{"id":69770,"date":"2013-08-08T11:04:47","date_gmt":"2013-08-08T16:04:47","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=69770"},"modified":"2013-08-08T11:04:47","modified_gmt":"2013-08-08T16:04:47","slug":"wolnosc-wyznania-w-nauczaniu-papiezy-xix-wieku-od-quod-aliquantum-po-syllabus-errorum","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=69770","title":{"rendered":"Wolno\u015b\u0107 wyznania w nauczaniu papie\u017cy XIX wieku: od \u201eQuod aliquantum” po \u201eSyllabus errorum”"},"content":{"rendered":"

\u201eJest jeden Ko\u015bci\u00f3\u0142, \u015bwi\u0119ty, katolicki i apostolski. (\u2026) Poza nim nie ma zbawienia ani odpuszczenia grzech\u00f3w\u201d1<\/a><\/sup>. W ten spos\u00f3b w 1302 r. wydaj\u0105c bull\u0119 Unam Sanctam<\/em>, papie\u017c Bonifacy VIII podkre\u015bli\u0142 g\u0142oszony wcze\u015bniej (np. na Soborze Latera\u0144skim IV2<\/a><\/sup>), a powtarzany przez nast\u0119pne wieki stosunek Ko\u015bcio\u0142a katolickiego do innych wyzna\u0144. Bulla ta zosta\u0142a uroczy\u015bcie potwierdzona na XI sesji XVIII Soboru Powszechnego, Latera\u0144skiego V bull\u0105 Leona X Pastor Aeternus<\/em>.<\/p>\r\n

Wyj\u0105tkowo\u015b\u0107 XIX wieku w historii Ko\u015bcio\u0142a katolickiego polega na tym, \u017ce Stolicy Apostolskiej i skupionym wok\u00f3\u0142 niej wiernym przysz\u0142o si\u0119 zmierzy\u0107 z ideologi\u0105 rewolucji francuskiej, kt\u00f3ra w spos\u00f3b trwa\u0142y wyznaczy\u0142a aktualny a\u017c do dzi\u015b paradygmat my\u015blenia o spo\u0142ecze\u0144stwie, pa\u0144stwie i o zajmowanym w nich przez jednostk\u0119 miejscu. Ideologia ta postawi\u0142a sobie za zadanie przeobra\u017cenie zastanej rzeczywisto\u015bci. Projekt ten wi\u0105za\u0142 si\u0119 ze zniesieniem albo przekszta\u0142ceniem istniej\u0105cych instytucji politycznych, spo\u0142ecznych, ekonomicznych, a tak\u017ce religijnych. Z tego te\u017c wzgl\u0119du rewolucja francuska wywo\u0142a\u0142a kryzys polityczny i religijny, kt\u00f3ry \u00f3wcze\u015bni hierarchowie Ko\u015bcio\u0142a i wierni mogli por\u00f3wnywa\u0107 do roz\u0142amu czas\u00f3w reformacji.<\/p>\r\n

Podczas rewolucji propagowano nauk\u0119 moralno\u015bci publicznej opartej na religii naturalnej. Najcz\u0119stszym punktem odniesienia by\u0142a religia naturalna Jana Jakuba Rousseau, w kt\u00f3rej czczono jedynie Stw\u00f3rc\u0119 wszechrzeczy, jako \u015bwi\u0105tyni\u0119 postrzegano ca\u0142y \u015bwiat, zawodowe kap\u0142a\u0144stwo postrzegano jako nadu\u017cycie, a czysto\u015b\u0107 serca uwa\u017cano za ofiar\u0119 dla Najwy\u017cszej Istoty. Obok russoistycznej religii naturalnej pojawia\u0142y si\u0119 pr\u00f3by konstruowania swego rodzaju religii syntetycznej jako fundamentu moralno\u015bci powszechnej. Oznacza\u0142oby to synkretyczne wykorzystanie tego, co wsp\u00f3lne wszystkim najwa\u017cniejszym religiom \u015bwiata, z ich r\u00f3\u017cnorodno\u015bci\u0105 dogmat\u00f3w i mozaik\u0105 filozofii moralnych3<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Obok tre\u015bci zawartej w nakazach moralno\u015bci republika\u0144skiej istotn\u0105 rol\u0119 przypisano formie jej przekazywania. Przekonanie o wysokiej skuteczno\u015bci technik oddzia\u0142ywania wytworzonych przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 spowodowa\u0142o wykorzystanie szko\u0142y i druku do rozpowszechniania i popularyzacji idei rewolucyjnych. Konieczno\u015b\u0107 zapewnienia sobie monopolu na indoktrynacj\u0119 m\u0142odzie\u017cy przyczyni\u0142a si\u0119 do tego, \u017ce dla nauczania Ko\u015bcio\u0142a nie by\u0142o ju\u017c miejsca w programach edukacyjnych. O wyrugowanie