pascha\u0142u. Dzieci natomiast tego dnia (lub w Wielki Czwartek) ubiera\u0142y kuk\u0142\u0119 Judasza ozdobion\u0105 30 szkie\u0142kami (domy\u015blnie: srebrnikami), zrzuca\u0142y j\u0105 z ko\u015bcielnej wie\u017cy, ci\u0105gn\u0119\u0142y przez wie\u015b, krzycz\u0105c: „Zdrajca! Judasz!” i poniewieraj\u0105c, by wreszcie spali\u0107 lub utopi\u0107 w rzece czy jeziorze. <\/p>\r\n