Kiedy Czes\u0142aw Mi\u0142osz, poeta i przedstawiciel komunistycznego rz\u0105du polskiego na Zachodzie, postanowi\u0142 w 1951 roku uciec z posady attach\u00c3\u00a9 prasowego i schroni\u0142 si\u0119 w siedzibie „Kultury” w Pary\u017cu, na emigracji zawrza\u0142o. Je\u017celi trzeba przypomina\u0107 tamten sp\u00f3r sprzed sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu lat, to nie ze wzgl\u0119du na wsp\u00f3\u0142prac\u0119 Mi\u0142osza z w\u0142adzami od 1946 roku – fakt ten jest znany, podobnie jak powojenna kolaboracja wielu czo\u0142owych literat\u00f3w i publicyst\u00f3w. Wa\u017cniejsze s\u0105 opinie Mi\u0142osza o komunizmie wyg\u0142aszane po jego ucieczce, poniewa\u017c ich echo pobrzmiewa do dzisiaj w dyskusji o uczestnictwie w zbrodniczym systemie inteligencji, a zw\u0142aszcza tw\u00f3rc\u00f3w.<\/b><\/p>\r\n
Pr\u00f3by zrozumienia pogl\u0105d\u00f3w Mi\u0142osza na temat komunizmu spotykaj\u0105 si\u0119 zazwyczaj z zarzutem o ma\u0142ostkowo\u015b\u0107 i niezrozumienie „z\u0142o\u017cono\u015bci” sytuacji Polski po Ja\u0142cie. A przecie\u017c Mi\u0142osz nie przeczy\u0142 nigdy, \u017ce zosta\u0142 dyplomat\u0105 PRL z dobrej woli i ju\u017c na emigracji wyja\u015bnia\u0142 przyczyny, kt\u00f3re nim kierowa\u0142y. W zasadzie akceptowa\u0142 swoj\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107 i nigdy nie poczuwa\u0142 si\u0119 do wsp\u00f3\u0142udzia\u0142u w okropie\u0144stwach przez tamten system pope\u0142nionych.<\/p>\r\n
Jego s\u0142ynny wiersz „Kt\u00f3ry skrzywdzi\u0142e\u015b cz\u0142owieka prostego\u2026”, umieszczony na Pomniku Poleg\u0142ych Stoczniowc\u00f3w w 1980 roku, powsta\u0142 w 1950 roku, kiedy Mi\u0142osz jeszcze reprezentowa\u0142 bierutowsk\u0105 Polsk\u0119 w Waszyngtonie. Niech okoliczno\u015b\u0107 ta \u015bwiadczy o tym, \u017ce wielcy poeci nie zawsze s\u0105 wielkimi lud\u017ami, a opis ich czyn\u00f3w nie k\u0142\u00f3ci si\u0119 z podziwem dla ich talentu.<\/p>\r\n
Fatalna sprawa Mi\u0142osza<\/b><\/p>\r\n
Tak zwana sprawa Mi\u0142osza przyspieszy\u0142a proces krystalizowania si\u0119 r\u00f3\u017cnic mi\u0119dzy dwoma najwi\u0119kszymi o\u015brodkami kulturalnymi emigracji powojennej, zapocz\u0105tkowany w latach czterdziestych i zako\u0144czony z pocz\u0105tkiem lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych. Jerzy Giedroyc, redaktor „Kultury” paryskiej i szef wydawnictwa, by\u0142 wobec Mi\u0142osza krytyczny, uzna\u0142 jednak, \u017ce poeta obdarzony tak wielkim talentem zas\u0142uguje na pomoc. Wielkie wra\u017cenie zrobi\u0142 na nim wydany w 1945 r. w kraju tom wierszy „Ocalenie”. Kr\u0105g skupiony wok\u00f3\u0142 niego, przede wszystkim ma\u0142\u017ce\u0144stwo Zofii i Zygmunta Hertz\u00f3w, malarz i pisarz J\u00f3zef Czapski, jego siostra Maria Czapska, znakomity eseista Jerzy Stempowski, pisarz polityczny i publicysta Juliusz Mieroszewski – pospo\u0142u z Giedroyciem tw\u00f3rca s\u0142ynnej koncepcji, wedle kt\u00f3rej suwerenno\u015b\u0107 Ukrainy, Litwy i Bia\u0142orusi sprzyja\u0142aby sprawie niepodleg\u0142o\u015bci Rzeczypospolitej – starali si\u0119 zachowa\u0107 otwarto\u015b\u0107 na kontakty z Polakami w kraju, tak\u017ce z tymi, kt\u00f3rzy brali udzia\u0142 w \u017cyciu politycznym i kulturalnym. Decyzji Jerzego Giedroycia o udzieleniu zbiegowi schronienia nie rozumia\u0142a emigracja londy\u0144ska. \u015arodowisko londy\u0144skich „Wiadomo\u015bci” Mieczys\u0142awa Grydzewskiego, gdzie drukowali Kazimierz Wierzy\u0144ski i Jan Lecho\u0144, a tak\u017ce Sergiusz Piasecki czy Zygmunt Nowakowski, nazywany Rejtanem polskiej emigracji, przeciwne by\u0142o utrzymywaniu stosunk\u00f3w z literatami w kraju. Z ko\u0144cem lat 40. w Wielkiej Brytanii mieszka\u0142o oko\u0142o 70 tys. Polak\u00f3w, kt\u00f3rym komuni\u015bci po 17 wrze\u015bnia 1939 roku zgotowali poniewierk\u0119 po rosyjskich bezkresach i przez \u0142agry, a po wojnie pozbawili ich przysz\u0142o\u015bci. „Londy\u0144czycy” uwa\u017cali Mi\u0142osza za kolaboranta uczestnicz\u0105cego w narzucaniu Polsce systemu komunistycznego. By\u0142 przecie\u017c rok 1951, krajem od sze\u015bciu lat rz\u0105dzi\u0142a sowiecka agentura – prezydentem by\u0142 Boles\u0142aw Bierut, wojskiem dowodzi\u0142 marsza\u0142ek ZSRS Konstanty Rokossowski, a towarzysze Minc, Berman, Radkiewicz zaprowadzali naganem i tward\u0105 r\u0119k\u0105 bolszewickie porz\u0105dki. Uchod\u017acy w wi\u0119kszo\u015bci do Polski wraca\u0107 nie mogli lub nie chcieli. Trudno im by\u0142o zrozumie\u0107, dlaczego Mi\u0142osz wyjecha\u0142 jako przedstawiciel rz\u0105du warszawskiego do USA – m\u00f3g\u0142 przecie\u017c ucieka\u0107 na Zach\u00f3d, kiedy w Europie panowa\u0142 jeszcze powojenny zam\u0119t i trwa\u0142a wielka w\u0119dr\u00f3wka lud\u00f3w, jak to uczyni\u0142 inny znany pisarz Ferdynand Goetel, od 1946 roku mieszkaj\u0105cy w\u0142a\u015bnie w Londynie.<\/p>\r\n