religii ze szk\u00f3\u0142 apelowa\u0142 J.A.N. Caritet, markiz de Condorcet, kt\u00f3ry g\u0142osi\u0142 te pogl\u0105dy w imi\u0119 r\u00f3wno\u015bci i wolno\u015bci. Jego stanowisko opiera\u0142o si\u0119 na prze\u015bwiadczeniu, \u017ce skoro w pa\u0144stwie wyst\u0119puj\u0105 r\u00f3wnie\u017c inne wyznania, to nie mo\u017cna zdominowa\u0107 szk\u00f3\u0142 przez jedn\u0105 konfesj\u0119, cho\u0107by najliczniej reprezentowan\u0105. Odwo\u0142anie do wolno\u015bci s\u0142u\u017cy\u0142o pogl\u0105dowi o konieczno\u015bci traktowania religii jako kwestii wolnego wyboru, a nie szkolnego przymusu4<\/a><\/sup>. Po 1789 r. wydawano podr\u0119czniki moralno\u015bci i \u015bwieckie katechizmy streszczaj\u0105ce dorobek o\u015bwieceniowej etyki. Przyjmowano tradycyjn\u0105 konwencj\u0119, nape\u0142niaj\u0105c j\u0105 now\u0105, rewolucyjn\u0105 tre\u015bci\u0105, najcz\u0119\u015bciej dotycz\u0105c\u0105 religii naturalnej. Za przyk\u0142ad tego rodzaju pedagogicznych lektur mo\u017ce pos\u0142u\u017cy\u0107 Katechizm powszechny<\/em>, kt\u00f3rego autorem by\u0142 Jan Franciszek Saint-Martin, poeta, filozof, przyjaciel D. Diderota. Najwi\u0119ksza liczba wyda\u0144 tego rodzaju druk\u00f3w przypada\u0142a na lata 1793-1794. Jesieni\u0105 1793 r., czyli w okresie dechrystianizacji, pojawia\u0142y si\u0119 w\u00a0takich publikacjach szyderstwa z religii, z wiary w nie\u015bmiertelno\u015b\u0107 duszy i po\u015bmiertn\u0105 nagrod\u0119 za cnotliwe \u017cycie5<\/a><\/sup>. Cz\u0119stsze by\u0142y jednak odwo\u0142ania do religii deistycznej i pr\u00f3by przekonywania uczni\u00f3w do rewolucyjnych idei przy pomocy antycznych bohater\u00f3w, jak – w\u00f3wczas popularnego – Mucjusza Scewoli.<\/p>\r\n

Na gruzach katolickiego spo\u0142ecze\u0144stwa arcychrze\u015bcija\u0144skich kr\u00f3l\u00f3w budowano porz\u0105dek z now\u0105 religi\u0105 Istoty Najwy\u017cszej (o wyra\u017anej konotacji maso\u0144skiej). Religia ta mia\u0142a swoich m\u0119czennik\u00f3w (J. Marata, L.-M. Lepeletiera, M.J. Chaliera), w\u0142asny o\u0142tarz – \u201eo\u0142tarz ojczyzny\u201d, swoje symbole i pie\u015bni. Jakobini pr\u00f3bowali rozwija\u0107 \u015bwieck\u0105 \u201ereligi\u0119 obywatelsk\u0105\u201d rozniecan\u0105 has\u0142em \u201eojczyzny w niebezpiecze\u0144stwie\u201d i opart\u0105 w du\u017cej mierze na uczuciach patriotycznych, wyra\u017caj\u0105cych si\u0119 we wrogo\u015bci wobec rodzimych przeciwnik\u00f3w i w niech\u0119ci wobec narod\u00f3w o\u015bciennych. Pa\u0144stwo jakobin\u00f3w stara\u0142o si\u0119 urzeczywistnia\u0107 ide\u0119 budowy doczesnego raju dla nowego cz\u0142owieka i nowego spo\u0142ecze\u0144stwa6<\/a><\/sup>. Z gorliwo\u015bci\u0105 pierwszych chrze\u015bcijan i wzoruj\u0105c si\u0119 na surowych antycznych m\u0119\u017cach stanu i tyranob\u00f3jcach, wykuwano \u201erepublik\u0119 cnoty\u201d. By\u0142o to wyra\u017ane odwo\u0142anie do monteskiuszowskiej cnoty jako zasady ustroju republika\u0144skiego. Moralne walory obywatela mia\u0142y by\u0107 podwalin\u0105 demokracji7<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Pocz\u0105wszy od 1792 r., rewolucja zacz\u0119\u0142a – jak to okre\u015blali sami rewolucjoni\u015bci – \u201epo\u017cera\u0107 w\u0142asne dzieci\u201d i kierowa\u0107 si\u0119 negacj\u0105, bezustannie wymy\u015blaj\u0105c i definiuj\u0105c nowego wroga. Jednym z przeciwnik\u00f3w Francji rewolucyjnej by\u0142 w\u0142a\u015bnie \u00c3\u2030glise catholique romaine<\/em>, przechowuj\u0105cy dziedzictwo Francji kr\u00f3l\u00f3w arcychrze\u015bcija\u0144skich. Jak pisze A. Wielomski, w okresie jakobi\u0144skim wymordowano