{"id":73196,"date":"2014-02-08T11:07:51","date_gmt":"2014-02-08T16:07:51","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=73196"},"modified":"2014-02-08T11:36:31","modified_gmt":"2014-02-08T16:36:31","slug":"jak-powstawaly-i-jak-upadaly-zaklady-przemyslowe-w-polsce","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=73196","title":{"rendered":"Jak powstawa\u0142y i jak upada\u0142y zak\u0142ady przemys\u0142owe w Polsce"},"content":{"rendered":"

Patologicznym k\u0142amcom i dezinformatorom na temat historii i dorobku Polski w okresie tzw. PRL-u (kt\u00f3rzy nie raz nawiedzaj\u0105 nasz portal) oraz m\u0142odym-gniewnym-otumanionym przedstawicielom tzw. „ruchu narodowego\u201d z szereg\u00f3w M\u0142odzie\u017cy Wszechpolskiej, ONR-u, NOP-u, UPR-u (tym, kt\u00f3rym wszczepiono nienawi\u015b\u0107 do „komuny\u201d) polecam zapoznanie si\u0119 z ksi\u0105\u017ck\u0105:\u00a0\u201eJak powstawa\u0142y i jak upada\u0142y zak\u0142ady przemys\u0142owe w Polsce\u201d<\/em> Andrzeja Karpi\u0144skiego, Stanis\u0142awa Paradysza, Paw\u0142a Soroki i Wies\u0142awa \u0179\u00f3\u0142tkowskiego, Muza, Warszawa 2013.<\/strong><\/p>\r\n

Jak powsta\u0142y, jak upad\u0142y<\/strong><\/p>\r\n

Kiedy prezydent Bronis\u0142aw Komorowski w przem\u00f3wieniu twierdzi, \u017ce PRL pozostawi\u0142a po sobie ruin\u0119, to zrozumia\u0142e, \u017ce normalny cz\u0142owiek puka si\u0119 w czo\u0142o i szuka odpowiedzi na pytanie, co si\u0119 sta\u0142o z polskim przemys\u0142em, polskimi zak\u0142adami.<\/p>\r\n

\"\"– To PRL wprowadzi\u0142a Polsk\u0119 w er\u0119 cywilizacji przemys\u0142owej – odpowiada prof. Andrzej Karpi\u0144ski, ekonomista. I dodaje: – Uprzemys\u0142owienie by\u0142o wiod\u0105c\u0105 ide\u0105 ca\u0142ego 45-lecia i jest ono g\u0142\u00f3wnym, historycznym osi\u0105gni\u0119ciem PRL. W III RP nie by\u0142o \u017cadnej polityki przemys\u0142owej i trzeba to g\u0142o\u015bno powiedzie\u0107. Nasza sytuacja by\u0142aby znacznie lepsza, gdyby\u015bmy nie dopu\u015bcili do likwidacji tylu zak\u0142ad\u00f3w przemys\u0142owych, ok. 650 z 1615 zbudowanych w Polsce Ludowej. Mieli\u015bmy wszystkie mechanizmy do obrony w\u0142asnego przemys\u0142u, ale z przyczyn doktrynalnych ich nie zastosowano.<\/p>\r\n

Kiedy polityka historyczna traktuje Polsk\u0119 Ludow\u0105 wy\u0142\u0105cznie jako czarn\u0105 dziur\u0119, kiedy prezydent Bronis\u0142aw Komorowski w przem\u00f3wieniu twierdzi, \u017ce PRL pozostawi\u0142a po sobie ruin\u0119, normalny cz\u0142owiek puka si\u0119 w czo\u0142o i zastanawia, co si\u0119 sta\u0142o z polskim przemys\u0142em, polskimi zak\u0142adami. Interesuje go r\u00f3wnie\u017c, co by by\u0142o, gdyby po 1989 r. nie dopuszczono w kraju do tak szeroko zakrojonej likwidacji zak\u0142ad\u00f3w przemys\u0142owych.<\/p>\r\n

Odpowied\u017a na te pytania daje ksi\u0105\u017cka \u201eJak powstawa\u0142y i jak upada\u0142y zak\u0142ady przemys\u0142owe w Polsce\u201d. Jej autorzy, Andrzej Karpi\u0144ski, Stanis\u0142aw Paradysz, Pawe\u0142 Soroka i Wies\u0142aw \u0179\u00f3\u0142tkowski, skupili si\u0119 tylko na tych przedsi\u0119biorstwach, kt\u00f3re zbudowano od podstaw i oddano do u\u017cytku mi\u0119dzy 1949 r. a 1 stycznia 1989 r. i kt\u00f3re zatrudnia\u0142y co najmniej 100 pracownik\u00f3w. Lektura z jednej strony dowodzi ogromnego wysi\u0142ku Polski Ludowej w\u0142o\u017conego w uprzemys\u0142owienie pa\u0144stwa, z drugiej wywo\u0142uje smutek, \u017ce tyle zak\u0142ad\u00f3w zosta\u0142o zlikwidowanych.<\/p>\r\n

W tych latach powsta\u0142o 1615 zak\u0142ad\u00f3w, z czego 1535 na nowych placach budowy. Stanowi\u0142y one 24,6% og\u00f3lnej liczby zak\u0142ad\u00f3w istniej\u0105cych w 1988 r., co oznacza, \u017ce co czwarty istniej\u0105cy wtedy zak\u0142ad powsta\u0142 w PRL. Gdy dodamy, \u017ce jedynie 20% zak\u0142ad\u00f3w istniej\u0105cych przed 1949 r. nie zosta\u0142o znacz\u0105co rozbudowanych, trudno si\u0119 nie zgodzi\u0107 z autorami, \u017ce \u201enigdy wcze\u015bniej ani p\u00f3\u017aniej nie zbudowano tak wielkiej liczby zak\u0142ad\u00f3w przemys\u0142owych\u201d.<\/p>\r\n

