{"id":720,"date":"2006-11-12T00:00:00","date_gmt":"2006-11-12T00:00:00","guid":{"rendered":""},"modified":"-0001-11-30T00:00:00","modified_gmt":"-0001-11-30T04:00:00","slug":"","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=720","title":{"rendered":"Agenci i ich obro\u0144cy ? Andrzej Gwiazda<\/em>"},"content":{"rendered":"

Sp\u00f3r, czy raczej walka o ujawnienie agent\u00f3w, donosicieli i prowokator\u00f3w kierowanych przez aparat ucisku bloku komunistycznego, trwa ju\u017c 16 lat.
\r\n
\r\n Mimo \u017ce sp\u00f3r ten zdominowa\u0142 ca\u0142e \u017cycie spo\u0142eczno-polityczne, a jak wynika z kolejnych afer, r\u00f3wnie\u017c ekonomi\u0119 i gospodark\u0119, niemo\u017cliwe, a przynajmniej bardzo trudne jest okre\u015blenie stron sporu. Niebezpieczne jest wskazanie konkretnych os\u00f3b, a nawet \u015brodowisk, kt\u00f3re zainteresowane s\u0105 dalszym blokowaniem ujawnienia agentury.
\r\n
\r\n Pow\u00f3d tej paradoksalnej sytuacji jest oczywisty: Jedna ze stron sporu jest utajniona. Wykorzystuj\u0105c tajno\u015b\u0107 przynale\u017cno\u015bci, cz\u0142onkowie czy uczestnicy tej strony sporu wyst\u0119puj\u0105 w roli bezstronnych autorytet\u00f3w, urz\u0119dnik\u00f3w, s\u0119dzi\u00f3w, a przede wszystkim w roli redaktor\u00f3w naczelnych i dziennikarzy.
\r\n
\r\n Strona domagaj\u0105ca si\u0119 ujawnienia agentury jest ma\u0142o sp\u00f3jna, gdy\u017c sk\u0142ada si\u0119 z ludzi, kt\u00f3rych nie jednoczy \u017caden osobisty interes, a motywem ich dzia\u0142a\u0144 i postaw jest interes pa\u0144stwa, interes og\u00f3\u0142u obywateli. Korzy\u015bci ekonomiczne osi\u0105gni\u0119te w wyniku wygrania przez nich tej walki zostan\u0105 podzielone na wszystkich i nie skompensuj\u0105 poniesionych nak\u0142ad\u00f3w pracy i strat. Ta strona jest parali\u017cowana nie tylko brakiem \u015brodk\u00f3w materialnych (dziwnym zbiegiem okoliczno\u015bci do maj\u0105tk\u00f3w i stanowisk dochodzili w III RP niemal wy\u0142\u0105cznie zwolennicy zatajenia agentury), lecz przede wszystkim dotychczasow\u0105 polityk\u0105 pa\u0144stwa. Ca\u0142\u0105 „czw\u00f3rw\u0142adz\u0105” tego pa\u0144stwa. Zwolennicy ujawnienia agent\u00f3w s\u0105 bezradni wobec wyrok\u00f3w s\u0105dowych.
\r\n
\r\n Po upublicznieniu w 1992 r. przez ministra Antoniego Macierewicza listy 64 agent\u00f3w w sejmie, rz\u0105dzie i kancelarii prezydenta, tylko jeden z nich, Wies\u0142aw Chrzanowski przyzna\u0142 si\u0119 do wsp\u00f3\u0142pracy publicznie. Przed kamerami TV przeprowadzi\u0142 spowied\u017a i przeprosi\u0142 wsp\u00f3\u0142obywateli. W tej kategorii ludzi, uwa\u017cam, zas\u0142u\u017cy\u0142 sobie tym na uznanie. Po kilku latach s\u0105d lustracyjny wyda\u0142 jednak wyrok: „Wies\u0142aw Chrzanowski nie wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142”. Marian Jurczyk odwrotnie – po wyj\u015bciu z sali s\u0105dowej, gdzie uzyska\u0142 wyrok „nie wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142”, o\u015bwiadczy\u0142 dziennikarzom, \u017ce wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142, ale „nieskutecznie”.
\r\n
\r\n Dlaczego agentura walczy o utajnienie akt, jest oczywiste. Wsp\u00f3\u0142praca z aparatem ucisku dawa\u0142a od 62 lat wymierne i znaczne korzy\u015bci materialne w postaci bezpo\u015brednich zap\u0142at za donosy. Ale korzy\u015bci niewymierne by\u0142y wi\u0119ksze, a ich destrukcyjny wp\u0142yw na spo\u0142ecze\u0144stwo odczuwamy do dzisiaj. Wsp\u00f3\u0142praca z UB czy SB pozwala\u0142a wymin\u0105\u0107 zdolniejszych w awansach w pracy, w dost\u0119pie do nauki, w uzyskaniu tytu\u0142\u00f3w naukowych, w publikacjach tekst\u00f3w i wyjazdach zagranicznych. Pozwala\u0142a te\u017c wymin\u0105\u0107 bardziej potrzebuj\u0105cych, oczekuj\u0105cych w kolejce do uzyskania mieszkania, lod\u00f3wki, pralki czy samochodu. Wsp\u00f3\u0142praca dawa\u0142a te\u017c praktyczn\u0105 bezkarno\u015b\u0107 w przest\u0119pstwach gospodarczych i zwyk\u0142ych kradzie\u017cach.