mn\u00f3stwo duchownych, bardzo cz\u0119sto nie tylko bez procesu, ale nawet bez wyroku. Topiono ich w morzu, gilotynowano. Dopuszczano si\u0119 profanacji ko\u015bcio\u0142\u00f3w, wywlekano ko\u015bci z cmentarzy, palono krzy\u017ce i pos\u0105gi \u015bwi\u0119tych, niszczono relikwie i hostie8<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Ko\u015bci\u00f3\u0142 we Francji, pierwszy do\u015bwiadczony przez nowe tendencje, by\u0142 silnie zwi\u0105zany z monarchi\u0105. Rozwijana od ko\u0144ca \u015bredniowiecza doktryna gallikanizmu g\u0142osi\u0142a niezale\u017cno\u015b\u0107 Ko\u015bcio\u0142a francuskiego od Stolicy Piotrowej, a jednocze\u015bnie silnie uzale\u017cnia\u0142a struktury ko\u015bcielne od polityki dworu9<\/a><\/sup>. Silny zwi\u0105zek mi\u0119dzy tymi dwiema instytucjami powodowa\u0142, \u017ce zachwianie si\u0119 pozycji monarchii prowadzi\u0142o nieuchronnie do zachwiania si\u0119 samego francuskiego Ko\u015bcio\u0142a. W przedrewolucyjnej Francji silne by\u0142y bowiem tendencje antyklerykalne, co t\u0142umaczy\u0107 nale\u017cy post\u0119puj\u0105c\u0105 laicyzacj\u0105 i rozpowszechnieniem si\u0119 \u201ewieku \u015bwiate\u0142\u201d, g\u0142osz\u0105cego prymat rozumu nad wiar\u0105. W\u015br\u00f3d koryfeuszy nowych tre\u015bci wielu by\u0142o deist\u00f3w10<\/a><\/sup>, odrzucaj\u0105cych Objawienie, a tym samym sens utrzymywania instytucji Wikariusza Chrystusowego i podleg\u0142ych mu struktur, oraz ateist\u00f3w (np. J.O. de La Mettrie, P.H.T. d\u2019Holbach). Motywacje os\u00f3b wyst\u0119puj\u0105cych przeciw Ko\u015bcio\u0142owi zasadza\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w sferze politycznej. Bur\u017cuazja domaga\u0142a si\u0119 partycypacji we w\u0142adzy w pa\u0144stwie, strze\u017conej przez stany uprzywilejowane. W publicystycznej ikonografii XVIII w. przedstawiano szlachcica i duchownego jako stroni\u0105cych od pracy paso\u017cyt\u00f3w \u017ceruj\u0105cych na niedoli zubo\u017ca\u0142ych przedstawicieli staniu trzeciego.<\/p>\r\n

26 VIII 1789 r. og\u0142oszono \u201epod auspicjami Istoty Najwy\u017cszej\u201d11<\/a><\/sup> Deklaracj\u0119 praw cz\u0142owieka i obywatela<\/em>, kt\u00f3ra proklamowa\u0142a m.in. wolno\u015b\u0107 religijn\u0105. W artykule 10. Deklaracji<\/em> znalaz\u0142 si\u0119 taki zapis: \u201eNikt nie mo\u017ce by\u0107 niepokojony z powodu swoich przekona\u0144, r\u00f3wnie\u017c religijnych, byle ich manifestowanie nie zak\u0142\u00f3ca\u0142o porz\u0105dku publicznego ustanowionego przez prawo\u201d12<\/a><\/sup>. Rewolucjoni\u015bci wprowadzaj\u0105c zatem wolno\u015b\u0107 wyznania, pozostawili w\u0142adzom pa\u0144stwowym mo\u017cliwo\u015b\u0107 jej ograniczania wed\u0142ug okre\u015blonych w prawie kryteri\u00f3w.<\/p>\r\n

Kwesti\u0119 wolno\u015bci poruszono tak\u017ce, reguluj\u0105c problem \u017cycia zakonnego. 13 II 1790 r. zabroniono sk\u0142adania \u015blub\u00f3w zakonnych i r\u00f3wnocze\u015bnie zniesiono wszystkie zakony i zgromadzenia o \u015blubach uroczystych \u201d\u201d z wyj\u0105tkiem tych, kt\u00f3re prowadzi\u0142y akcj\u0119 charytatywn\u0105 i zajmowa\u0142y si\u0119 nauczaniem13<\/a><\/sup>. A. Barnave zakaz tworzenia nowych zakon\u00f3w argumentowa\u0142 faktem, \u017ce Deklaracja<\/em> zakazuje pozbawiania ludzi wolno\u015bci osobistej, a nawet zakazuje im pozbawi\u0107 si\u0119 jej samemu poprzez z\u0142o\u017cenie \u015blub\u00f3w zakonnych14<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Gdy nast\u0105pi\u0142a erupcja wydarze\u0144 rewolucyjnych, chaos polityczny i dezorientacja w\u015br\u00f3d funkcjonariuszy administracji przyczyni\u0142y si\u0119 do spadku dochod\u00f3w pa\u0144stwowych. 