Trzeba te\u017c pami\u0119ta\u0107, \u017ce \u201e\u0142\u0105czny udzia\u0142 zak\u0142ad\u00f3w zbudowanych w PRL wyni\u00f3s\u0142 52,9% ca\u0142ego maj\u0105tku produkcyjnego w przemy\u015ble w 1988 r., w produkcji przemys\u0142owej udzia\u0142 ten wynosi\u0142 51,6%, w og\u00f3lnym zatrudnieniu za\u015b 38,1%\u201d. W nowych zak\u0142adach zbudowanych w okresie PRL stworzono prawie 2 mln miejsc pracy. Najwi\u0119cej w zak\u0142adach przemys\u0142u budowy maszyn (202 tys.), na drugim miejscu w g\u00f3rnictwie (187 tys.), a na trzecim w hutnictwie (173 tys.).<\/p>\r\n

Je\u017celi do liczby nowych zak\u0142ad\u00f3w doda si\u0119 rozbudowane w PRL, oka\u017ce si\u0119, \u017ce w 1988 r. wytwarza\u0142y one ok. 80% ca\u0142ej produkcji przemys\u0142owej. \u00d3wczesna polityka przemys\u0142owa, o kt\u00f3rej w wywiadzie m\u00f3wi prof. Andrzej Karpi\u0144ski, k\u0142ad\u0142a nacisk na dwa czynniki: pe\u0142ne zatrudnienie i rozbudow\u0119 przemys\u0142u ci\u0119\u017ckiego, bez kt\u00f3rego nie by\u0142oby uprzemys\u0142owienia. Dlatego jedn\u0105 trzeci\u0105 nowo zbudowanych zak\u0142ad\u00f3w stanowi\u0142y inwestycje w hutnictwie i energetyce.<\/p>\r\n

Tak du\u017ce inwestycje w przemys\u0142 ci\u0119\u017cki niew\u0105tpliwie przyczyni\u0142y si\u0119 do zachwiania proporcji mi\u0119dzy nim a przemys\u0142em pracuj\u0105cym na potrzeby konsumpcji spo\u0142ecze\u0144stwa. Co wi\u0119cej, na t\u0119 zachwian\u0105 proporcj\u0119 na\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 niskie nak\u0142ady na przemys\u0142 wysokiej techniki. Z 1615 zbudowanych zak\u0142ad\u00f3w tylko 142 nale\u017ca\u0142y do tych ga\u0142\u0119zi przemys\u0142u (8,7%), co k\u0142\u00f3ci\u0142o si\u0119 z polityk\u0105 przemys\u0142ow\u0105 w pa\u0144stwach zachodnich.<\/p>\r\n

Z 1615 przedsi\u0119biorstw ok. 650 nie przetrwa\u0142o do 2012 r., co oznacza, \u017ce zlikwidowano ponad 10% wszystkich zak\u0142ad\u00f3w zbudowanych w dziejach Polski. Ma\u0142o tego, z 93 zbudowanych w PRL zak\u0142ad\u00f3w elektronicznych likwidacji uleg\u0142o a\u017c 81! To zastraszaj\u0105ce dane, a mo\u017ce raczej symbol upadku polskiego przemys\u0142u, kt\u00f3ry sta\u0142 si\u0119 montowni\u0105 w du\u017cym stopniu importowanych element\u00f3w.<\/p>\r\n

Nazwy wielu upad\u0142ych firm znane s\u0105 milionom Polak\u00f3w, nie tylko ludziom starszym. Zak\u0142ady Przemys\u0142u Odzie\u017cowego \u201eCora\u201d w Warszawie, Zak\u0142ad Obuwia \u201ePodhale\u201d z Nowego Targu, Zak\u0142ady Sprz\u0119tu Domowego \u201ePredom-Polar\u201d z Wroc\u0142awia, Zak\u0142ady G\u0142o\u015bnik\u00f3w \u201eUnitra-Tonsil\u201d z Wrze\u015bni, Zak\u0142ady Radiowe im. Kasprzaka z Warszawy, Stocznia P\u00f3\u0142nocna w Gda\u0144sku czy Fabryka Wagon\u00f3w \u201ePafawag\u201d z Wroc\u0142awia i dziesi\u0105tki innych przesz\u0142y ju\u017c do historii. Ale nie powinny zosta\u0107 zapomniane.<\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

PRL zbudowa\u0142a, III RP zlikwidowa\u0142a – z 1615 zak\u0142ad\u00f3w doprowadzono do upad\u0142o\u015bci 650<\/h2>\r\n

Prof. Andrzej Karpi\u0144ski\u00a0– ekonomista, wieloletni cz\u0142onek i sekretarz naukowy Komitetu Prognoz \u201ePolska 2000 Plus\u201d przy Prezydium PAN, autor wielu ksi\u0105\u017cek ekonomicznych.<\/em><\/strong>
Rozmawia Pawe\u0142 Dybicz.<\/em><\/strong><\/p>\r\n

Czy polityk\u0119 przemys\u0142ow\u0105 Polski Ludowej nale\u017cy uzna\u0107 za przemy\u015blan\u0105 czy raczej nierozs\u0105dn\u0105?<\/strong><\/p>\r\n

<\/span><\/p>\r\n

– Nie da si\u0119 jej okre\u015bli\u0107 jednym s\u0142owem. Na pewno by\u0142a przemy\u015blana, o czym \u015bwiadczy jej skuteczno\u015b\u0107, chocia\u017c czasem odbiega\u0142a od \u015bwiatowych trend\u00f3w. By\u0142o to jej g\u0142\u00f3wn\u0105 s\u0142abo\u015bci\u0105. Jej celem by\u0142o uprzemys\u0142owienie kraju, kt\u00f3re chciano osi\u0105gn\u0105\u0107 przez rozw\u00f3j przemys\u0142u ci\u0119\u017ckiego. Priorytety bran\u017cowe przyznano hutnictwu, energetyce i ci\u0119\u017ckiej chemii, ze szczeg\u00f3lnym uwzgl\u0119dnieniem nawoz\u00f3w. Dokonano silnej koncentracji \u015brodk\u00f3w rozwojowych. Na te trzy ga\u0142\u0119zie przeznaczono prawie 40% ca\u0142o\u015bci nak\u0142ad\u00f3w na budow\u0119 nowych zak\u0142ad\u00f3w przemys\u0142owych. Nie zastosowano natomiast po\u015brednich instrument\u00f3w pobudzania i wspierania inwestycji. Przyj\u0119to bowiem jako \u015brodek realizacji polityki przemys\u0142owej bezpo\u015brednie inwestycje pa\u0144stwa w przemy\u015ble.<\/p>\r\n