Jeszcze przed oficjalnym og\u0142oszeniem 15 maja 1951 roku, \u017ce Mi\u0142osz dosta\u0142 azyl polityczny we Francji, Sergiusz Piasecki, autor „Kochanka Wielkiej Nied\u017awiedzicy”, pisarz zdobywaj\u0105cy dzi\u015b coraz wi\u0119ksz\u0105 popularno\u015b\u0107 w Polsce, napisa\u0142 o Mi\u0142oszu „zdrajca” i „bierutowiec” na \u0142amach londy\u0144skich „Wiadomo\u015bci” Mieczys\u0142awa Grydzewskiego, redaktora przedwojennych „Wiadomo\u015bci Literackich”; sam Grydzewski r\u00f3wnie\u017c protestowa\u0142 przeciwko przyj\u0119ciu przez „Kultur\u0119” „by\u0142ego komunisty” i wypomina\u0142 mu „wiern\u0105 s\u0142u\u017cb\u0119 ludowej ojczy\u017anie przy ekspozyturach sowieckich”; „Dziennik” londy\u0144ski napisa\u0142: „”Kultura” przyj\u0119\u0142a zdrajc\u0119”.<\/p>\r\n
Dobrzy faszy\u015bci z Pary\u017ca<\/b><\/p>\r\n
Przez pi\u0119\u0107 pierwszych miesi\u0119cy 1951 roku Mi\u0142osz mieszka\u0142 w siedzibie „Kultury” paryskiej, gdzie zjawi\u0142 si\u0119 przera\u017cony z pocz\u0105tkiem stycznia i poprosi\u0142, by kto\u015b poszed\u0142 do jego mieszkania s\u0142u\u017cbowego po rzeczy, sam bowiem ba\u0142 si\u0119 tam pokazywa\u0107. W owym niespokojnym czasie zdarza\u0142y si\u0119 porwania przez NKWD niewygodnych dla Moskwy ludzi, jego obawy by\u0142y zatem uzasadnione. „Dla Mi\u0142osza byli\u015bmy dobrymi faszystami, jak bym to w skr\u00f3cie powiedzia\u0142” – tak w swojej autobiografii Giedroyc wspomina\u0142 pierwsze miesi\u0105ce sp\u0119dzone z Mi\u0142oszem w Maison-Laffitte. I dalej: „Awantury mi\u0119dzy Mi\u0142oszem a nami, zw\u0142aszcza Zygmuntem i Zosi\u0105 [Hertzami], by\u0142y sta\u0142e. On negowa\u0142 istnienie \u0142agr\u00f3w, troch\u0119 z przekory, a troch\u0119 dlatego, \u017ce nie bardzo w to wierzy\u0142. Ale faktem jest, \u017ce wyst\u0119powa\u0142y mi\u0119dzy nami r\u00f3\u017cnice w ocenie Zwi\u0105zku Sowieckiego i stalinizmu, do kt\u00f3rego on podchodzi\u0142 w spos\u00f3b bardzo \u0142agodny. Wida\u0107 to zreszt\u0105 w jego wyst\u0105pieniu sprzed kilku lat w pi\u015bmie „Na G\u0142os” w Krakowie, gdzie stwierdzi\u0142, \u017ce marksizm wyprowadzi\u0142 Polsk\u0119 z za\u015bcianka. Takich konflikt\u00f3w by\u0142o sporo. Moje stosunki z Woln\u0105 Europ\u0105 by\u0142y nie najlepsze, ale on uwa\u017ca\u0142 Woln\u0105 Europ\u0119 za instytucj\u0119 nies\u0142ychanie szkodliw\u0105”. Giedroyc nie podziela\u0142 entuzjastycznego stosunku Mi\u0142osza do Jerzego Andrzejewskiego, zw\u0142aszcza po wydaniu przez niego propagandowej agitki „Partia i tw\u00f3rczo\u015b\u0107 pisarza”.<\/p>\r\n
Redaktor „Kultury” uzna\u0142 talent Mi\u0142osza za dostatecznie dobry pow\u00f3d, by poecie-funkcjonariuszowi udzieli\u0107 schronienia. Mieszkaj\u0105cy w Maisons-Laffitte bliski przyjaciel Giedroycia, J\u00f3zef Czapski, ci\u0119\u017cko do\u015bwiadczony wi\u0119zie\u0144 obozu dla polskich je\u0144c\u00f3w w Starobielsku, cudem unikn\u0105\u0142 \u015bmierci w piwnicach charkowskiego NKWD, kt\u00f3ra sta\u0142a si\u0119 udzia\u0142em jego koleg\u00f3w wiosn\u0105 1940 roku. Po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej znalaz\u0142 si\u0119 w szeregach Armii Polskiej w ZSRS, formowanej przez genera\u0142a Andersa na podstawie umowy sowiecko-polskiej z lipca 1941 roku. Na polecenie swojego dow\u00f3dcy zje\u017adzi\u0142 Rosj\u0119 w poszukiwaniu zaginionych oficer\u00f3w z oboz\u00f3w w Starobielsku, Kozielsku i Ostaszkowie. Wys\u0142uchuj\u0105c z ust Mi\u0142osza, \u017ce \u0142agry to wymys\u0142, zacz\u0105\u0142 grozi\u0107 swoj\u0105 wyprowadzk\u0105 z Maisons-Laffitte. „Przez te miesi\u0105ce mieszkania u nas Mi\u0142osza zrozumia\u0142em, jak ogromna przepa\u015b\u0107 powsta\u0142a mi\u0119dzy krajem i nie tylko nami, a Zachodem” – zapisa\u0142 redaktor „Kultury”.<\/p>\r\n
„Upiory hitlerowskie”<\/b><\/p>\r\n
Kiedy 15 maja 1951 roku pojawi\u0142 si\u0119 w prasie komunikat francuskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych o udzieleniu azylu Mi\u0142oszowi, Konstanty Ildefons Ga\u0142czy\u0144ski odpowiedzia\u0142 w kraju „Poematem dla zdrajcy”:<\/p>\r\n
(\u2026) A ty jeste\u015b dezerter.