10 X 1789 na wniosek biskupa Autun, C.M. de Talleyrand-P\u00c3\u00a9rigord Zgromadzenie Konstytucyjne uchwali\u0142o przej\u0119cie przez pa\u0144stwo d\u00f3br materialnych Ko\u015bcio\u0142a, obiecuj\u0105c subwencjonowanie koszt\u00f3w utrzymania kleru. Poczynaniom tym sprzyja\u0142a doktryna gallikanizmu, kt\u00f3ra g\u0142osi\u0142a, \u017ce maj\u0105tek Ko\u015bcio\u0142a we Francji znajdowa\u0142 si\u0119 tylko w jego u\u017cytkowaniu. Mienie to mia\u0142o stanowi\u0107 swego rodzaju w\u0142asno\u015b\u0107 publiczn\u0105, kt\u00f3r\u0105 w\u0142adca m\u00f3g\u0142 ewentualnie przeznaczy\u0107 na inne cele. Pogl\u0105d ten opiera\u0142 si\u0119 na prze\u015bwiadczeniu, \u017ce dobra ko\u015bcielne winne by\u0107 przeznaczone na wype\u0142nianie obowi\u0105zk\u00f3w na\u0142o\u017conych przez pa\u0144stwo, a zwi\u0105zanych z dzia\u0142alno\u015bci\u0105 o\u015bwiatow\u0105 i opiek\u0105 spo\u0142eczn\u010515<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Zab\u00f3r d\u00f3br ko\u015bcielnych poci\u0105gn\u0105\u0142 za sob\u0105 konieczno\u015b\u0107 uregulowania sytuacji materialnej duchowie\u0144stwa, okre\u015blenie liczby op\u0142acanych przez pa\u0144stwo ksi\u0119\u017cy i wysoko\u015bci ich \u015bwiadcze\u0144. W opinii Boles\u0142awa Kumora w tych w\u0142a\u015bnie okoliczno\u015bciach nale\u017cy doszukiwa\u0107 si\u0119 genezy konstytucji cywilnej duchowie\u0144stwa16<\/a><\/sup>, kt\u00f3ra r\u00f3wna\u0142a liczb\u0119 diecezji z liczb\u0105 departament\u00f3w, wprowadza\u0142a wybory biskup\u00f3w i proboszcz\u00f3w przez uprawnionych do tego obywateli. Konstytucja zakazywa\u0142a wysy\u0142ania pr\u00f3\u015bb do papie\u017ca o konfirmacj\u0119 biskup\u00f3w.<\/p>\r\n

Ten akt prawny burzy\u0142 jedno\u015b\u0107 Ko\u015bcio\u0142a i tworzy\u0142 faktycznie nowy, schizmatycki \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142\u201d, niezale\u017cny od Stolicy Apostolskiej. Dalsze dekrety zobowi\u0105za\u0142y kler do przysi\u0119gi na wierno\u015b\u0107 postanowieniom konstytucji. Tego rodzaju ustawodawstwo podzieli\u0142o wiernych na dwa zwalczaj\u0105ce si\u0119 obozy: prawowierny (rzymski) i schizmatycki (konstytucyjny). Ogromna wi\u0119kszo\u015b\u0107 duchowie\u0144stwa i prawie wszyscy biskupi odm\u00f3wili zaprzysi\u0119\u017cenia konstytucji.<\/p>\r\n

Ich op\u00f3r si\u0119 wzm\u00f3g\u0142, gdy 10 III 1791 r. papie\u017c Pius VI w brewe Quod aliquantum<\/em> pot\u0119pi\u0142 konstytucj\u0119 cywiln\u0105, uznaj\u0105c j\u0105 za niewa\u017cn\u0105 i nieobowi\u0105zuj\u0105c\u0105. Stwierdzi\u0142, \u017ce upa\u0144stwowienie Ko\u015bcio\u0142a jest pot\u0119pion\u0105 herezj\u0105, gdy\u017c ludzie \u015bwieccy nie mog\u0105 decydowa\u0107 o dogmatach i strukturze eklezjalnej, skoro \u201eJezus Chrystus, tworz\u0105c Ko\u015bci\u00f3\u0142, da\u0142 aposto\u0142om i ich sukcesorom moc niezale\u017cn\u0105 od jakiejkolwiek innej\u201d17<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Pius VI odmawia\u0142 Francuzom r\u00f3wnie\u017c wolno\u015bci religijnej, tej \u201ewolno\u015bci absolutnej, kt\u00f3ra nie tylko zapewnia prawo, aby nie by\u0107 niepokojonym co do swych pogl\u0105d\u00f3w religijnych, ale kt\u00f3ra daje prawo my\u015ble\u0107, m\u00f3wi\u0107, pisa\u0107 i nawet drukowa\u0107 w materii religijnej to, co komu podpowiedzia\u0142a najbardziej zwariowana imaginacja. To prawo monstrualne\u201d18<\/a><\/sup>. Ju\u017c biblijna historia Adama i Ewy dowodzi, \u017ce cz\u0142owiek wolny i pozbawiony ogranicze\u0144 przeciwstawia si\u0119 Bogu i buntuje si\u0119 wobec