\r\n
\r\n Wszyscy ci pracownicy i wsp\u00f3\u0142pracownicy pragn\u0105 nadal wmawia\u0107 otoczeniu, \u017ce swe maj\u0105tki, tytu\u0142y, dyplomy i pozycj\u0119 zawdzi\u0119czaj\u0105 nie donosicielstwu, lecz wy\u0142\u0105cznie zdolno\u015bciom, rozumowi i w\u0142asnej pracy. Pragn\u0105 te\u017c nadal patrze\u0107 z pogard\u0105 na tych, kt\u00f3rzy wskutek ich donos\u00f3w nie mogli uko\u0144czy\u0107 studi\u00f3w, awansowa\u0107 w pracy ani uczciwie dorobi\u0107 si\u0119 maj\u0105tk\u00f3w.
\r\n
\r\n Powsta\u0142a sytuacja, w kt\u00f3rej zdrada nie tylko nie jest karana, lecz jest tolerowana, a w praktyce nagradzana. Obawiam si\u0119, \u017ce nar\u00f3d, kt\u00f3ry zatraci zdolno\u015b\u0107 postrzegania zdrady jako najwi\u0119kszego zagro\u017cenia, nie ma szans przetrwania. W stosunku do zdrajc\u00f3w stosuje si\u0119 nieustannie zacieranie r\u00f3\u017cnicy mi\u0119dzy pot\u0119pieniem przest\u0119pstwa, karaniem przest\u0119pc\u00f3w, a wsp\u00f3\u0142czuciem dla przest\u0119pcy, kt\u00f3rego by\u0107 mo\u017ce nieszcz\u0119\u015bliwy splot okoliczno\u015bci sprowadzi\u0142 na z\u0142\u0105 drog\u0119 i kt\u00f3ry cierpi odbywaj\u0105c kar\u0119. Co wi\u0119cej, \u017c\u0105da si\u0119 od nas wsp\u00f3\u0142czucia dla przest\u0119pc\u00f3w, kt\u00f3rych nikt jeszcze nie ujawni\u0142 i przebaczenia przest\u0119pstw, kt\u00f3rych jeszcze nie znamy.
\r\n
\r\n Najni\u017cszy poziom zdrady stanowi opuszczenie grupy, np. sojusznik\u00f3w, a klasycznym przyk\u0142adem jest dezercja z pola walki. Opuszczenie sojusznik\u00f3w i przej\u015bcie na stron\u0119 przeciwnik\u00f3w jest zdrad\u0105 ewidentn\u0105. Lecz jest zdrad\u0105 jawn\u0105, otwart\u0105. Zdrajca dokonuj\u0105c zdrady jest got\u00f3w ponie\u015b\u0107 jej konsekwencje.
\r\n
\r\n Szczeg\u00f3lnie nikczemn\u0105 postaci\u0105 zdrady jest zdrada tajna. Zdrajca korzystaj\u0105c z zaufania grupy, do kt\u00f3rej przynale\u017cno\u015b\u0107 deklaruje, dzia\u0142a na jej szkod\u0119 przez udzielanie przeciwnikowi informacji, przekazywanie „swoim” informacji fa\u0142szywych czy sabotowanie dzia\u0142a\u0144 grupy od wewn\u0105trz.
\r\n
\r\n We wszystkich cywilizacjach, kulturach i religiach, a tak\u017ce w obyczajowo\u015bci ludowej wszystkich ras i narod\u00f3w, zdrada jest uwa\u017cana za szczeg\u00f3lnie obrzydliwe, godne pogardy przest\u0119pstwo, jest bezwzgl\u0119dnie pot\u0119piana i z regu\u0142y karana najsurowiej.
\r\n
\r\n Wytworzenie tak silnych wzorc\u00f3w kulturowych pot\u0119pienia zdrady \u015bwiadczy, \u017ce od wiek\u00f3w, w ka\u017cdej populacji znajduj\u0105 si\u0119 jednostki o sk\u0142onno\u015bciach zdradzieckich. Je\u015bli sk\u0142onno\u015bci do zdrady s\u0105 przypadkowe, z czym musimy si\u0119 zgodzi\u0107, to uwzgl\u0119dniaj\u0105c rozk\u0142ad prawdopodobie\u0144stwa, musia\u0142 powsta\u0107 pewien procent kultur toleruj\u0105cych, a nawet akceptuj\u0105cych zdrad\u0119. Zdumiewaj\u0105ce jest jednak, \u017ce nie znamy takich kultur.
\r\n
\r\n Wyt\u0142umaczenie takiego stanu rzeczy jest tylko jedno. Populacje, kt\u00f3re zaakceptowa\u0142y zdrad\u0119 jako czyn dozwolony, nie przetrwa\u0142y do naszych czas\u00f3w. Nie przetrwa\u0142y, bo przetrwa\u0107 nie mog\u0142y w warunkach ostrej konkurencji z innymi grupami. Szczeg\u00f3lnie jest to wyraziste, gdy dzia\u0142ania konkurencyjne przyjmuj\u0105 charakter star\u0107 zbrojnych. Ale nie trzeba wielkiej wyobra\u017ani, by zobaczy\u0107, \u017ce zdrada jest r\u00f3wnie niszcz\u0105ca w warunkach konkurencji ekonomicznej, cho\u0107 upadek nast\u0119puje wolniej. Pami\u0119tamy has\u0142o neolibera\u0142\u00f3w z lat 90-tych: „s\u0142abszy musi upa\u015b\u0107”. Ot\u00f3\u017c s\u0142abszym jest zawsze ten, kt\u00f3ry nie potrafi obroni\u0107 si\u0119 przed zdrad\u0105.