A ty jeste\u015b zdrajca. (\u2026)
A ty\u015b my\u015bla\u0142, \u017ce ci b\u0119dzie lepiej,
a ty\u015b my\u015bla\u0142, \u017ce lutnia to sklepik,
(\u2026) tak, m\u00f3j panie, nowojorski kramarz
rozumuje na temat sztuki.
(\u2026) Nie tak, bratku, zrobi\u0142 Kochanowski:
on te\u017c je\u017adzi\u0142, ale tutaj trwa\u0142 –
i wyci\u0105gn\u0105\u0142 swoje ga\u0142\u0119zie
a\u017c po flag\u0119 czerwon\u0105 dni naszych (\u2026).<\/p>\r\n
Antoni S\u0142onimski – na prze\u0142omie lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych i siedemdziesi\u0105tych guru lewicowej opozycji – uderzy\u0142 w histeryczny ton 4 listopada 1951 roku na \u0142amach „Trybuny Ludu”: „Godzisz w budow\u0119 fabryk, uniwersytet\u00f3w i szpitali, wrogiem jeste\u015b robotnik\u00f3w, inteligent\u00f3w i ch\u0142op\u00f3w. Cieszy ci\u0119 ka\u017cde z\u0142o, bo to tw\u00f3j \u017cer, bo p\u0142atny jeste\u015b, aby je odszukiwa\u0107 i rozg\u0142asza\u0107. Wrogiem jeste\u015b naszej tera\u017aniejszo\u015bci, ale co ci\u0119 przera\u017ca najbardziej, to nasza przysz\u0142o\u015b\u0107. Wiesz, \u017ce wykonanie planu sze\u015bcioletniego uczyni z Polski wielki i silny kraj socjalistyczny. Chcesz wojny. Na trupach nowych milion\u00f3w dzieci, kobiet i m\u0119\u017cczyzn opierasz swoje nadzieje. (\u2026) Sprzymierze\u0144cami twoimi s\u0105 przywr\u00f3cone do \u017cycia upiory hitlerowskie”.<\/p>\r\n
Szcz\u0119\u015bcie, \u015bmier\u0107 i terror<\/b><\/p>\r\n
W maju 1951 roku Giedroyc zgodzi\u0142 si\u0119 wydrukowa\u0107 w „Kulturze” artyku\u0142 Mi\u0142osza „Nie!”, chocia\u017c sam si\u0119 z jego tre\u015bci\u0105 nie zgadza\u0142 – ksi\u0105\u017c\u0119 krwi uwa\u017ca\u0142 jednak, \u017ce atakowany poeta ma prawo przedstawi\u0107 swoje racje. Tymczasem Mi\u0142osz g\u0142\u0119boko dotkn\u0105\u0142 ogromn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 uchod\u017ac\u00f3w. „Cieszy\u0142em si\u0119, i\u017c p\u00f3\u0142feudalna struktura Polski zosta\u0142a z\u0142amana, \u017ce robotniczo-ch\u0142opska m\u0142odzie\u017c zape\u0142nia uniwersytety, a Polska zmienia si\u0119 z kraju rolniczego w kraj przemys\u0142owo-rolniczy” – pisa\u0142 o upadku II Rzeczypospolitej. Zara\u017cony ideologi\u0105 bolszewick\u0105 nie kry\u0142 niech\u0119ci dla zwyk\u0142ego cz\u0142owieka z jego prostymi potrzebami, traktowa\u0142 go jak godnego pogardy t\u0119pego mieszczucha: „Czy szcz\u0119\u015bcie ludzi, kt\u00f3rych horyzont my\u015blowy jest ograniczony do kopania swoich ogr\u00f3dk\u00f3w, picia wina w kafejce i uprawiania hobbies, nie jest szcz\u0119\u015bciem idiot\u00f3w?” – pyta\u0142. I od razu odpowiada\u0142 s\u0142owami wzi\u0119tymi \u017cywcem z Lenina: „Nie do takiego szcz\u0119\u015bcia d\u0105\u017cy ludzko\u015b\u0107 poprzez \u015bmier\u0107 i terror. Czy idiota b\u0119dzie sadzi\u0107 r\u00f3\u017ce w swoim ogr\u00f3dku, czy r\u0105ba\u0107 las w karnych brygadach, jest w\u0142a\u015bciwie wszystko jedno. Cz\u0142owiek nie ma godno\u015bci, a \u017cycie ludzkie nie zas\u0142uguje na szacunek, je\u017celi w gr\u0119 wchodzi szcz\u0119\u015bcie ludzko\u015bci”. W\u015br\u00f3d budz\u0105cych oburzenie twierdze\u0144 znalaz\u0142o si\u0119 i to o sytuacji materialnej pisarzy w bierutowskiej Polsce: „Pisarze w krajach Zachodu nie mog\u0105 mie\u0107 poj\u0119cia o opiece, jak\u0105 zapewniaj\u0105 ich kolegom pa\u0144stwa rz\u0105dzone wed\u0142ug zasad leninizmu-stalinizmu (\u2026). Ich zarobki w por\u00f3wnaniu z zarobkami robotnika czy urz\u0119dnika s\u0105 niebotyczne, a pisarz zwykle ma pi\u0119kne mieszkanie. Wielcy pisarze przesz\u0142o\u015bci rzadko byli za ich \u017cycia honorowani. Zdychali z g\u0142odu, wyganiano ich z republik, wy\u015bmiewano, uwa\u017cano za wariat\u00f3w i maniak\u00f3w”. Zerwanie z re\u017cimem