Niego. Wybory dokonywane przez wyemancypowany rozum prowadzi\u0142y do b\u0142\u0119du, co cz\u0119sto jest r\u00f3wnoznaczne z tolerancj\u0105 dla herezji czy ateizmu. Jak pisze A. Wielomski, w opinii Piusa VI zasada wolno\u015bci religijnej jest ufundowana na odwr\u00f3ceniu kolejno\u015bci byt\u00f3w, gdy\u017c zak\u0142ada, \u017ce najpierw jest cz\u0142owiek, a dopiero potem dokonuje on wybor\u00f3w. Tymczasem najpierw jest B\u00f3g, kt\u00f3ry stworzy\u0142 cz\u0142owieka, a wi\u0119c i jego wolno\u015bci. Wolno\u015b\u0107 mo\u017ce by\u0107 dlatego uskuteczniana wy\u0142\u0105cznie w ramach religii, a nie poza ni\u010519<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Pius VI swoje pogl\u0105dy wyra\u017cone w marcu 1791 r. powt\u00f3rzy\u0142 w brewe Caritas, quae docente Paulo<\/em> z 13 kwietnia tego roku, skierowanym do ca\u0142ego duchowie\u0144stwa i wiernych we Francji20<\/a><\/sup>. Pius VI stwierdzi\u0142, \u017ce konstytucja jest \u201e\u015bwi\u0119tokradcza i schizmatycka. Obala ona prymat Ko\u015bcio\u0142a, stoi w opozycji do dawnych i obecnych praktyk, a r\u00f3wnie\u017c zosta\u0142a opracowana i opublikowana jedynie w celu ca\u0142kowitego zniszczenia religii katolickiej\u201d21<\/a><\/sup>. R\u00f3wnocze\u015bnie papie\u017c zawiesi\u0142 w czynno\u015bciach sakralnych tych duchownych, kt\u00f3rzy z\u0142o\u017cyli przysi\u0119g\u0119 na konstytucj\u0119, wyznaczy\u0142 im 40 dni na odwo\u0142anie przysi\u0119gi i uzna\u0142 wybory proboszcz\u00f3w i biskup\u00f3w za niewa\u017cne. W odpowiedzi pa\u0144stwo francuskie zaj\u0119\u0142o posiad\u0142o\u015bci papieskie, Awinion i Venaissin, a dekret z 7 V 1791 ograniczy\u0142 wolno\u015b\u0107 kultu religijnego dla niekonstytucyjnego Ko\u015bcio\u0142a. W 1792 r. wprowadzono obowi\u0105zkowe \u015bluby cywilne, dopuszczono rozwody, a s\u0105downictwo w sprawach ma\u0142\u017ce\u0144skich odebrano s\u0105dom ko\u015bcielnym i powierzono s\u0105dom pa\u0144stwowym. \u015aluby cywilne mia\u0142y by\u0107 zawierane przed w\u0142adzami gminnymi22<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Pocz\u0105tkowo ksi\u0119\u017ca cz\u0119sto \u017cyczliwie przyjmowali demokratyzacj\u0119 Ko\u015bcio\u0142a, ale postawa papie\u017ca zmusi\u0142a 50-60% tych, kt\u00f3rzy ju\u017c z\u0142o\u017cyli przysi\u0119g\u0119, do wycofania si\u011923<\/a><\/sup>. W\u0142adze, d\u0105\u017c\u0105c do narzucenia swej woli Ko\u015bcio\u0142owi, nasili\u0142y polityk\u0119 antyreligijn\u0105 i antykatolick\u0105, co bardziej ni\u017c wszystkie inne poczynania wp\u0142ywa\u0142o na rodzenie si\u0119 masowego oporu wobec rewolucji. Represjonowani ksi\u0119\u017ca i wierni praktykowali w tajemnicy, cierpi\u0105c szykany ze strony w\u0142adz, dawali chlubne \u015bwiadectwo swej wiary24<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Okres ograniczonej normalizacji zapocz\u0105tkowa\u0142 przewr\u00f3t termidoria\u0144ski. W\u0142adze pa\u0144stwowe powoli zacz\u0119\u0142y rezygnowa\u0107 z my\u015bli ca\u0142kowitego podporz\u0105dkowania sobie Ko\u015bcio\u0142a. Dekret z 30 V 1795 zwraca\u0142 katolikom \u015bwi\u0105tynie pod warunkiem, \u017ce ksi\u0119\u017ca z\u0142o\u017c\u0105 przysi\u0119g\u0119 pos\u0142usze\u0144stwa wobec praw republiki. Cho\u0107 wi\u0119kszo\u015b\u0107 ksi\u0119\u017cy odm\u00f3wi\u0142a, to s\u0142u\u017cb\u0119 Bo\u017c\u0105 przywr\u00f3cono w ok. 40 tysi\u0105cach \u015bwi\u0105ty\u0144. W innym dekrecie z 5 X 1797 zobowi\u0105zywano ksi\u0119\u017cy do przysi\u0119gi na nienawi\u015b\u0107 do monarchii25<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