\r\n
\r\n Przed kradzie\u017c\u0105 mo\u017cemy si\u0119 broni\u0107 przy pomocy zamk\u00f3w, krat i k\u0142\u00f3dek oraz przez stosowanie odstraszaj\u0105cych kar wobec z\u0142odziei. Przed zdrad\u0105 nie mamy \u017cadnej obrony z wyj\u0105tkiem strachu zdrajcy przed konsekwencjami jego czynu.
\r\n
\r\n Mo\u017ce kto\u015b powiedzie\u0107: przecie\u017c Polacy znikn\u0105\u0107 nie mog\u0105. Owszem, mog\u0105. Mog\u0105 znikn\u0105\u0107 tak, jak znik\u0142y plemiona S\u0142owian Zachodnich, jak znikn\u0119li Prusowie, Jad\u017awingowie i setki plemion i narod\u00f3w, po kt\u00f3rych pozosta\u0142y tylko bezimienne groby i gliniane skorupki.
\r\n
\r\n Obecnie znajdujemy si\u0119 na progu bada\u0144 nad archiwami tajnych s\u0142u\u017cb PRL. Wci\u0105\u017c istniej\u0105 zbiory akt, do kt\u00f3rych nie maj\u0105 dost\u0119pu nawet pracownicy IPN. Akta te chroni\u0105 tajno\u015b\u0107 najwa\u017cniejszych agent\u00f3w i prowokator\u00f3w, zajmuj\u0105cych dzi\u015b tak powa\u017cne stanowiska, \u017ce mog\u0105 wp\u0142ywa\u0107 na losy obywateli i pa\u0144stwa.
\r\n
\r\n Rozstrzyganie o stopniu winy poszczeg\u00f3lnych donosicieli i prowokator\u00f3w by\u0107 mo\u017ce stanie si\u0119 realne po publicznym ujawnieniu ca\u0142ej zawarto\u015bci archiw\u00f3w. By\u0107 mo\u017ce wtedy poszczeg\u00f3lni donosiciele b\u0119d\u0105 mogli udowodni\u0107, \u017ce celowo wprowadzali w b\u0142\u0105d swych oficer\u00f3w prowadz\u0105cych. Takie przypadki musz\u0105 by\u0107 jednak udowodnione materialnie, gdy\u017c nie mo\u017cna si\u0119 oprze\u0107 na go\u0142os\u0142ownych deklaracjach delator\u00f3w: „donosi\u0142em, ale tylko niewa\u017cne informacje”.
\r\n
\r\n Donosiciel nie jest bowiem nawet w najmniejszym stopniu kompetentny w ocenie wa\u017cno\u015bci dostarczanej informacji. Nie jest te\u017c kompetentna osoba „pokrzywdzona”, kt\u00f3rej donos dotyczy\u0142. A ju\u017c z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 najmniej kompetentny jest s\u0105d. Nawet s\u0105d absolutnie uczciwy – nie myli\u0107 z s\u0105dem, kt\u00f3ry maj\u0105c w r\u0119kach w\u0142asnor\u0119cznie napisane zobowi\u0105zanie do wsp\u00f3\u0142pracy, wyda\u0142 „wyrok”, \u017ce Marian Jurczyk nie wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142.
\r\n
\r\n Je\u015bli SB by\u0142a organem kompetentnym, a s\u0105dz\u0119 \u017ce by\u0142a, to budowa\u0142a sw\u0105 wiedz\u0119 i tworzy\u0142a strategi\u0119 na podstawie \u017cmudnej uk\u0142adanki szczeg\u00f3\u0142\u00f3w zawartych w wa\u017cnych i zupe\u0142nie wydawa\u0142oby si\u0119 idiotycznych donosach. Opozycja przedsierpniowa, „Solidarno\u015b\u0107” i opozycja antyjaruzelska, nie maj\u0105c \u017cadnych informacji archiwalnych ani donos\u00f3w, potrafi\u0142y identyfikowa\u0107 agent\u00f3w SB. Odbywa\u0142o si\u0119 to na podstawie \u017cmudnego kolekcjonowania drobnych, w oderwaniu nic nie znacz\u0105cych zdarze\u0144. Zaj\u0105kni\u0119\u0107, przej\u0119zycze\u0144, a wr\u0119cz reakcji emocjonalnych, kt\u00f3rych nawet szkolony agent przez u\u0142amek sekundy nie potrafi ukry\u0107. S\u0105dz\u0119, \u017ce SB stosowa\u0142a taktyk\u0119 podobn\u0105, a wi\u0119c najbardziej nawet z pozoru b\u0142ahy donos m\u00f3g\u0142 zawiera\u0107 informacj\u0119 pozwalaj\u0105c\u0105 zamkn\u0105\u0107 \u0142a\u0144cuch drobnych fakt\u00f3w w sp\u00f3jn\u0105, logiczn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107.