nazwa\u0142 „samob\u00f3jstwem”, a wcze\u015bniejsz\u0105 z nim wsp\u00f3\u0142prac\u0119 wyja\u015bnia\u0142 swoim „ironicznym stosunkiem” do emigracji: „Na kim\u015b, kto rozumia\u0142 dynamik\u0119 przemian zachodz\u0105cych w Polsce, spory kilkuosobowych stronnictw robi\u0142y wra\u017cenie bezu\u017cytecznej zabawy, a same postacie tych polityk\u00f3w wygl\u0105da\u0142y na figury z wodewilu. Mia\u0142em wi\u0119c powody, aby trzyma\u0107 si\u0119 nowej Polski zmierzaj\u0105cej ku socjalizmowi i tak by\u0142o do czasu, gdy postanowiono mnie, tak jak i innych podobnych do mnie pisarzy, ochrzci\u0107”.<\/p>\r\n
„Psyche bierutowca”<\/b><\/p>\r\n
Tekst Mi\u0142osza wywo\u0142a\u0142 istne trz\u0119sienie ziemi. Mieczys\u0142aw Grydzewski odpowiada\u0142 w londy\u0144skich „Wiadomo\u015bciach”: „Pan Czes\u0142aw Mi\u0142osz, „ceniony polski poeta”, jak o sobie z urocz\u0105 skromno\u015bci\u0105 pisze, kt\u00f3rego „nazwisko literackie by\u0142o wymawiane z szacunkiem”, a „kariera literacka zapewniona”, przez sze\u015b\u0107 lat „lojalnie” s\u0142u\u017cy\u0142 swojej „ludowej ojczy\u017anie” (\u2026). Po sze\u015bciu latach tej arcylojalnej s\u0142u\u017cby p. Mi\u0142osz, przejrzawszy, postanowi\u0142 pope\u0142ni\u0107 „samob\u00f3jstwo” i „przeci\u0105\u0142 zwi\u0105zki z polsk\u0105 demokracj\u0105 ludow\u0105”. Pan Mi\u0142osz podci\u0105\u0142 tedy sobie \u017cy\u0142y – ironizowa\u0142 Grydzewski – \u017cy\u0142y z\u0142otodajne, bo przecie\u017c zarobki pisarza w Polsce s\u0105 „niebotyczne””. I zwraca\u0142 uwag\u0119, \u017ce na polityczn\u0105 emigracj\u0119, kt\u00f3r\u0105 Mi\u0142osz wyszydza\u0142, sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 nie tylko „kilkuosobowe stronnictwa”, ale kilkaset tysi\u0119cy Polak\u00f3w, kt\u00f3rzy ju\u017c w roku 1945 nie wr\u00f3cili do kraju dla tych samych powod\u00f3w, dla kt\u00f3rych p. Mi\u0142osz zdecydowa\u0142 si\u0119 nie wr\u00f3ci\u0107 dopiero w roku 1951. Wypomnia\u0142 te\u017c Mi\u0142oszowi, \u017ce gdyby nie ta „ironicznie” traktowana przez niego emigracja, „nie by\u0142oby i \u015bwietnej „Kultury”, kt\u00f3ra wspania\u0142omy\u015blnie otworzy\u0142a mu swoje \u0142amy”.<\/p>\r\n
Grydzewski opublikowa\u0142 w listopadzie 1951 r. tekst Sergiusza Piaseckiego „By\u0142y poputczik Mi\u0142osz”. „Je\u015bli „nawr\u00f3cony” Mi\u0142osz o\u015bmiela si\u0119 pisa\u0107 w czasopi\u015bmie emigracyjnym „cieszy\u0142em si\u0119, i\u017c p\u00f3\u0142feudalna struktura Polski zosta\u0142a z\u0142amana”, \u0142atwo domy\u015bli\u0107 si\u0119, w jakim \u015bwietle jako dyplomata Bieruta ukazywa\u0142 obcym swoj\u0105 ojczyzn\u0119” – zauwa\u017ca\u0142. Co si\u0119 za\u015b tyczy dochod\u00f3w pisarzy w komunizmie, Piasecki konstatowa\u0142: „Mi\u0142osz ma racj\u0119, tylko nie dodaje, kto i za jakie zas\u0142ugi ma te „niebotyczne zarobki””. Autor „Kochanka Wielkiej Nied\u017awiedzicy” wypomina\u0142 mu r\u00f3wnie\u017c, \u017ce „wyliczy\u0142, kogo przek\u0142ada\u0142, lecz skromnie opu\u015bci\u0142 pozycje najciekawsze, np. przek\u0142ady z poezji Chin Ludowych („Tw\u00f3rczo\u015b\u0107” z wrze\u015bnia 1950 r.). Na str. 83 zbi\u00f3r tych ludowych pere\u0142ek rozpoczyna wiersz Mao Tse-tunga „\u015anieg”. Imponuj\u0105ce!”.<\/p>\r\n
Piaseckiego rozsierdzi\u0142o zdanie Mi\u0142osza o Rosjanach: „Kontakt z obywatelami tego kraju jest trudny, wspomnienia, jakie zostawi\u0142a armia wyzwalaj\u0105ca, nadmiernie sk\u0142onna do grabie\u017cy, z\u0142odziejstw i gwa\u0142t\u00f3w – niemi\u0142e”. „Tylko „niemi\u0142e””? – pyta\u0142 oburzony. „A armia, naturalnie, „wyzwalaj\u0105ca”. Grabie\u017c za\u015b, z\u0142odziejstwa i gwa\u0142ty (wyzwolicieli) tylko dlatego s\u0105 Mi\u0142oszowi niemi\u0142e, \u017ce nadmierne. Co innego, je\u015bliby robili to umiarkowanie, wed\u0142ug planu leninowsko-stalinowskiego. Gdyby dzi\u015b, na przyk\u0142ad, zgwa\u0142cili Putramenta, jutro J\u0119drychowskiego, potem Broniewskiego, p\u00f3\u017aniej Ga\u0142czy\u0144skiego, nast\u0119pnie Mi\u0142osza, mo\u017ce by to nawet by\u0142o mi\u0142e\u2026”.<\/p>\r\n