W czasach Termidoru nadal poddawano si\u0119 modzie na kult rozumu. Inn\u0105 form\u0105 nowej religii by\u0142a teofilantropia, propagowana przez ksi\u0119garza Chemin-Dupontesa. W obydwu wyst\u0119powa\u0142a wiara w Boga i nie\u015bmiertelno\u015b\u0107 duszy. Gdy kult ten zacz\u0105\u0142 upada\u0107, F. Merlin i N.F. de Neufch\u00c3\u00a2teau zacz\u0119li szerzy\u0107 kult dekadowy z w\u0142asnymi \u015bwi\u0119tami, nabo\u017ce\u0144stwami i kazaniami. Wyst\u0119powa\u0142a tak\u017ce tzw. religia spo\u0142eczna, propagowana przez Benoist-Lamothe\u2019a26<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Wzgl\u0119dna stabilizacja stosunk\u00f3w papiestwa z pa\u0144stwem francuskim nast\u0105pi\u0142a wraz z pokojem zawartym w Lun\u00c3\u00a9ville z 9 II 1801, na mocy kt\u00f3rego restytuowano Pa\u0144stwo Ko\u015bcielne zlikwidowane przez wojsko Dyrektoriatu w 1798 r., kiedy to na jego terenach proklamowano republik\u0119.\u00a015 VII 1801 r. papie\u017c Pius VII zawar\u0142 konkordat z Francj\u0105, kt\u00f3ry zapewnia\u0142 swobod\u0119 praktykowania religii katolickiej na zasadzie r\u00f3wno\u015bci z innymi wyznaniami. Ust\u0119pstwo to zosta\u0142o jednak okupione pogrzebaniem przedrewolucyjnego Ko\u015bcio\u0142a we Francji, gdy\u017c konkordat sankcjonowa\u0142 dotychczasowy zab\u00f3r mienia ko\u015bcielnego, redukcj\u0119 diecezji i hegemoni\u0119 pa\u0144stwa. Papie\u017c og\u0142osi\u0142 brewe Tam multa<\/em>, w kt\u00f3rym uprasza\u0142 biskup\u00f3w z czas\u00f3w kr\u00f3lewskich, aby si\u0119 podali do dymisji. Tylko kilku biskup\u00f3w z zachodniej Francji odm\u00f3wi\u0142o, tworz\u0105c osobny Ko\u015bci\u00f3\u0142 rojalistyczny zwalczaj\u0105cy konkordat27<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Nied\u0142ugo p\u00f3\u017aniej, bo ju\u017c w 1802 r., pa\u0144stwo francuskie jednostronnie wyda\u0142o przepisy, tzw. Artyku\u0142y Organiczne, zawieraj\u0105ce przepisy sprzeczne z postanowieniami konkordatu i w duchu tradycji gallikanizmu ograniczaj\u0105ce prawa Ko\u015bcio\u0142a. Tylko za zgod\u0105 w\u0142adz mo\u017cna by\u0142o otwiera\u0107 nowe seminaria. Ksi\u0119\u017com nie wolno by\u0142o udziela\u0107 sakramentu ma\u0142\u017ce\u0144stwa tym m\u0142odym parom, kt\u00f3re uprzednio nie wzi\u0119\u0142y \u015blubu cywilnego. Nakazano duchownym skrupulatnie trzyma\u0107 si\u0119 wytycznych przy wyg\u0142aszaniu kaza\u0144. Zostali te\u017c zobowi\u0105zani do informowania w\u0142adz o otrzymanych darach i dotacjach, co nie pozostawa\u0142o bez wp\u0142ywu na wysoko\u015b\u0107 przyznawanych im przez pa\u0144stwo uposa\u017ce\u014428<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

W 1804 r. papie\u017c Pius VII przyj\u0105\u0142 zaproszenie na koronacj\u0119 Napoleona Bonaparte, wiedz\u0105c, \u017ce odmowa mog\u0142aby doprowadzi\u0107 do otwartego konfliktu. Papie\u017c pragn\u0105\u0142 uzyska\u0107 zniesienie Artyku\u0142\u00f3w Organicznych. Ostatecznie Pius VII zamiast dokona\u0107 koronacji, sta\u0142 si\u0119 jej \u015bwiadkiem, a Bonaparte pos\u0142u\u017cy\u0142 si\u0119 autorytetem Ko\u015bcio\u0142a, by umocni\u0107 sw\u0105 w\u0142adz\u0119 i odebra\u0107 poparcie hierarchii ko\u015bcielnej legitymistycznemu w\u0142adcy, kr\u00f3lowi Ludwikowi XVIII. Relacje z Francj\u0105 popsu\u0142y si\u0119 po raz kolejny w 1808 r., kiedy w\u0142\u0105czono Pa\u0144stwo Ko\u015bcielne do Francji, a w 1809 r. uwi\u0119ziono samego papie\u017ca po wydaniu przez niego bulli Ad perpetuam rei memoriam<\/em> skierowanej przeciw \u201erabusiom Patrimonii Sancti Petri<\/em>, ich mocodawcom, poplecznikom, doradcom i