\r\n
\r\n Opowiem o dw\u00f3ch zdarzeniach. Gdzie\u015b w p\u00f3\u017anych latach 70. spotkany M. wita mnie s\u0142owami: „S\u0142uchaj, bezpieka zupe\u0142nie oszala\u0142a. Maglowali mnie, co robi\u0142em w kawiarni z K., wi\u0119c opowiedzia\u0142em im, co jedli\u015bmy i pili, a o­ni to zapisywali”. Po p\u00f3\u0142 roku spotykam roztrz\u0119sionego K. – „Ta ca\u0142a nasza opozycja to kompletna bzdura. Bezpieka wie absolutnie wszystko. Absolutnie! Wiesz, co mi na przes\u0142uchaniu powiedzieli? Co p\u00f3\u0142 roku temu jad\u0142em i pi\u0142em w »Z\u0142otym Ulu« z M.! A my bawimy si\u0119 w konspiracj\u0119. To idiotyzm!”. By\u0142 tak za\u0142amany, jakby podpisa\u0142 wsp\u00f3\u0142prac\u0119. Podobne zdarzenie opisa\u0142 te\u017c Jan \u017baryn w wywiadzie „Operacja Ko\u015bci\u00f3\u0142”.
\r\n
\r\n W 2005 r. czytam kopi\u0119 akt IPN kolegi. Donosiciel ze Szczecina raportuje, jak nawi\u0105za\u0142 kontakt z Ruchem M\u0142odej Polski w Gda\u0144sku. Podaje nazwiska oraz adresy i opisy mieszka\u0144 konspiracyjnych, drukarni, punkt\u00f3w kontaktowych. Nast\u0119pnie jad\u0105 do Warszawy i zn\u00f3w nazwiska, adresy, drukarnie, redakcje, kontakty. Czytam i popadam w coraz wi\u0119ksze os\u0142upienie. Wszystkie wymienione nazwiska to ju\u017c ujawnieni na podstawie innych akt IPN agenci bezpieki! Informacje zebrane przez donosiciela, z pozoru bardzo warto\u015bciowe, dla SB by\u0142y bezu\u017cyteczne.
\r\n
\r\n Te przyk\u0142ady pokazuj\u0105, jak zawodne mo\u017ce by\u0107 ferowanie oceny „szkodliwo\u015bci” donosu na podstawie jego tre\u015bci. Pokazuj\u0105, jak intencje informatora ma\u0142o maj\u0105 wsp\u00f3lnego z wag\u0105 przekazanych informacji. Przecie\u017c M. by\u0142 przekonany, \u017ce sobie zakpi\u0142 z bezpieki, a szczeci\u0144ski kapu\u015b wierzy\u0142, \u017ce dokona\u0142 wielkiego szpiegowskiego dzie\u0142a.
\r\n
\r\n Nieporozumieniem jest te\u017c sprowadzanie szk\u00f3d spowodowanych przez donosiciela do krzywdy wyrz\u0105dzonej osobie, kt\u00f3rej bezpo\u015brednio dotyczy\u0142 donos. Jest to wprost zastosowanie prawa szariatu, ale filoubecy zapominaj\u0105, \u017ce w krajach, w kt\u00f3rych obowi\u0105zuje szariat, zdrada karana jest \u015bmierci\u0105. Traktowanie tajnej wsp\u00f3\u0142pracy z SB jako prywatnej sprawy mi\u0119dzy pokrzywdzonym i donosicielem, daje szerokie pole do apeli o zaniechanie zemsty i przebaczenie. Cz\u0119\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa ulega temu, z pozoru chrze\u015bcija\u0144skiemu podej\u015bciu, nie zastanawiaj\u0105c si\u0119, jak dzia\u0142a\u0142 system komunistyczny.
\r\n
\r\n Zgodnie z list\u0105 kolejki, mieli\u015bmy otrzyma\u0107 mieszkanie w 1965 roku. Jednak poza kolejno\u015bci\u0105 na list\u0119 oczekuj\u0105cych zostali wpisani pracownicy i wsp\u00f3\u0142pracownicy SB i protegowani aktywi\u015bci PZPR. Wskutek tego czekali\u015bmy na sublokatorkach do 1968 r. Wynaj\u0119cie takiego mieszkania, jakie nale\u017ca\u0142o si\u0119 nam ze sp\u00f3\u0142dzielni, kosztowa\u0142o w\u00f3wczas r\u00f3wnowarto\u015b\u0107 mojej pensji. Moj\u0105 strat\u0119 mo\u017cna dok\u0142adnie okre\u015bli\u0107: wynosi\u0142a o­na warto\u015b\u0107 3-letnich zarobk\u00f3w. Lecz nie przypominam sobie, by w\u015br\u00f3d tych, co mnie przy pomocy SB wypchn\u0119li z kolejki, znajdowali si\u0119 moi znajomi, czyli prawdopodobnie nikt z nich akurat na mnie nie donosi\u0142. Zostali wynagrodzeni moim kosztem za donosy na zupe\u0142nie innych ludzi, a ci, co donosili na mnie, byli nagradzani kosztem nieznanych mi os\u00f3b. To „organ” zabra\u0142 sp\u00f3\u0142dzielni 200-300 mieszka\u0144 i obsadzi\u0142 je „swoimi”.
\r\n
\r\n Jeszcze gorzej przedstawia si\u0119 sprawa awans\u00f3w. Trudno by\u0142oby udowodni\u0107, \u017ce brygadzist\u0105 lub kierownikiem zosta\u0142 donosiciel tyko i wy\u0142\u0105cznie dlatego, \u017ce donosi\u0142. A jeszcze trudniej ustali\u0107, kto zosta\u0142by awansowany, gdyby kolaboranta nie by\u0142o. Nawet ok. 30 uczestnik\u00f3w Wolnych Zwi\u0105zk\u00f3w Zawodowych zwolnionych z pracy w latach 1978-80 w wi\u0119kszo\u015bci nie mog\u0142oby udowodni\u0107, \u017ce zostali wyrzuceni na podstawie donosu konkretnego kapusia.