„Ca\u0142\u0105 potworno\u015b\u0107 psyche tego bierutowca” ujawnia – zdaniem Piaseckiego – wspomniany wy\u017cej fragment wypowiedzi Mi\u0142osza o szcz\u0119\u015bciu ludzko\u015bci „”poprzez \u015bmier\u0107 i terror”. Czy\u017c nie jest to filozofia zimnych gad\u00f3w, takich jak Dzier\u017cy\u0144ski? Dla nich cichy k\u0105t skromnego cz\u0142owieka i jego spok\u00f3j s\u0105 nienawistne. Im jest w\u0142a\u015bciwie „wszystko jedno”, czy zwyk\u0142y cz\u0142owiek stworzy sobie cich\u0105 przysta\u0144 \u017cyciow\u0105, czy gnije w \u0142agrze”.<\/p>\r\n
Ameryka ukrad\u0142a dzieci<\/b><\/p>\r\n
Piasecki przypomnia\u0142 kompromituj\u0105c\u0105 Mi\u0142osza afer\u0119 opisan\u0105 przez „Dziennik Polski” i „Dziennik \u0179o\u0142nierza” w maju 1947 roku. W waszyngto\u0144skiej korespondencji przedwojenny dziennikarz W\u0142adys\u0142aw Besterman, podpisany pseudonimem „Vigil”, zrelacjonowa\u0142 spraw\u0119 polskich sierot z Indii oraz bezdomnych dzieci polskich z obozu Santa Rosa w Meksyku, kt\u00f3re Polonia sprowadzi\u0142a do Stan\u00f3w i roztoczy\u0142a nad nimi opiek\u0119. Inicjatorem tego przedsi\u0119wzi\u0119cia by\u0142 kongresman Jan Lesi\u0144ski, przewodnicz\u0105cy kongresowej komisji imigracji i naturalizacji. „Wszystkie te dzieci przesz\u0142y piek\u0142o zsy\u0142ki sowieckiej i ogromna wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich postrada\u0142a rodzic\u00f3w na obszarach Peczory, poprzez Ko\u0142ym\u0119 do Kazachstanu” – pisa\u0142 Besterman. „Obecnie dzieci s\u0105 w szko\u0142ach, pod znakomit\u0105 opiek\u0105, wiele z nich adoptowa\u0142y rodziny ameryka\u0144skie”. Tymczasem warszawska plac\u00f3wka w Waszyngtonie postanowi\u0142a interweniowa\u0107. J\u00f3zef Giebu\u0142towicz, pierwszy sekretarz ambasady, pojawi\u0142 si\u0119 wraz z Czes\u0142awem Mi\u0142oszem w Departamencie Stanu z \u017c\u0105daniem „zwrotu dzieci”, wyg\u0142oszonym w imieniu rz\u0105du, kt\u00f3ry „jest jedynym opiekunem obywateli polskich za granic\u0105”. Obaj funkcjonariusze o\u015bwiadczyli, \u017ce dzieci „wywieziono do Stan\u00f3w Zjednoczonych i wydano w obce r\u0119ce”. Utrzymywali, \u017ce w kraju znale\u017ali si\u0119 rodzice, kt\u00f3rzy domagaj\u0105 si\u0119 powrotu swych dzieci, lecz nazwisk nie chcieli wymieni\u0107. „Odpowied\u017a by\u0142a grzeczna i prosta” – pisa\u0142 Vigil. „Stany Zjednoczone za\u0142atwi\u0142y spraw\u0119 imigracji dzieci zgodnie z przepisami prawa i w zgodzie z prawnymi opiekunami dzieci, kt\u00f3rymi byli – w Indiach na przyk\u0142ad – ludzie mianowani przez s\u0105d okr\u0119gowy w Bombaju. Obecnie ameryka\u0144skie instytucje opieki spo\u0142ecznej s\u0105 ca\u0142kowicie zadowolone ze sposobu umieszczenia dzieci, ich kszta\u0142cenia itd.”. Doj\u015b\u0107 mia\u0142o nawet do drobnego incydentu, poniewa\u017c Giebu\u0142towicz zacz\u0105\u0142 krzycze\u0107, \u017ce dzieci zosta\u0142y porwane. Piasecki, poruszony bezczelno\u015bci\u0105 obu przedstawicieli warszawskich w\u0142adz, podsumowa\u0142 „interwencj\u0119”: „Jaka szkoda, \u017ce rz\u0105d bierutowski nie pos\u0142a\u0142 poety Mi\u0142osza na Sybir, aby \u015bci\u0105gn\u0105\u0107 dzieci polskie, kt\u00f3re pojecha\u0142y tam na wycieczk\u0119 krajoznawcz\u0105 w latach 1939-1944. Wiele z nich zosta\u0142o sierotami”.<\/p>\r\n