Nie zawsze niestety potrafiono w\u0142a\u015bciwie odczyta\u0107 trendy mi\u0119dzynarodowe, dlatego decyzje dotycz\u0105ce tej polityki by\u0142y sp\u00f3\u017anione w stosunku do tego, co dzia\u0142o si\u0119 w przemy\u015ble \u015bwiatowym, a dok\u0142adniej w pa\u0144stwach zachodnich. W PRL nie umiano si\u0119 zorientowa\u0107, \u017ce na Zachodzie ju\u017c w latach 60. g\u0142\u00f3wny nacisk inwestycyjny przesun\u0105\u0142 si\u0119 poza przemys\u0142 ci\u0119\u017cki i g\u00f3rnictwo, czyli tzw. przemys\u0142 dymi\u0105cy, najuci\u0105\u017cliwszy dla \u015brodowiska. W krajach rozwini\u0119tych w przemys\u0142 ci\u0119\u017cki inwestowano nie wi\u0119cej ni\u017c jedn\u0105 trzeci\u0105 nak\u0142ad\u00f3w. My – prawie 80%. Nadawa\u0142o to w cz\u0119\u015bci anachroniczny charakter tej polityce przemys\u0142owej.<\/p>\r\n

Co leg\u0142o u podstaw takiej polityki przemys\u0142owej?<\/strong><\/p>\r\n

– Ca\u0142a koncepcja industrializacji. Uprzemys\u0142owienie by\u0142o wiod\u0105c\u0105 ide\u0105 45-lecia i jest ono g\u0142\u00f3wnym, historycznym osi\u0105gni\u0119ciem PRL. Mo\u017cna je ocenia\u0107 gorzej lub lepiej, ale to PRL wprowadzi\u0142a Polsk\u0119 w er\u0119 cywilizacji przemys\u0142owej.<\/p>\r\n

DWIE DEKADY<\/h4>\r\n

W tej industrializacji mo\u017cna wyr\u00f3\u017cni\u0107 dwa zasadnicze okresy, tzn. lata 50. i dekad\u0119 Gierka. Kt\u00f3ry by\u0142 wa\u017cniejszy z punktu widzenia rozwoju pa\u0144stwa?
<\/strong>
– Nie ma podstaw do przeciwstawiania tych dw\u00f3ch dekad, ka\u017cda bowiem mia\u0142a inne funkcje i zadania. Pierwsza, lata 50., zbudowa\u0142a od podstaw baz\u0119 przemys\u0142u ci\u0119\u017ckiego, stworzono wiele bran\u017c, kt\u00f3re nie istnia\u0142y w Polsce mi\u0119dzywojennej. By\u0142y one warunkiem rozwoju w gospodarce zamkni\u0119tej, odci\u0119tej od rynku \u015bwiatowego. Ich przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 przemys\u0142 wytwarzaj\u0105cy wyposa\u017cenie dla elektrowni, przemys\u0142 stoczniowy, maszyn budowlanych, r\u00f3\u017cne dzia\u0142y przemys\u0142u maszynowego, przemys\u0142 miedziowy i siarkowy, energetyka oparta na w\u0119glu brunatnym. Natomiast dekada Gierka by\u0142a otwarciem na \u015bwiat, na nowe technologie i na unowocze\u015bnienie ju\u017c stworzonego przemys\u0142u.<\/p>\r\n

W latach 50. industrializacja by\u0142a realizowana ze \u015brodk\u00f3w w\u0142asnych, natomiast w latach 70. oparto j\u0105 g\u0142\u00f3wnie na kredytach?
<\/strong>
– G\u0142\u00f3wnie to nie. W PRL industrializacja nigdy nie by\u0142a oparta przede wszystkim na pieni\u0105dzach z kredyt\u00f3w zagranicznych, zawsze jej najwi\u0119kszym \u017ar\u00f3d\u0142em by\u0142y zasoby finansowe i praca polskiego spo\u0142ecze\u0144stwa. Kredyty zagraniczne w szczytowym momencie ich wykorzystania stanowi\u0142y nie wi\u0119cej ni\u017c 10-20% ca\u0142o\u015bci inwestycji.<\/p>\r\n

Uprzemys\u0142owienie z lat 50. musia\u0142o si\u0119 odbywa\u0107 kosztem wzrostu konsumpcji Polak\u00f3w. Czy ci, kt\u00f3rzy o tym decydowali, mieli tego \u015bwiadomo\u015b\u0107?<\/strong><\/p>\r\n

– Tak. Nie ma innego sposobu uprzemys\u0142owienia (je\u017celi nie opiera si\u0119 ono na kredytach zagranicznych) ni\u017c kosztem rezygnacji z cz\u0119\u015bci potencjalnego wzrostu konsumpcji. Ka\u017cda w\u0142adza staje przed wyborem, na co przeznaczy\u0107 efekty zwi\u0119kszenia produkcji: czy na wzrost konsumpcji, czy na inwestycje. W PRL decyduj\u0105cym kierunkiem wydatkowania przyrostu dochodu narodowego by\u0142y inwestycje. Owszem, zwi\u0119ksza\u0142a si\u0119 konsumpcja, ale w wyniku nie poprawy sytuacji gospodarstw indywidualnych, tylko zwi\u0119kszania zatrudnienia. Od pocz\u0105tku bowiem kierowano si\u0119 ide\u0105 pe\u0142nego zatrudnienia, nawet kosztem ni\u017cszych p\u0142ac.<\/p>\r\n

Ze \u015bwiadomo\u015bci\u0105, \u017ce b\u0119dzie to rodzi\u0107 konflikty spo\u0142eczne, z pot\u0119\u017cnymi, gwa\u0142townymi protestami w\u0142\u0105cznie?<\/strong><\/p>\r\n