\r\n
\r\n Delatorzy sk\u0142adali donosy i pobierali zap\u0142at\u0119. Nie mieli najmniejszego wp\u0142ywu, w jaki spos\u00f3b ich donosy zostan\u0105 wykorzystane. Decyzj\u0119 o zwolnieniu podejmowa\u0142 „organ” i przekazywa\u0142 swe \u017cyczenie dyrekcji, kt\u00f3ra to \u017cyczenie realizowa\u0142a. Jak zatem okre\u015bli\u0107 win\u0119 kapusia?
\r\n
\r\n Je\u015bli filoubecy \u017c\u0105daj\u0105, aby\u015bmy dowiedli, \u017ce ich dzia\u0142alno\u015b\u0107 przynios\u0142a konkretne straty, to prosz\u0119 bardzo, mo\u017cna to zrobi\u0107. Mo\u017cna obliczy\u0107 sum\u0119 strat, jakie ponios\u0142a Polska i jej obywatele wskutek panowania systemu komunistycznego oraz „transformacji ustrojowej” i podzieli\u0107 przez ilo\u015b\u0107 kolaborant\u00f3w. I niech ju\u017c o­ni mi\u0119dzy sob\u0105 uzgodni\u0105, kto ma zap\u0142aci\u0107 wi\u0119ksze, a kto mniejsze odszkodowanie.
\r\n
\r\n Bowiem 90%, a by\u0107 mo\u017ce 95% informacji koniecznych systemowi do obezw\u0142adnienia spo\u0142ecze\u0144stwa, dostarcza\u0142a bezpiece agentura. Bez informacji agentury, aparat represji by\u0142by \u015blepy i g\u0142uchy, a monopol propagandy nie m\u00f3g\u0142by nie tylko istnie\u0107, ale nawet powsta\u0107, gdy\u017c od samego pocz\u0105tku by\u0142by \u0142amany przez podziemne wydawnictwa.
\r\n
\r\n Trudno rozstrzygn\u0105\u0107, czy baz\u0105, na kt\u00f3rej opiera\u0142 si\u0119 w Polsce sowiecki komunizm by\u0142a bardziej polska agentura, czy w\u0142adza Kraju Rad, te\u017c zreszt\u0105 oparta na donosach. Ale mo\u017cna z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 stwierdzi\u0107, \u017ce bez agentury UB, SB, NKWD, KGB, Stasi itd. komunizm musia\u0142by si\u0119 za\u0142ama\u0107. Mo\u017cna donosicieli obarczy\u0107 win\u0105 za ca\u0142e z\u0142o komunizmu, co oczywi\u015bcie nie zwalnia z odpowiedzialno\u015bci tych, kt\u00f3rzy zdrajcom p\u0142acili i wykorzystywali ich donosy.
\r\n
\r\n Argument przeciwnik\u00f3w lustracji – najpierw rozliczmy ludzi z aparatu partyjnego, tylko z pozoru jest s\u0142uszny i sprawiedliwy. W praktyce oznacza od\u0142o\u017cenie lustracji ad Calendas Graecas. Podzia\u0142 na „my” i „oni” by\u0142 przez ca\u0142y czas istnienia PRL jawny. Wiemy, kto jakie zajmowa\u0142 stanowisko w aparacie w\u0142adzy i jakie ta w\u0142adza podejmowa\u0142a decyzje. Mo\u017cemy tych ludzi rozliczy\u0107, mo\u017cemy im przebaczy\u0107, a przede wszystkim, nie czekaj\u0105c na \u017cadne polityczne decyzje o rozliczeniu i szczeg\u00f3\u0142owe ustalenia historyk\u00f3w o roli poszczeg\u00f3lnych os\u00f3b, mo\u017cemy na ludzi z PRL-owskiego aparatu w\u0142adzy nie g\u0142osowa\u0107 w wyborach. „Oni” podlegaj\u0105 spo\u0142ecznemu os\u0105dowi, byli naszymi jawnymi przeciwnikami politycznymi, nie zdrajcami. Natomiast wielu spo\u015br\u00f3d tajnych wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w wci\u0105\u017c zaliczamy do tej cz\u0119\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwa, o kt\u00f3rej m\u00f3wili\u015bmy „my”. Dop\u00f3ki nie poznamy ich nazwisk, rozliczenie i przebaczenie pozostan\u0105 poj\u0119ciami pustymi.