Z g\u0142\u00f3wnym przes\u0142aniem tekstu Piaseckiego zgodzi\u0142aby si\u0119 zapewne znaczna cz\u0119\u015b\u0107 uchod\u017ac\u00f3w. A brzmia\u0142o ono tak: gdyby poeta przyzna\u0142 bez pozy i blagi, \u017ce s\u0142u\u017cy\u0142 z\u0142ej sprawie, i po\u015bwi\u0119ci\u0142 sw\u00f3j talent zwalczaniu z\u0142a, „kt\u00f3remu s\u0142u\u017cy\u0142 i kt\u00f3re te\u017c szerzy\u0142”, wszyscy powinni zapomnie\u0107 o jego przesz\u0142o\u015bci.<\/p>\r\n
Ksi\u0105\u017cka fa\u0142szywa<\/b><\/p>\r\n
Nad sporem o Mi\u0142osza pochyla\u0142 si\u0119 w swojej korespondencji z Grydzewskim Jan Lecho\u0144, jeden z najwi\u0119kszych polskich poet\u00f3w XX wieku. „Spraw\u0119 Mi\u0142osza w „Kulturze” uwa\u017cam za skandal pierwszej klasy – pisa\u0142 Lecho\u0144 – i nie rozumiem, jak ludzie mog\u0105 po tym drukowa\u0107 w „Kulturze””. I dodawa\u0142: „Na mi\u0142o\u015b\u0107 bosk\u0105, zr\u00f3bcie jakie\u015b lanie Mi\u0142oszowi. Czapski i jego kaplica robi\u0105 \u015bwi\u0144stwo niepoj\u0119te, bo przecie\u017c s\u0105 jakie\u015b polskie sprawy, polskie krzywdy, o kt\u00f3re trzeba si\u0119 upomina\u0107”. Grydzewski odpowiada\u0142: „Nie wiem, dlaczego namawiasz mnie do robienia lania Mi\u0142oszowi, przecie\u017c nic innego nie robi\u0119”. Dla artyku\u0142u Piaseckiego „By\u0142y poputczik Mi\u0142osz” Lecho\u0144 mia\u0142 bardzo wiele uznania: „Jest w nim ton niepodrobionej pasji i pogardy, kt\u00f3rego brakowa\u0142o innym na ten temat sceptycznym m\u0119drkowaniom. Je\u015bli Mi\u0142osz ma w sobie odrobin\u0119 uczciwo\u015bci, powinien si\u0119 powiesi\u0107, a w ka\u017cdym razie p\u00f3j\u015b\u0107 do pracy fizycznej, aby dowie\u015b\u0107, \u017ce jest „z ludem””.<\/p>\r\n
„A inna rzecz – pisa\u0142 Lecho\u0144 do Grydzewskiego w 1954 roku – \u017ce warto przeczyta\u0107 tego Mi\u0142osza”.<\/p>\r\n
Pierwsza obszerna publikacja Mi\u0142osza na emigracji, „Zniewolony umys\u0142” z 1953 roku, opisa\u0107 mia\u0142a proces tytu\u0142owego zniewalania duchowego przez system i metody do tego celu stosowane. Poniewa\u017c ksi\u0105\u017ck\u0119 t\u0119 poeta po\u015bwi\u0119ci\u0142 g\u0142\u00f3wnie pisarzom komunistycznego establishmentu, nie pozwala\u0142a ona Zachodowi poj\u0105\u0107 ani sensu, ani skutk\u00f3w komunizmu. „Uwa\u017ca\u0142em j\u0105 za fa\u0142szyw\u0105, gdy\u017c – jak to zauwa\u017cy\u0142 Grudzi\u0144ski – kreowa\u0142a mit ketmana, podczas gdy w gr\u0119 wchodzi\u0142 po prostu pospolity strach i oportunizm” – pisa\u0142 po latach jej wydawca Giedroyc. „Ksi\u0105\u017cka ta nie u\u0142atwi\u0142a mi zrozumienia \u015bwiata komunistycznego. Ale u\u0142atwi\u0142a mi zrozumienie polskiego \u015brodowiska intelektualnego, pozbawiaj\u0105c mnie wielu z\u0142udze\u0144”.<\/p>\r\n
Komunizm – tak, wypaczenia – nie<\/b><\/p>\r\n
Dzisiejszego czytelnika uderza\u0107 mo\u017ce w „Zniewolonym umy\u015ble” brak jakiegokolwiek moralnego i historycznego punktu odniesienia – ukazania si\u0142, kt\u00f3re mog\u0142yby si\u0119 opisanemu przez autora zjawisku oprze\u0107. Czytaj\u0105c t\u0119 ksi\u0105\u017ck\u0119, mo\u017cna mie\u0107 wra\u017cenie, \u017ce bolszewizm zaprowadzony zosta\u0142 w 1945 r. w jakiej\u015b pustce kulturowej; \u017ce nie istnia\u0142a dla niego \u017cadna alternatywa, s\u0142owem – \u017ce nie by\u0142o elit walcz\u0105cych przeciwko sowieckiej okupacji. Poniewa\u017c Mi\u0142osz odrzuca\u0142 „faszystowsk\u0105” przedwojenn\u0105 Polsk\u0119, kt\u00f3ra napawa\u0142a go przera\u017ceniem, obce mu by\u0142o i Polskie Pa\u0144stwo Podziemne. W zbiorze korespondencji z lat 1945-1950 „Zaraz po wojnie” pisa\u0142 przecie\u017c: „Je\u017celi [kto\u015b] uwa\u017ca te bezustanne ofiary, konspiracje, powstania za zupe\u0142ny nonsens, po prostu dlatego, \u017ce w „normalnych” krajach tego nie ma. Ostatecznie, je\u017celi 99% Francuz\u00f3w \u017cy\u0142o jak zwykle po kl\u0119sce 1940 roku, to jest normalne”.<\/p>\r\n