– Tego nigdy nie mo\u017cna wykluczy\u0107, je\u017celi wzrost p\u0142acy realnej jest powolny i niedostateczny. Kiedy za\u015b nie przekracza on 2% w skali rocznej, w og\u00f3le nie jest odczuwalny. W PRL by\u0142y okresy pi\u0119cioletnie, gdy p\u0142aca w og\u00f3le nie ros\u0142a, np. w drugiej po\u0142owie lat 60. Warto jednak pami\u0119ta\u0107, \u017ce wtedy, na pocz\u0105tku lat 70., grozi\u0142o nam bezrobocie na poziomie 1,5 mln os\u00f3b. Decyzja by\u0142a taka: za wszelk\u0105 cen\u0119 zapewni\u0107 pe\u0142ne zatrudnienie. To si\u0119 uda\u0142o, a w po\u0142owie lat 70. osi\u0105gni\u0119to nawet wzrost p\u0142ac.<\/p>\r\n

KOPALNIE I ELEKTRONIKA<\/h4>\r\n

W ksi\u0105\u017cce mo\u017cna wyczyta\u0107, \u017ce nowe zak\u0142ady budowano na obszarach mniej uprzemys\u0142owionych. Oraz to, \u017ce przede wszystkim lokowano je na \u015al\u0105sku i na Wybrze\u017cu. Jak pogodzi\u0107 te dwie informacje, przecie\u017c \u015al\u0105sk ju\u017c przed wojn\u0105 by\u0142 nie\u017ale zindustrializowany?
<\/strong>
– Je\u015bli si\u0119 popatrzy na potencja\u0142 przemys\u0142owy II RP, to na pewno tak, ale na potrzeby PRL by\u0142 on ju\u017c za ma\u0142y. Wyja\u015bnienie tej rzekomej rozbie\u017cno\u015bci jest proste. O rozmieszczeniu przedsi\u0119biorstw zawsze decyduje struktura realizowanych inwestycji. Je\u017celi wi\u0119c chciano budowa\u0107 przemys\u0142 ci\u0119\u017cki, musiano go lokalizowa\u0107 na \u015al\u0105sku, gdzie by\u0142y g\u0142\u00f3wne zasoby surowc\u00f3w dla tego przemys\u0142u oraz potencja\u0142 kadrowy odpowiednich specjalist\u00f3w. St\u0105d decyzje o budowie na \u015al\u0105sku 29 kopal\u0144. Natomiast tam, gdzie by\u0142o zaplecze naukowo-badawcze – w Warszawie, na Mazowszu – inwestowano w elektronik\u0119. Od podstaw zbudowano w stolicy elektronik\u0119 profesjonaln\u0105 i du\u017cy potencja\u0142 produkcji sprz\u0119tu telekomunikacyjnego.<\/p>\r\n

A nie decydowa\u0142y tu r\u00f3wnie\u017c ideologia, has\u0142a o wiod\u0105cej roli klasy robotniczej, liczebno\u015b\u0107 cz\u0142onk\u00f3w partii w danym wojew\u00f3dztwie itp.?<\/strong><\/p>\r\n

– Cz\u0119\u015bciowo mo\u017ce tak, ale w wi\u0119kszym stopniu dzia\u0142ania grup nacisku wyst\u0105pi\u0142y tylko w dw\u00f3ch regionach, na \u015al\u0105sku i Wybrze\u017cu. To te dwie grupy przyczyni\u0142y si\u0119 do nadmiernego rozwoju przemys\u0142u ci\u0119\u017ckiego. Wtedy te\u017c o tym wiedziano, pr\u00f3bowano si\u0119 im przeciwstawi\u0107. Nie jest \u017cadn\u0105 tajemnic\u0105, \u017ce np. budowa Huty Katowice budzi\u0142a bardzo du\u017ce opory.<\/p>\r\n

Z tego, co wiem, nawet Moskwa krytykowa\u0142a jej budow\u0119.
<\/strong>
– Owszem, tak by\u0142o.<\/p>\r\n

A czy z dzisiejszej perspektywy budowa Huty Katowice by\u0142a zasadna?<\/strong><\/p>\r\n

– Moim zdaniem, za wczesna. Nie by\u0142o wtedy takiej potrzeby, zreszt\u0105 \u017cycie to potwierdzi\u0142o, gdy\u017c produkcja stali spad\u0142a z 19,5 mln ton w 1989 r. do 8 mln obecnie. Istnienie lobby przemys\u0142u ci\u0119\u017ckiego przyczyni\u0142o si\u0119 do skierowania najwi\u0119kszej cz\u0119\u015bci nak\u0142ad\u00f3w na budow\u0119 nowych przedsi\u0119biorstw, bo a\u017c 20%, na hutnictwo. Owszem, bez stali niemo\u017cliwe by\u0142o uprzemys\u0142owienie, st\u0105d budowa Nowej Huty czy Huty Cz\u0119stochowa, ale gdyby budow\u0119 Huty Katowice przesuni\u0119to w czasie, nie mia\u0142oby to wi\u0119kszych negatywnych skutk\u00f3w dla gospodarki.<\/p>\r\n

KONIECZNA LIKWIDACJA?<\/h4>\r\n

Czy likwidacja na tak\u0105 skal\u0119 zak\u0142ad\u00f3w zbudowanych w Polsce Ludowej (ok. 650 z 1615) by\u0142a konieczna? Jak pan ocenia polityk\u0119 przemys\u0142ow\u0105 III RP?<\/strong><\/p>\r\n

– Nie by\u0142o \u017cadnej polityki przemys\u0142owej III RP. To nale\u017cy g\u0142o\u015bno powiedzie\u0107 i nie trzeba nawet przypomina\u0107 s\u0142\u00f3w ministra Syryjczyka. Nie mog\u0119 jednak si\u0119 zgodzi\u0107 z g\u0142oszon\u0105 niekiedy tez\u0105, \u017ce polski przemys\u0142 zosta\u0142 zlikwidowany, bo ma on przecie\u017c zdolno\u015b\u0107 rozwojow\u0105 i najlepszym tego dowodem jest to, \u017ce po 1989 r., w ci\u0105gu tych 25 lat, produkcja przemys\u0142owa zwi\u0119kszy\u0142a si\u0119 ponad dwukrotnie, chocia\u017c ca\u0142kowicie zmieni\u0142a charakter. W\u0142asn\u0105 produkcj\u0119 finaln\u0105 zast\u0105pi\u0142o montowanie z element\u00f3w importowanych i konfekcjonowanie wyrob\u00f3w finalnych z surowc\u00f3w importowanych, jak to mia\u0142o miejsce w przemy\u015ble chemicznym. Mo\u017cna szacowa\u0107, \u017ce dwie trzecie przyrostu produkcji w latach 1990-2010 osi\u0105gni\u0119to zamian\u0105 w\u0142asnej produkcji finalnej na wyroby montowane i konfekcjonowane oparte na imporcie.<\/p>\r\n