\r\n
\r\n W kt\u00f3rym\u015b z areszt\u00f3w \u015bledczych, naczelnik zapyta\u0142 mnie, czemu pomagam kryminalnym. Przecie\u017c „Solidarno\u015b\u0107” by\u0142a zdecydowanie przeciwna wszelkim przest\u0119pstwom. Odpowiedzia\u0142em mu, \u017ce ka\u017cde rozwini\u0119te spo\u0142ecze\u0144stwo wy\u0142ania aparat, kt\u00f3remu powierza wykrywanie, ocen\u0119 i karanie przest\u0119pstw. Zwalnia to pozosta\u0142ych cz\u0142onk\u00f3w spo\u0142ecze\u0144stwa z obowi\u0105zku nienawi\u015bci, zemsty czy dyskryminowania tych, kt\u00f3rzy si\u0119 przest\u0119pstw dopu\u015bcili. Ci, z kt\u00f3rymi zosta\u0142em zamkni\u0119ty, zostali ju\u017c z\u0142apani, os\u0105dzeni i odbywaj\u0105 kar\u0119. Wi\u0119c ja nie mam ju\u017c prawa ich dyskryminowa\u0107 i mog\u0119 ich traktowa\u0107 jak wsp\u00f3\u0142towarzyszy niedoli oraz mog\u0119 im pomaga\u0107 t\u0119 niedol\u0119 przetrwa\u0107. Ja ju\u017c nie musz\u0119 ich pot\u0119pia\u0107, cho\u0107 pot\u0119piam post\u0119pki, za kt\u00f3re do wi\u0119zienia trafili. A tym bardziej nie mam prawa ani mo\u017cliwo\u015bci, aby im przebacza\u0107, gdy\u017c takie „przebaczanie” by\u0142oby jednocze\u015bnie pochwa\u0142\u0105 pope\u0142nionych przest\u0119pstw oraz wyrazem pogardy dla moich koleg\u00f3w spod celi. Taki pozosta\u0142 do dzisiaj m\u00f3j stosunek do z\u0142apanych przest\u0119pc\u00f3w.
\r\n
\r\n Przeciwnicy ujawnienia agentury przedstawiaj\u0105 tajnych wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w jako biedne ofiary systemu, kt\u00f3rym winni\u015bmy wsp\u00f3\u0142czucie, a nie pot\u0119pienie. W pewnych przypadkach mo\u017ce dotyczy\u0107 to tych, kt\u00f3rzy podj\u0119li wsp\u00f3\u0142prac\u0119 przed 1956 r. w warunkach przymusu bezpo\u015bredniego, pod wp\u0142ywem tortur lub zagro\u017cenia \u015bmierci\u0105. Sam siedzia\u0142em zaledwie 3 lata, ale to wystarczy, by pozna\u0107 uci\u0105\u017cliwo\u015b\u0107 wi\u0119zienia, a tak\u017ce m\u00f3c oceni\u0107, \u017ce obietnica „wyj\u015bcia” nie jest dostatecznym usprawiedliwieniem dla zdrady.
\r\n
\r\n Po 1956 r., je\u015bli bezpieka stosowa\u0142a tortury, to w szczeg\u00f3lnych, odosobnionych przypadkach. Nab\u00f3r agent\u00f3w odbywa\u0142 si\u0119 w drodze przekupstwa. W\u0142a\u015bnie przekupstwa, a nie szanta\u017cu. Bo trudno nazwa\u0107 szanta\u017cem ofert\u0119 sk\u0142adan\u0105 z\u0142odziejowi: „Je\u015bli zgodzisz si\u0119 donosi\u0107, to nie oddamy sprawy do prokuratora”. Przypadki takie by\u0142y cz\u0119ste i jednoznacznie interpretowane przez otoczenie. W Elmorze pami\u0119tam dwa: jeden pracownik wywozi\u0142 kilka blaszanych gara\u017cy wykonanych w fabryce, drugi beczk\u0119 drogiej farby. Zostali z\u0142apani „na gor\u0105cym” i wr\u00f3cili do pracy, jakby nic si\u0119 nie sta\u0142o. Nikt nie mia\u0142 w\u0105tpliwo\u015bci – kapuj\u0105. Ka\u017cde przest\u0119pstwo kryminalne czy drogowe by\u0142o dobrym powodem do werbunku. Ale ten pow\u00f3d musia\u0142 by\u0107. Musia\u0142 by\u0107 dostarczony przez „biedn\u0105 ofiar\u0119 systemu”.
\r\n
\r\n Nie wiem jak werbowano innych, kt\u00f3rzy takiego „powodu” nie dostarczyli. Wiem jak werbowano mnie. Nie przypominam sobie, by kiedykolwiek u\u017cyto pr\u00f3b szanta\u017cu czy cho\u0107by nacisku. Pami\u0119tam tylko jedn\u0105 otwart\u0105 propozycj\u0119. Poczynaj\u0105c od szko\u0142y \u015bredniej, otrzymywa\u0142em wiele szczerych, przyjacielskich rad i zawoalowanych sugestii, jak mo\u017cna sobie pom\u00f3c, by dosta\u0107 paszport, zosta\u0107 przyj\u0119tym na studia, dosta\u0107 lepsz\u0105 prac\u0119, awans. Wys\u0142ucha\u0142em te\u017c wielu rzewnych opowie\u015bci o ubekach – szczerych patriotach, kt\u00f3rzy ratowali antykomunist\u00f3w. Przy r\u00f3\u017cnych okazjach otrzymywa\u0142em te\u017c karteczki z numerem telefonu: w razie jakich\u015b k\u0142opot\u00f3w niech pan do mnie zadzwoni, pomog\u0119. Ostatni taki „pomocny” telefon zaoferowa\u0142 nam Bogdan Borusewicz, kiedy dzia\u0142ali\u015bmy w WZZ-tach.
\r\n
\r\n To nie znaczy, \u017ce bezpieka nie stosowa\u0142a szanta\u017cu. Informacje o powik\u0142aniach uczuciowych, zdradach ma\u0142\u017ce\u0144skich czy sk\u0142onno\u015bciach homoseksualnych by\u0142y dla niej zawsze \u0142akomym k\u0105skiem. W 1976 r. szybko zdali\u015bmy sobie spraw\u0119, \u017ce przy pods\u0142uchu mo\u017cna swobodnie wyra\u017ca\u0107 sw\u0105 opini\u0119 o panuj\u0105cym ustroju i jego prominentach, ale absolutnie nie wolno nawet wspomina\u0107 o prywatnych sprawach koleg\u00f3w z opozycji.