Giedroyc, kt\u00f3remu poeta zawdzi\u0119cza\u0142 przetrwanie na Zachodzie, do ko\u0144ca \u017cycia podkre\u015bla\u0142, \u017ce w jego osobistych stosunkach z Mi\u0142oszem panowa\u0142 ch\u0142odny dystans. 16 lipca 1956 roku, kiedy „sprawa Mi\u0142osza” straci\u0142a ju\u017c pierwszy impet, pisa\u0142 do Juliusza Mieroszewskiego: „Co do Mi\u0142osza, to mnie nie bardzo dziwi niech\u0119\u0107 krajowc\u00f3w do niego (\u2026). Jest to facet pe\u0142en kompleks\u00f3w, bardzo s\u0142aby, ze snobizmem lewicowo\u015bci. Dla niego zar\u00f3wno Pan, jak i ja jeste\u015bmy troch\u0119 faszy\u015bci. Ja mam z nim stale krzy\u017c pa\u0144ski i gdyby nie talent, to dawno bym si\u0119 przesta\u0142 m\u0119czy\u0107”.<\/p>\r\n
Chocia\u017c wysoko ceni\u0142 jego tw\u00f3rczo\u015b\u0107 i szczerze cieszy\u0142 si\u0119 z literackiego Nobla, to jednak odm\u00f3wi\u0142 mu w latach siedemdziesi\u0105tych opublikowania „Mojego wieku” – wywiadu-rzeki z komunizuj\u0105cym przed wojn\u0105 Aleksandrem Watem, jasno uzasadniaj\u0105c swoje postanowienie: „Wat pisa\u0142 o Drugim Korpusie „banda faszyst\u00f3w”. Wat nie mia\u0142 o tym zielonego poj\u0119cia, a Mi\u0142osz wiedzia\u0142 niewiele wi\u0119cej. Nie mog\u0142em tego pu\u015bci\u0107” – wyja\u015bnia\u0142 w li\u015bcie przyjacielowi Jerzemu Stempowskiemu.<\/p>\r\n
Wydaje si\u0119, \u017ce fenomen Mi\u0142osza, bo tak w\u0142a\u015bnie poeta by\u0142 w kr\u0119gu „Kultury” odbierany, polega\u0142 na jego skrajnej lewicowo\u015bci, kt\u00f3ra nie mog\u0142a znale\u017a\u0107 dla siebie miejsca ani w PRL, ani na emigracji, b\u0119d\u0105cej dla\u0144 uosobieniem wszystkiego, co najgorsze w „strasznej Polsce”. „Mi\u0142osz pope\u0142nia b\u0142\u0105d zasadniczy, id\u0105c \u015bladami ekskomunist\u00f3w typu Koestlera i utrzymuj\u0105c, \u017ce wszystko na prawo od partii komunistycznej jest reakcj\u0105 i wobec tego ca\u0142y problem sprowadza si\u0119 do walki ze stalinizmem” – tak zwi\u0119\u017ale przedstawi\u0142 jego pogl\u0105dy Stempowski w 1951 roku.<\/p>\r\n
Sp\u00f3\u017anione wo\u0142anie o sowieck\u0105 republik\u0119<\/b><\/p>\r\n
Poeta wyg\u0142asza\u0142 bulwersuj\u0105ce opinie jeszcze wiele lat po zerwaniu z PRL. Zbigniew Herbert w wywiadzie dla „Tygodnika Solidarno\u015b\u0107” z listopada 1994 r. wspomina\u0142: „By\u0142 to 1968 czy 1969 rok. Powiedzia\u0142 mi – na trze\u017awo – \u017ce trzeba przy\u0142\u0105czy\u0107 Polsk\u0119 do Zwi\u0105zku Radzieckiego. Ja na to: „Czesiu, we\u017amy lepiej zimny tusz i chod\u017amy na drinka”. My\u015bla\u0142em, \u017ce to \u017cart czy prowokacja. Lecz gdy powt\u00f3rzy\u0142 to na kolacji, gdzie byli Amerykanie, kt\u00f3rym si\u0119 to nawet bardzo spodoba\u0142o, wsta\u0142em i wygarn\u0105\u0142em. Takich rzeczy nie mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 – nawet \u017cartem”. W filmie Jerzego Zalewskiego „Obywatel poeta” z 2000 roku Herbert m\u00f3wi\u0142 o Mi\u0142oszu: „W decyduj\u0105cym momencie, lata 1945-1947, kiedy ludzie nazywani bandytami umierali w lesie za Polsk\u0119, on pisywa\u0142 felietony niestosowne w „Dzienniku Polskim”, za co dosta\u0142 posad\u0119 attach\u00c3\u00a9 kulturalnego w Stanach. Ja nie wymagam od przyjaci\u00f3\u0142, \u017ceby byli zawsze mojego zdania, ale \u017ceby nie byli zdania tak przeciwnego, tak konformistycznego i tak wazeliniarskiego, \u017ce nie da si\u0119 tego je\u015b\u0107 czy nawet patrze\u0107 na to”. I powraca do rozmowy w Berkeley: „Podczas jakiego\u015b spotkania w Kalifornii on powiedzia\u0142 o przy\u0142\u0105czeniu Polski do ZSRR jako 17 republiki. To by\u0142o morderstwo intelektualne na swojej Ojczy\u017anie. Wsta\u0142em i wygarn\u0105\u0142em, w\u015bciek\u0142o\u015b\u0107 dodawa\u0142a mi skrzyde\u0142”. Giedroyc natomiast wspomina\u0142, \u017ce Herbert „zrobi\u0142 w Berkeley dzik\u0105 awantur\u0119, kiedy Mi\u0142osz u\u017cy\u0142, u siebie w domu, okre\u015blenia „bandyci z AK”” – przytacza\u0142 jednak t\u0119 histori\u0119 na dow\u00f3d obiektywizmu Mi\u0142osza w kwestiach poetyckich, bowiem mimo dzikiej awantury Mi\u0142osz przet\u0142umaczy\u0142 i wydrukowa\u0142 w „New York Review of Books” wiersze Herberta. „Dla niego najwa\u017cniejsze by\u0142o, \u017ce jest to wielka poezja” – konstatuje naczelny „Kultury”.<\/p>\r\n