Nie ma zatem co p\u0142aka\u0107 nad zlikwidowanymi zak\u0142adami?
<\/strong>
– P\u0142aka\u0107 nie, ale nasza sytuacja by\u0142aby znacznie lepsza, gdyby\u015bmy nie dopu\u015bcili do tak du\u017cej likwidacji zak\u0142ad\u00f3w przemys\u0142owych. By\u0142aby lepsza zw\u0142aszcza w pi\u0119ciu obszarach: szybszy by\u0142by wzrost produkcji przemys\u0142owej i tym samym wi\u0119ksze dochody bud\u017cetowe, mieliby\u015bmy wi\u0119kszy eksport i lepsz\u0105 sytuacj\u0119 p\u0142atnicz\u0105, a w rezultacie mniejsze zad\u0142u\u017cenie, mniejsze by\u0142oby bezrobocie, o 0,5-0,8 mln os\u00f3b, a wi\u0119c znacznie lepiej wygl\u0105da\u0142aby sytuacja na rynku pracy. Wi\u0119ksze by\u0142yby szanse na atrakcyjne miejsca pracy dla ludzi m\u0142odych, a tym samym mniejsza by\u0142aby ich emigracja. Wreszcie wi\u0119ksze by\u0142yby szanse na innowacyjno\u015b\u0107, zlikwidowane zosta\u0142y bowiem g\u0142\u00f3wnie du\u017ce zak\u0142ady generuj\u0105ce modernizacj\u0119 – czyli elektronika, przemys\u0142 informatyczny i precyzyjny.<\/p>\r\n

W jaki spos\u00f3b mogli\u015bmy si\u0119 przeciwstawi\u0107 ich likwidacji?<\/strong><\/p>\r\n

– Mieli\u015bmy w r\u0119kach wszystkie mechanizmy do obrony w\u0142asnego przemys\u0142u, ale z przyczyn doktrynalnych ich nie zastosowano, nawet tych dzia\u0142aj\u0105cych w gospodarce rynkowej. Nie wykorzystano r\u00f3wnie\u017c szans na skierowanie nap\u0142ywu kapita\u0142u zagranicznego do dziedzin najbardziej modernizuj\u0105cych gospodark\u0119. Dotyczy\u0142o to zw\u0142aszcza ga\u0142\u0119zi przemys\u0142u wysokiej techniki. Takie mo\u017cliwo\u015bci wykorzysta\u0142a np. Irlandia, kt\u00f3ra te\u017c jest cz\u0142onkiem UE. Warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce niekt\u00f3rym krajom bloku wschodniego, np. W\u0119grom, po transformacji uda\u0142o si\u0119 nawet je rozbudowa\u0107.<\/p>\r\n

Czy mo\u017cna by\u0142o unikn\u0105\u0107 likwidacji tylu zak\u0142ad\u00f3w?<\/strong><\/p>\r\n

– Uwa\u017cam, \u017ce tak. Likwidacj\u0119 od jednej czwartej do jednej trzeciej maj\u0105tku mo\u017cna uzasadni\u0107 przyczynami obiektywnymi: wp\u0142ywem zmian technologii, wzrostem koszt\u00f3w, g\u0142\u00f3wnie energii, konieczno\u015bci\u0105 dostosowania do wymog\u00f3w otwartego rynku, bo np. nie by\u0142o sensu produkowa\u0107 aluminium w kraju, kiedy mo\u017cna by\u0142o taniej je kupi\u0107, wreszcie wynikiem gry rynkowej, kt\u00f3r\u0105 cz\u0119sto przegrywali\u015bmy, bo na rynek wesz\u0142y podmioty bardziej konkurencyjne. Ale likwidacja co najmniej jednej trzeciej zak\u0142ad\u00f3w zbudowanych w PRL jest w istotnej cz\u0119\u015bci wynikiem braku strategii i polityki przemys\u0142owej, czyli brakiem odpowiedzi na pytanie, jakie zak\u0142ady i bran\u017ce nale\u017ca\u0142o chroni\u0107 i rozwija\u0107.<\/p>\r\n

A co trzeba by\u0142o chroni\u0107?<\/strong><\/p>\r\n

– Przede wszystkim zak\u0142ady wysokiej techniki, a wi\u0119c fabryki elektroniczne, informatyczne, budowy maszyn, chemii specjalizowanej, gotowych tekstyli\u00f3w w przemy\u015ble w\u0142\u00f3kienniczym. Z drugiej strony przemys\u0142 obronny, kt\u00f3ry reprezentowa\u0142 u nas najwy\u017cszy poziom technologiczny. Zak\u0142ady te da\u0142oby si\u0119 przestawi\u0107 na bardziej konkurencyjn\u0105 produkcj\u0119, gdyby zapewniono im wi\u0119cej czasu na adaptacj\u0119 do nowych warunk\u00f3w rynkowych.<\/p>\r\n