\r\n
\r\n Osobliwy szanta\u017c pojawia\u0142 si\u0119 przy uchylaniu si\u0119 od wsp\u00f3\u0142pracy. W 1979 r. kole\u017canka uleg\u0142a namowom ubeka, by spotka\u0107 si\u0119 z nim w kawiarni. Gdy na trzecim spotkaniu odm\u00f3wi\u0142a dalszych kontakt\u00f3w, us\u0142ysza\u0142a: Prosz\u0119 pani, spotykamy si\u0119 ju\u017c trzeci raz. Wszystkie spotkania by\u0142y nagrywane i filmowane. Jak pani b\u0119dzie wygl\u0105da\u0107, je\u015bli te materia\u0142y poka\u017cemy pani znajomym i kolegom w pracy? Wtedy przysz\u0142a do nas, opowiedzia\u0142a t\u0119 histori\u0119 i spyta\u0142a, co robi\u0107. Ju\u017c nic, opowiedzia\u0142a\u015b to wszystko przy pods\u0142uchu i nie b\u0119dziesz mie\u0107 wi\u0119cej propozycji spotka\u0144. Rzeczywi\u015bcie, nast\u0119pnych propozycji nie mia\u0142a.
\r\n
\r\n Kolega z opozycji zosta\u0142 aresztowany akurat wtedy, gdy mia\u0142 w mieszkaniu materia\u0142y, kt\u00f3re mog\u0142y zdekonspirowa\u0107 ca\u0142\u0105 grup\u0119. Aby nie dopu\u015bci\u0107 do rewizji, podpisa\u0142 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 i zosta\u0142 zwolniony. Wyczy\u015bci\u0142 mieszkanie, a rano z\u0142o\u017cy\u0142 w prokuraturze pisemne doniesienie o pope\u0142nieniu przest\u0119pstwa przez SB, polegaj\u0105cego na wymuszeniu szanta\u017cem zgody na wsp\u00f3\u0142prac\u0119, oraz o\u015bwiadczenie o odmowie wsp\u00f3\u0142pracy. Nast\u0119pnie objecha\u0142 wszystkich znajomych i powiadomi\u0142 ich o tym. Kolega, kt\u00f3ry by\u0142 literatem i podziemnym dziennikarzem, przez dwa lata nie m\u00f3g\u0142 pisa\u0107, czu\u0142, \u017ce co\u015b jednak nie by\u0142o w porz\u0105dku.
\r\n
\r\n Te dwa przyk\u0142ady pokazuj\u0105, \u017ce nie tylko odmowa wsp\u00f3\u0142pracy by\u0142a mo\u017cliwa, mo\u017cliwe by\u0142o te\u017c zerwanie wsp\u00f3\u0142pracy i to w ka\u017cdej chwili. Dla zerwania wsp\u00f3\u0142pracy nie by\u0142o wystarczaj\u0105ce z\u0142o\u017cenie takiego o\u015bwiadczenia oficerowi prowadz\u0105cemu, gdy\u017c SB maj\u0105c w archiwach dowody wsp\u00f3\u0142pracy, mog\u0142a w ka\u017cdym momencie pod gro\u017ab\u0105 ich ujawnienia zmusi\u0107 delikwenta do \u015bwiadczenia dalszych us\u0142ug. A ju\u017c na pewno niemo\u017cliwe jest, by agent, kt\u00f3ry tajnie zerwa\u0142 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 lub z kt\u00f3rym SB zaprzesta\u0142a wsp\u00f3\u0142pracy, zosta\u0142 niezale\u017cnym dzia\u0142aczem opozycji. Przyst\u0119puj\u0105c do opozycji ponownie stawa\u0142 si\u0119 obiektem zainteresowania SB. Mo\u017cliwe s\u0105 tylko dwa warianty: albo SB kompromitowa\u0142a dzia\u0142acza ujawniaj\u0105c jego przesz\u0142o\u015b\u0107, albo zostawa\u0142 narz\u0119dziem bezpieki w opozycji a\u017c do momentu ujawnienia.
\r\n
\r\n Ujawnienie wsp\u00f3\u0142pracy by\u0142o i jest jedynym pewnym sposobem jej przerwania. Im bardziej publiczne jest takie ujawnienie, tym jest pewniejsze, a przy tym bardziej bezpieczne. Tajne s\u0142u\u017cby dobrze si\u0119 czuj\u0105 i rozwijaj\u0105 wielk\u0105 sprawno\u015b\u0107 tylko w warunkach tajno\u015bci. Wywleczenie ich spraw na \u015bwiat\u0142o dzienne t\u0119 sprawno\u015b\u0107 im odbiera. Dotyczy to r\u00f3wnie\u017c mo\u017cliwo\u015bci szkodzenia agentowi, kt\u00f3ry jawnie zerwa\u0142 wsp\u00f3\u0142prac\u0119, gdy\u017c wtedy to szkodzenie staje si\u0119 r\u00f3wnie\u017c jawne, czego „s\u0142u\u017cby” nie znosz\u0105.