Juliusz Mieroszewski, pa\u0142aj\u0105cy niech\u0119ci\u0105 do \u015brodowiska londy\u0144skiego, zamkni\u0119tego – jak pisa\u0142 – „dla ka\u017cdego, kto nie nosi na swych szatach pielgrzymich autentycznego py\u0142u szosy zaleszczyckiej”, zaanga\u017cowa\u0142 si\u0119 w obron\u0119 Mi\u0142osza ze wzgl\u0119d\u00f3w, rzec by mo\u017cna, zdroworozs\u0105dkowych i taktycznych: skoro na pot\u0119pienie zas\u0142uguje cz\u0142owiek, kt\u00f3ry „od re\u017cimu odszed\u0142”, co powie emigracja – gdy odrodzi si\u0119 niepodleg\u0142a Polska – „o ca\u0142ej naszej literaturze, o wszystkich profesorach uniwersytet\u00f3w, o milionach ludzi, kt\u00f3rzy b\u0119d\u0105 wtedy znacznie bardziej „winni” ni\u017c Mi\u0142osz” – pisa\u0142 do redaktora „Kultury” w 1953 roku.<\/p>\r\n
Inteligent na wz\u00f3r Mi\u0142osza<\/b><\/p>\r\n
Ze wszystkich opinii wyg\u0142oszonych w\u00f3wczas o Mi\u0142oszu jedna brzmi dzi\u015b proroczo. Mieroszewski pisa\u0142 w styczniu 1953 roku: „Jest to pierwszy inteligent „stamt\u0105d”, z kt\u00f3rym rozmawia\u0142em. On w gruncie rzeczy jest ca\u0142kowicie pod wp\u0142ywem marksizmu i r\u00f3\u017cni go od emigracji fakt, \u017ce my w wi\u0119kszo\u015bci, rozpatruj\u0105c spraw\u0119 polsk\u0105, wychodzimy z sytuacji, jak\u0105 zostawili\u015bmy za sob\u0105 w 1939 roku, a on wychodzi z sytuacji obecnej i dlatego jego g\u0142\u00f3wnym zainteresowaniem jest sprawa, dlaczego komunizm „nie dzia\u0142a” i co nale\u017cy zrobi\u0107 i w jakim sensie go zmieni\u0107 czy „odstalini\u0107”, by „dzia\u0142a\u0142”. My\u015bl\u0119, \u017ce gdyby dzi\u015b czy za dziesi\u0119\u0107 lat mo\u017cna by wr\u00f3ci\u0107 do Kraju, to wi\u0119kszo\u015b\u0107 inteligent\u00f3w tak w\u0142a\u015bnie b\u0119dzie rozumowa\u0142a jak Mi\u0142osz?”. To samo powiedzia\u0142 konserwatywnemu politykowi brytyjskiemu lordowi Auberonowi Herbertowi w 1953 roku: „Kiedy\u015b, po uwolnieniu, wi\u0119kszo\u015b\u0107 inteligent\u00f3w nie tylko w Polsce, ale i ca\u0142ej Europie \u015arodkowo-Wschodniej b\u0119dzie plus minus tak wygl\u0105da\u0142a jak Mi\u0142osz”.<\/p>\r\n
Anna Zechenter<\/b><\/em><\/p>\r\n Autorka jest pracownikiem krakowskiego oddzia\u0142u IPN.<\/p>\r\n Spisane b\u0119d\u0105 czyny i rozmowy. Czes\u0142aw Mi\u0142osz, Washington D.C., 1950<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Kiedy Czes\u0142aw Mi\u0142osz, poeta i przedstawiciel komunistycznego rz\u0105du polskiego na Zachodzie, postanowi\u0142 w 1951 roku uciec z posady attach\u00c3\u00a9 prasowego i schroni\u0142 si\u0119 w siedzibie „Kultury” w Pary\u017cu, na emigracji zawrza\u0142o. Je\u017celi trzeba przypomina\u0107 tamten sp\u00f3r sprzed sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu lat, to nie ze wzgl\u0119du na wsp\u00f3\u0142prac\u0119 Mi\u0142osza z w\u0142adzami od 1946 roku – fakt ten jest […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[66,81],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/70475"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=70475"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/70475\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=70475"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=70475"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=70475"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}