PATOLOGICZNE NISZCZENIE PRZEMYS\u0141U<\/h4>\r\n

Min\u0119\u0142o ju\u017c prawie \u0107wier\u0107 wieku od zmiany systemu. Czy w tym czasie rz\u0105dz\u0105cy wyci\u0105gn\u0119li jakiekolwiek wnioski z do\u015bwiadcze\u0144, z\u0142ych lub dobrych, Polski Ludowej, z jej polityki przemys\u0142owej?
<\/strong>
– Nie wyci\u0105gni\u0119to w spos\u00f3b dostateczny wniosk\u00f3w z do\u015bwiadcze\u0144 PRL. Ani z dobrych, ani ze z\u0142ych. Zanegowano ca\u0142\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107. W rezultacie m.in. nie umiano, r\u00f3wnie\u017c w ostatnim 20-leciu, trafnie odczyta\u0107 trend\u00f3w globalnych w przemy\u015ble. W efekcie zarysowa\u0142y si\u0119 zasadnicze rozbie\u017cno\u015bci pomi\u0119dzy kierunkiem zmian u nas i w przemy\u015ble \u015bwiatowym. W Polsce post\u0119puje patologiczne likwidowanie przemys\u0142u, podczas gdy na \u015bwiecie wyra\u017anie wzrasta zainteresowanie t\u0105 ga\u0142\u0119zi\u0105 gospodarki, a w ponownym uprzemys\u0142owieniu widzi si\u0119 szans\u0119 dla Europy. W krajach rozwini\u0119tych obserwuje si\u0119 dzi\u015b silny nacisk na rozw\u00f3j przemys\u0142u wysokiej techniki, opartego na technologiach XXI w., a u nas nast\u0105pi\u0142 jeden z najwi\u0119kszych regres\u00f3w w zatrudnieniu w tych bran\u017cach.<\/p>\r\n

Skutek jest taki, \u017ce o\u015brodki badawcze nie za bardzo mog\u0105 wsp\u00f3\u0142pracowa\u0107 z nowoczesnymi zak\u0142adami, bo te maj\u0105 swoje biura projektowo-badawcze w mateczniku, poza granicami Polski.<\/strong><\/p>\r\n

– Oczywi\u015bcie. Zagraniczne firmy swoj\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 badawczo-rozwojow\u0105 (B+R) opieraj\u0105 na rozwi\u0105zaniach uzyskanych w krajach macierzystych. Dlatego w Polsce nast\u0105pi\u0142o zasadnicze zmniejszenie zatrudnienia w jednostkach B+R w zak\u0142adach przemys\u0142owych. W 1989 r. pracowa\u0142o w nich 54 tys. os\u00f3b, na pewno za wiele, ale pod koniec lat 90. by\u0142o ju\u017c tylko 7 tys. Dzisiaj g\u0142\u00f3wnym generatorem innowacji na \u015bwiecie s\u0105 wielkie zak\u0142ady i korporacje, kt\u00f3re maj\u0105 w\u0142asne zaplecze badawcze. Tymczasem u nas zlikwidowano w\u0142a\u015bnie najwi\u0119cej du\u017cych i najwi\u0119kszych zak\u0142ad\u00f3w, przeciwstawiaj\u0105c si\u0119 ich konsolidacji. W zamian postawiono na ma\u0142e i \u015brednie przedsi\u0119biorstwa, co by\u0142o kierunkowo s\u0142uszne, ale nie zdajemy sobie sprawy, \u017ce globalizacja prowadzi do zmniejszenia roli tych zak\u0142ad\u00f3w.<\/p>\r\n

Czyli w przemy\u015ble stoimy na przegranej pozycji.<\/strong><\/p>\r\n

– Mo\u017ce nie, bo w gospodarce nigdy nie ma przegranej pozycji, a usytuowanie danego kraju jest konsekwencj\u0105 \u015bwiadomego wyboru przez w\u0142adze kierunku rozwoju. Je\u017celi jest on trafny, to da si\u0119 skr\u00f3ci\u0107 dystans do najlepszych, pod warunkiem dostrze\u017cenia, w kt\u00f3r\u0105 stron\u0119 zmierza \u015bwiat. Je\u017celi chodzi o Polsk\u0119, uwa\u017cam, \u017ce narasta rozpi\u0119to\u015b\u0107 mi\u0119dzy tym, co si\u0119 dzieje w przemy\u015ble u nas, a tym, co na \u015bwiecie. Jestem got\u00f3w broni\u0107 tezy, \u017ce Polska obok Wielkiej Brytanii i by\u0142ej NRD by\u0142a krajem o najwi\u0119kszej skali likwidowania przemys\u0142u w powojennej Europie. To patologiczne zjawisko, kt\u00f3re nie ma uzasadnienia w zmianach struktury popytu.<\/p>\r\n

Co wi\u0119cej, nie dostrzegli\u015bmy, \u017ce w ostatnich pi\u0119ciu latach znacz\u0105co wzros\u0142o zainteresowanie przemys\u0142em. Uprzemys\u0142owiony \u015bwiat stoi u progu trzeciej rewolucji przemys\u0142owej, opartej na najnowocze\u015bniejszych technologiach, zast\u0119puj\u0105cej stare zak\u0142ady nowymi. W o\u017cywieniu przemys\u0142u przetw\u00f3rczego widzi si\u0119 dzi\u015b wa\u017cne narz\u0119dzie walki z kryzysem. Poza tym obserwujemy nowe, ciekawe zjawiska, kt\u00f3rych analitycy jeszcze 10 lat temu nie przewidywali – nast\u0119pstwa rozwoju Chin dla gospodarki \u015bwiatowej. Przewiduje si\u0119 koniec ery tanich chi\u0144skich towar\u00f3w, odwr\u00f3cenie ucieczki przemys\u0142u z najbardziej rozwini\u0119tych pa\u0144stw, co zreszt\u0105 ju\u017c si\u0119 obserwuje. Do tego jeszcze wielki wzrost znaczenia du\u017cych przedsi\u0119biorstw przemys\u0142owych i korporacji.<\/p>\r\n

Pana s\u0142owa, \u017ce przez 25 lat nie opracowali\u015bmy ca\u0142o\u015bciowej koncepcji polityki przemys\u0142owej, s\u0105 oskar\u017ceniem nie tylko elit rz\u0105dz\u0105cych, ale chyba r\u00f3wnie\u017c \u015bwiata nauki?
<\/strong>
– Broni\u0142bym ludzi nauki, poniewa\u017c w og\u00f3le ich nie s\u0142uchano. I post\u0119powa\u0142y tak rz\u0105dy zar\u00f3wno prawicowe, jak i lewicowe. Podam przyk\u0142ad: Komitet Prognoz PAN w 2002 r. przedstawi\u0142 koncepcj\u0119 strategii do roku 2025. Bardzo rozs\u0105dn\u0105, z wyartyku\u0142owaniem i roz\u0142o\u017ceniem priorytet\u00f3w, wyborem dziedzin o kluczowym znaczeniu dla pa\u0144stwa i jego gospodarki. Je\u017celi skonfrontuje si\u0119 t\u0119 koncepcj\u0119 z dzia\u0142aniami w\u0142adz, to dojdzie si\u0119 do wniosku, \u017ce wykorzystanie unijnych funduszy strukturalnych nie rozwi\u0105za\u0142o \u017cadnego z wielkich polskich problem\u00f3w w przemy\u015ble.<\/p>\r\n