\r\n
\r\n By\u0107 mo\u017ce niewielu ludzi sta\u0107 na tak\u0105 odwag\u0119, by zrywa\u0107 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 przez prokuratora, ale w przeci\u0119tnych przypadkach nie jest to konieczne. S\u0105 prostsze i ta\u0144sze sposoby. Poniewa\u017c w ka\u017cdej knajpie, niezale\u017cnie od kategorii, przy barze tkwi\u0142 dy\u017curny donosiciel, wystarczy\u0142o udaj\u0105c napitego, zwierza\u0107 si\u0119 kolegom od kieliszka ze swych moralnych problem\u00f3w zwi\u0105zanych z donoszeniem, by zosta\u0107 zakwalifikowanym jako nie nadaj\u0105cy si\u0119 do wsp\u00f3\u0142pracy z przyczyn naturalnych. Kobietom musia\u0142a wystarczy\u0107 metoda pani Z., czyli zwierzania si\u0119 przyjaci\u00f3\u0142kom, najlepiej \u017conom oficer\u00f3w.
\r\n
\r\n Dlaczego nie korzystano z tych prostych sposob\u00f3w? Bo jak wyzna\u0142 jaki\u015b ksi\u0105dz, wtedy nie dostawa\u0142by paszportu. W PRL odmowa paszportu by\u0142a norm\u0105, a pozwolenie na wyjazd – wyj\u0105tkiem zarezerwowanym dla wybranych. A wi\u0119c zn\u00f3w okazuje si\u0119, \u017ce nie \u017caden szanta\u017c, \u017cadne jakie\u015b tam „uwik\u0142anie”, tylko zwyczajna, chamska korupcja. Okazuje si\u0119, \u017ce jedynym powodem, dla kt\u00f3rego te „biedne, uwik\u0142ane ofiary systemu” dozna\u0142y „chwilowego za\u0142amania” i nadal donosi\u0142y na przyjaci\u00f3\u0142, by\u0142a egoistyczna ch\u0119\u0107 korzystania z przywilej\u00f3w, kt\u00f3rych „w\u0142adza” odmawia\u0142a og\u00f3\u0142owi przyzwoitych obywateli.
\r\n
\r\n Dlatego czuj\u0119 si\u0119 za\u017cenowany, gdy z telewizora, a szczeg\u00f3lnie z ambony zmuszony jestem wys\u0142uchiwa\u0107 rzewnych wezwa\u0144 do wybaczania. Najbardziej ohydn\u0105 i \u017cenuj\u0105c\u0105 scen\u0105, jak\u0105 zdarzy\u0142o mi si\u0119 widzie\u0107, to t\u0142um wrzeszcz\u0105cy przed Komend\u0105 Sto\u0142eczn\u0105: „przebaczamy, przebaczamy, przebaczamy” – bezpo\u015brednio po pogrzebie ks. Popie\u0142uszki. Dla mnie takie „przebaczanie” ma ewidentny charakter pochwa\u0142y przest\u0119pstwa, a przest\u0119pcy odbieraj\u0105 to jako zach\u0119t\u0119 lub przynajmniej zielone \u015bwiat\u0142o. Wkr\u00f3tce zamordowano jeszcze kilku ksi\u0119\u017cy.
\r\n
\r\n Moim nieszcz\u0119\u015bciem jest zapami\u0119tywanie tego, czego si\u0119 kiedy\u015b nauczy\u0142em. Do dzi\u015b pami\u0119tam katechizm, kt\u00f3rego z zapa\u0142em uczy\u0142em si\u0119 po powrocie z Syberii. Do dzi\u015b pami\u0119tam warunki, na jakich sprawiedliwy i mi\u0142osierny B\u00f3g przebacza winy grzesznikom. S\u0105 to: wyznanie winy, szczery \u017cal za grzechy, pokuta i zado\u015b\u0107uczynienie. Po 60 latach dowiaduj\u0119 si\u0119, \u017ce nauki \u00f3wczesne s\u0105 niewa\u017cne. Teraz mam przebacza\u0107 nie wiadomo co i nie wiadomo komu. Teraz ludziom przyznaje si\u0119 kompetencje do przebaczania niepor\u00f3wnywalnie szersze ni\u017c te, kt\u00f3re wyznaczy\u0142 B\u00f3g sobie i ludziom, jak mnie nauczano w dzieci\u0144stwie. A ja to zapami\u0119ta\u0142em i dzi\u015b nie mog\u0119 si\u0119 op\u0119dzi\u0107 pytaniom: czy to jeszcze ten sam Ko\u015bci\u00f3\u0142? Czy to wci\u0105\u017c ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Bernarda, kt\u00f3ry powiedzia\u0142: „I nie b\u0119dziemy bez winy przed Panem Bogiem, je\u015bli wybaczymy tym, kt\u00f3rych winni\u015bmy kara\u0107”?
\r\n
\r\n
\r\n<\/em>Andrzej Gwiazda<\/em> <\/p>\r\n\r\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Sp\u00f3r, czy raczej walka o ujawnienie agent\u00f3w, donosicieli i prowokator\u00f3w kierowanych przez aparat ucisku bloku komunistycznego, trwa ju\u017c 16 lat. Mimo \u017ce sp\u00f3r ten zdominowa\u0142 ca\u0142e \u017cycie spo\u0142eczno-polityczne, a jak wynika z kolejnych afer, r\u00f3wnie\u017c ekonomi\u0119 i gospodark\u0119, niemo\u017cliwe, a przynajmniej bardzo trudne jest okre\u015blenie stron sporu. Niebezpieczne jest wskazanie konkretnych os\u00f3b, a nawet \u015brodowisk, […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/720"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=720"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/720\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=720"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=720"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=720"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}