To znaczy, \u017ce kto\u015b niebawem g\u0142o\u015bno powie: przejedli\u015bmy unijne \u015brodki?<\/strong><\/p>\r\n

– Mo\u017ce nie tak, bo powsta\u0142o wiele inwestycji rzeczywi\u015bcie poprawiaj\u0105cych warunki bytowania ludno\u015bci. To nieumiej\u0119tne wykorzystanie unijnych (i nie tylko) \u015brodk\u00f3w trudno nazwa\u0107 przejedzeniem, natomiast na pewno nast\u0105pi\u0142o ich rozproszenie, a nie koncentracja. To ona powinna by\u0107 g\u0142\u00f3wnym czynnikiem wprowadzenia Polski w er\u0119 cywilizacji informacyjnej. Tymczasem wci\u0105\u017c jeszcze nie mamy dojrza\u0142ej i rozwini\u0119tej koncepcji przej\u015bcia do wielkiej przemiany cywilizacyjnej, jak\u0105 jest cywilizacja informacyjna. By\u0142y dwie konferencje na ten temat u prezydenta Kwa\u015bniewskiego, ale \u00f3wczesny rz\u0105d nie rozpatrzy\u0142 propozycji PAN. W PRL, mo\u017ce nie zawsze, ale po 1970 r., lepiej wykorzystywano wsp\u00f3\u0142prac\u0119 uczonych z PAN z w\u0142adzami. Dzi\u015b nauka nie ma poczucia zapotrzebowania na efekty jej pracy.<\/p>\r\n

Skoro sami nie jeste\u015bmy w stanie wyselekcjonowa\u0107 najwa\u017cniejszych problem\u00f3w i dostosowa\u0107 si\u0119 do globalnych trend\u00f3w, to mo\u017ce pomog\u0142aby nam wi\u0119ksza unifikacja w ramach Unii Europejskiej?
<\/strong>
– Je\u017celi UE ma przetrwa\u0107, nie mo\u017ce i\u015b\u0107 tylko w kierunku Europy region\u00f3w. Tych jest ok. 250. Jakie znaczenie maj\u0105 w konfrontacji z Chinami czy nawet Brazyli\u0105? Unia musi zintegrowa\u0107 swoj\u0105 polityk\u0119 gospodarcz\u0105. Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, charakterystyczne jest, \u017ce w UE istnieje polityka rolna, chocia\u017c r\u00f3\u017cnie mo\u017cna j\u0105 ocenia\u0107, ale przemys\u0142owej nie by\u0142o i nie ma.<\/p>\r\n

Czy jej powstanie jest mo\u017cliwe? Prawie ka\u017cde pa\u0144stwo UE, a na pewno najbogatsi cz\u0142onkowie, b\u0119dzie ci\u0105gn\u0105\u0107 w swoj\u0105 stron\u0119.<\/strong><\/p>\r\n

– Dlatego musi ona powsta\u0107 i rozstrzyga\u0107, jakie powinny by\u0107 kierunki specjalizacji Europy. Dzi\u015b najpilniejsz\u0105 spraw\u0105 jest okre\u015blenie, w jakich ga\u0142\u0119ziach przemys\u0142u Europa powinna si\u0119 specjalizowa\u0107 i w jakich ma szans\u0119 zaj\u0119cia godnej pozycji w \u015bwiecie. Wymaga to odrzucenia tzw. horyzontalnej polityki przemys\u0142owej, gdzie wszyscy (w tym bran\u017ce) s\u0105 r\u00f3wno traktowani, bo to \u017cadna polityka.<\/p>\r\n

Zapytam troch\u0119 zaczepnie: jaki interes maj\u0105 Niemcy albo Francuzi w tym, by rozwija\u0107 u nas wysokie technologie?<\/strong><\/p>\r\n

– To nie oni, ale my musimy mie\u0107 wyra\u017an\u0105 orientacj\u0119 na ten przemys\u0142, nawet w kooperacji z takimi krajami jak Niemcy, Wielka Brytania czy Izrael. A wtedy i one by\u0142yby tym zainteresowane.<\/p>\r\n

WROGIE PRZEJ\u0118CIA<\/h4>\r\n

Z tym, co si\u0119 sta\u0142o z polskimi zak\u0142adami przemys\u0142owymi, wi\u0105\u017ce si\u0119 problem ich prywatyzacji. Czy by\u0142a przemy\u015blana?
<\/strong>
– Je\u017celi obra\u0142o si\u0119 kierunek gospodarki rynkowej, co by\u0142o s\u0142uszne, to prywatyzacja by\u0142a nieuchronna i potrzebna.<\/p>\r\n

Na tak\u0105 skal\u0119?<\/strong><\/p>\r\n

– Nie ma jakiej\u015b jednej, obiektywnej, prawid\u0142owej granicy prywatyzacji. Natomiast mo\u017cna i trzeba krytykowa\u0107 jej metody, gdy sytuacja tego wymaga, a i nadmiern\u0105 skal\u0119 likwidacji zak\u0142ad\u00f3w przemys\u0142owych w jej ramach. W kwestii zasi\u0119gu likwidacji mo\u017cna sformu\u0142owa\u0107 trzy oskar\u017cenia. Po pierwsze, zupe\u0142nie b\u0142\u0119dne by\u0142o rozwi\u0105zanie problemu w\u0142asno\u015bci grunt\u00f3w poprzemys\u0142owych. Powodem jednej trzeciej niepotrzebnych likwidacji by\u0142o dopuszczenie do spekulacji gruntami, w taki spos\u00f3b, \u017ce sprzedawano zak\u0142ady, po to by przekszta\u0142ci\u0107 te tereny w dzia\u0142ki budowlane dla deweloper\u00f3w. Na Zachodzie unikano tego za wszelk\u0105 cen\u0119.<\/p>\r\n

Po drugie, dopuszczenie do bardzo du\u017cego zakresu tzw. wrogich przej\u0119\u0107, co skutkowa\u0142o zamykaniem zak\u0142ad\u00f3w, kupowaniem ich w celu likwidacji, a nie rozwoju. Najlepszym tego przyk\u0142adem s\u0105 zak\u0142ady Elwro w elektronice czy zak\u0142ady sprz\u0119tu telekomunikacyjnego. Po trzecie, sprawa ceny. Neoliberalna teza, \u017ce warto\u015b\u0107 zak\u0142adu jest taka, jak\u0105 chce za niego zap\u0142aci\u0107 rynek, mia\u0142a tragiczne skutki. Ju\u017c nie m\u00f3wi\u0105c o tym, \u017ce to, co robili syndycy masy upad\u0142o\u015bciowej, nadaje si\u0119 do powa\u017cnego badania z udzia\u0142em prokurator\u00f3w.<\/p>\r\n

Czyli jest uzasadnione nazywanie prywatyzacji z\u0142odziejsk\u0105?<\/strong><\/p>\r\n

– To nienaukowe poj\u0119cie, ale na pewno mo\u017cna w niej dostrzec bardzo du\u017co prywatnych interes\u00f3w, ch\u0119ci dorobienia si\u0119 na maj\u0105tku publicznym.<\/p>\r\n

W jakich celach powsta\u0142a ta ksi\u0105\u017cka? Co autorzy chcieli osi\u0105gn\u0105\u0107, pisz\u0105c j\u0105?<\/strong><\/p>\r\n

– Powsta\u0142a, aby odpowiedzie\u0107 na pytania, na kt\u00f3re polska nauka do tej pory nie mia\u0142a odpowiedzi – w pierwszym rz\u0119dzie, jaka by\u0142a skala i jakie przyczyny tak du\u017cej likwidacji naszych zak\u0142ad\u00f3w przemys\u0142owych.<\/p>\r\n

Nie mia\u0142a odpowiedzi z braku odwagi czy z powodu niech\u0119ci do tematu?<\/strong><\/p>\r\n

– Przyczyn tego nie chc\u0119 teraz dochodzi\u0107. My, autorzy, mieli\u015bmy dwa cele: po pierwsze, udokumentowa\u0107 dorobek PRL w budowie nowych zak\u0142ad\u00f3w przemys\u0142owych. Gdyby nie intensywna propaganda antypeerelowska, mo\u017ce nie by\u0142oby to tak pal\u0105ce. Moja generacja, kt\u00f3ra ju\u017c odchodzi z przyczyn biologicznych, ma \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce je\u017celi my nie stworzymy dokumentacji, to w przysz\u0142o\u015bci nie b\u0119dzie mo\u017cna liczy\u0107 nawet na najlepszych historyk\u00f3w. Bo nie b\u0119d\u0105 mieli takiego dost\u0119pu do udokumentowania zdarze\u0144, a nade wszystko mo\u017cliwo\u015bci odwo\u0142ania si\u0119 do \u017cywych \u015bwiadk\u00f3w.<\/p>\r\n

I po drugie, chcieli\u015bmy rozpozna\u0107 zakres likwidacji maj\u0105tku, kt\u00f3ry powsta\u0142 w Polsce Ludowej.<\/p>\r\n

Na stronach tytu\u0142owych figuruje czterech autor\u00f3w, ale trudno s\u0105dzi\u0107, \u017ce tylko tylu pracowa\u0142o przy jej powstaniu i mog\u0142o zebra\u0107 tak bogaty materia\u0142 z r\u00f3\u017cnych zak\u0105tk\u00f3w Polski.<\/strong><\/p>\r\n

– Podni\u00f3s\u0142 pan bardzo wa\u017cn\u0105 spraw\u0119, kt\u00f3ra nam, zespo\u0142owi autorskiemu, bardzo le\u017cy na sercu. W zbieraniu i opracowaniu informacji uczestniczy\u0142o ponad 30 os\u00f3b. Chcia\u0142bym skorzysta\u0107 z okazji i serdecznie im podzi\u0119kowa\u0107. Gdyby nie ich ogromny wk\u0142ad pracy i zaanga\u017cowanie, ta publikacja by nie powsta\u0142a. Po kontaktach z czytelnikami odnosimy wra\u017cenie, \u017ce istnieje wielka spo\u0142eczna potrzeba wyra\u017cenia uznania i podzi\u0119kowania Polakom, kt\u00f3rzy pracowali w tych zlikwidowanych zak\u0142adach, prawie milionowi ludzi – a licz\u0105c cz\u0142onk\u00f3w rodzin, \u017cy\u0142o z pracy w nich 3,5 mln os\u00f3b. Tym ludziom nale\u017cy si\u0119 uczciwa ocena ich dorobku, sp\u0119dzili w tych zak\u0142adach po 20, 30 lat pracy. Trzeba o tym m\u00f3wi\u0107 i pisa\u0107, by to nie przepad\u0142o w mroku historii.<\/p>\r\n

Pawe\u0142 Dybicz<\/em><\/strong><\/p>\r\n

Za: http:\/\/www.przeglad-tygodnik.pl\/pl\/artykul\/jak-powstaly-jak-upadly<\/a><\/p>\r\n

http:\/\/wiernipolsce.wordpress.com<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Patologicznym k\u0142amcom i dezinformatorom na temat historii i dorobku Polski w okresie tzw. PRL-u (kt\u00f3rzy nie raz nawiedzaj\u0105 nasz portal) oraz m\u0142odym-gniewnym-otumanionym przedstawicielom tzw. „ruchu narodowego\u201d z szereg\u00f3w M\u0142odzie\u017cy Wszechpolskiej, ONR-u, NOP-u, UPR-u (tym, kt\u00f3rym wszczepiono nienawi\u015b\u0107 do „komuny\u201d) polecam zapoznanie si\u0119 z ksi\u0105\u017ck\u0105:\u00a0\u201eJak powstawa\u0142y i jak upada\u0142y zak\u0142ady przemys\u0142owe w Polsce\u201d Andrzeja Karpi\u0144skiego, Stanis\u0142awa […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[162],"tags":[92,144,52,81],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/73196"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=73196"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/73196\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=73196"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=73196"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=73196"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}