wykonawcom\u201d29<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Wraz z zako\u0144czeniem rewolucji francuskiej nie zosta\u0142y pogrzebane jednak jej idee30<\/a><\/sup>. Wydarzenia, kt\u00f3re dokona\u0142y si\u0119 we Francji, a zosta\u0142y zapocz\u0105tkowane w 1789 r., na trwa\u0142e zapisa\u0142y si\u0119 w historii cywilizacji europejskiej. Od tego bowiem czasu datuje si\u0119 przyspieszenie tempa ingerencji pa\u0144stwa w sfer\u0119 publiczn\u0105, w wolno\u015b\u0107 wsp\u00f3lnot spo\u0142ecznych i osobist\u0105 jednostek, oraz pocz\u0105tek pochodu ideologii praw cz\u0142owieka. Innym zjawiskiem, kt\u00f3rego genezy nale\u017cy doszukiwa\u0107 si\u0119 w b\u0119d\u0105cym wytworem \u201ewieku \u015bwiate\u0142\u201d ha\u015ble \u201eWolno\u015b\u0107, R\u00f3wno\u015b\u0107, Braterstwo\u201d, jest laicyzacja \u017cycia publicznego. Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce o\u015bwiecenie, kt\u00f3remu przy\u015bwieca\u0142a kantowska zasada pos\u0142ugiwania si\u0119 \u201ew\u0142asnym rozumem, bez obcego kierownictwa\u201d31<\/a><\/sup>, przyczyni\u0142o si\u0119 do odchodzenia od kszta\u0142tu pa\u0144stwa wyznaniowego z katolicyzmem jako religi\u0105 panuj\u0105c\u0105. Tendencja ta spowodowa\u0142a wypieranie religii ze sfery publicznej i wzmog\u0142a postrzeganie religii jako prywatnej kwestii cz\u0142owieka. Politycy za warunek realizacji zasady suwerenno\u015bci ludu uznali przede wszystkim pe\u0142n\u0105 niezale\u017cno\u015b\u0107 wszelkich dziedzin \u017cycia spo\u0142ecznego (zw\u0142aszcza edukacji) nie tylko od Ko\u015bcio\u0142a, ale tak\u017ce od religii w og\u00f3le32<\/a><\/sup>. Antyklerykalny i w mniejszym stopniu antyreligijny wymiar rewolucji francuskiej spowodowa\u0142, \u017ce w\u015br\u00f3d samych przedstawicieli Ko\u015bcio\u0142a zacz\u0119to postrzega\u0107 wolno\u015b\u0107 religijn\u0105 jako or\u0119\u017c w walce z pa\u0144stwem o nieingerowanie w wewn\u0119trzne sprawy Ko\u015bcio\u0142a. Liberalnym tendencjom uleg\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 wiernych, jak np. \u015brodowisko liberalnych katolik\u00f3w skupionych wok\u00f3\u0142 pisma \u201eL\u2019Avenir\u201d redagowanego przez ks. F. de Lamennaisa, a z kt\u00f3rym zwi\u0105zani byli r\u00f3wnie\u017c ks. J.-B. H. Lacordaire i ks. A. Rohrbacher.<\/p>\r\n

F. de Lamennais pocz\u0105tkowo by\u0142 przedstawicielem my\u015bli kontrrewolucyjnej i ultramontaninem pisz\u0105cym dla reakcyjnego czasopisma \u201eLe Conservateur\u201d, kt\u00f3re by\u0142o redagowane przez pisarza i dyplomat\u0119 F.R. wicehrabiego de Chateaubriand, a kt\u00f3re powsta\u0142o w 1818 r. przy finansowej pomocy hrabiego d\u2019Artois, przysz\u0142ego kr\u00f3la Karola X. G\u0142osi\u0142 w\u00f3wczas tez\u0119, \u017ce religia katolicka okre\u015bla zasady \u017cycia politycznego, co nie mog\u0142o by\u0107 przychylnie odbierane w monarchii Ludwika XVIII, kt\u00f3ry zaakceptowa\u0142 zmiany zasz\u0142e po 1789 r. i prowadzi\u0142 polityk\u0119 amnestii wobec dzia\u0142aczy rewolucyjnych. Z biegiem czasu F. de Lamennais sk\u0142ania\u0142 si\u0119 jednak do demokratycznej w swej tre\u015bci tezie, \u017ce zgoda ludu dostarcza legitymizacji ka\u017cdej w\u0142adzy i konieczna jest nie tylko w sytuacjach wyj\u0105tkowych, ale stale. Nast\u0119pnie F. de Lamennais po rewolucji lipcowej 1830 r. g\u0142osi\u0142 has\u0142a odnowy Ko\u015bcio\u0142a w \u201educhu demokratycznym\u201d33<\/a><\/sup> i wzywa\u0142 go do zerwania z monarchi\u0105, by przesta\u0142 \u201ewi\u0105za\u0107 sw\u0105 spraw\u0119 ze spraw\u0105 uciskaj\u0105cych go rz\u0105d\u00f3w\u201d34<\/a><\/sup>. Ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142by powr\u00f3ci\u0107 do \u201eubogiego chrystianizmu\u201d35<\/a><\/sup> i wej\u015b\u0107 w \u201esojusz ze zwyci\u0119\u017caj\u0105cymi ludami\u201d36<\/a><\/sup>. Pragn\u0105\u0142 tak\u017ce wprowadzenia ca\u0142kowitej wolno\u015bci sumienia i kultu, a tak\u017ce postulowa\u0142, by pa\u0144stwo nie ogranicza\u0142o wolno\u015bci zrzeszania si\u0119 i nie stosowa\u0142o \u017cadnej prewencyjnej cenzury prasy. \u201eJak najszersza wolno\u015b\u0107 – pisa\u0142 – jest nieodzowna, a\u017ceby prawdy, kt\u00f3re zbawi\u0105 \u015bwiat, mog\u0142y si\u0119 rozwija\u0107 w spos\u00f3b nale\u017cyty\u201d37<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Wed\u0142ug F. de Lamennaisa nie rewolucja, ale ci\u0105g\u0142e starania o wprowadzenie powszechno\u015bci g\u0142osowania mia\u0142y poprzedza\u0107 dzie\u0144 ustanowienia sprawiedliwego \u015bwiata, jakim chcia\u0142 go widzie\u0107 sam B\u00f3g. Poniewa\u017c Ko\u015bci\u00f3\u0142, b\u0119d\u0105c zaanga\u017cowany w sfer\u0119 publiczn\u0105, przyjmuje punkt widzenia ciemi\u0119\u017c\u0105cych lud w\u0142adc\u00f3w \u015bwieckich, F. de Lamennais domaga\u0142 si\u0119 rozdzia\u0142u Ko\u015bcio\u0142a od pa\u0144stwa. Papie\u017c bowiem to jedyna si\u0142a, kt\u00f3ra mo\u017ce si\u0119 przeciwstawi\u0107 rz\u0105dom. Poniewa\u017c pa\u0144stwo nie otacza\u0142o Ko\u015bcio\u0142a opiek\u0105, Ko\u015bci\u00f3\u0142 powinien broni\u0107 si\u0119 sam moc\u0105 autorytetu papie\u017ca38<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Podobne pogl\u0105dy g\u0142osi\u0142 Karol de Montalembert, r\u00f3wnie\u017c redaktor \u201eL\u2019Avenir\u201d, kt\u00f3ry w m\u0142odo\u015bci pr\u00f3bowa\u0142 z kilkoma przyjaci\u00f3\u0142mi za\u0142o\u017cy\u0107 \u201eparti\u0119 liberalno-religijn\u0105\u201d39<\/a><\/sup>. By\u0142 przekonany, \u017ce obowi\u0105zkiem chrze\u015bcijanina jest obrona wolno\u015bci religijnej w imi\u0119 has\u0142a \u201ewolny Ko\u015bci\u00f3\u0142 w wolnym pa\u0144stwie\u201d. Zabiega\u0142 o gwarancje i przestrzeganie wolno\u015bci sumienia i swobodnego sprawowania kultu, wolno\u015b\u0107 nauki i my\u015bli, prasy i s\u0142owa. By\u0142 jednak wrogiem egalitaryzmu i zwolennikiem cenzus\u00f3w wyborczych, co odr\u00f3\u017cnia\u0142o go od bardziej radykalnych katolik\u00f3w, kt\u00f3rzy w latach 1848-1849 wsp\u00f3\u0142tworzyli m.in. pismo \u201eL\u2019\u00c3\u2030re Nouvelle\u201d (o. H.-D. Lacordaire, ks. H. Maret i A.F Ozanam) i g\u0142osili program g\u0142\u0119bokich przeobra\u017ce\u0144 spo\u0142ecznych, maj\u0105cych poprawi\u0107 po\u0142o\u017cenie ludu. A.F. Ozanam twierdzi\u0142, \u017ce spo\u0142ecze\u0144stwo nale\u017ca\u0142oby rozumie\u0107 jako wsp\u00f3lnot\u0119 jednostek wolnych i r\u00f3wnych, a ponadto po\u0142\u0105czonych wi\u0119zami braterstwa. W\u00f3wczas b\u0119dzie ono w\u0142a\u015bciwie realizowa\u0107 has\u0142a rewolucji francuskiej, dzi\u0119ki czemu nie tylko Ko\u015bci\u00f3\u0142 jako wsp\u00f3lnota sta\u0142by si\u0119 potrzebny, ale tak\u017ce ka\u017cda jednostka otworzy si\u0119 za jego po\u015brednictwem na innych i tym samym podejmie dzie\u0142o mi\u0142osierdzia na rzecz ubogich40<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Papie\u017c Leon XII przyj\u0105\u0142 niezwykle przyja\u017anie F. de Lamennaisa i mia\u0142 nawet zamiar powo\u0142a\u0107 go na doradc\u0119 plenarnego synodu w\u0142oskiego, kt\u00f3ry zamierza\u0142 zwo\u0142a\u0107 do Rzymu, jak te\u017c do kolegium kardynalskiego. Tak\u017ce za czas\u00f3w pontyfikatu Piusa VIII, cz\u0142owieka staraj\u0105cego si\u0119 szuka\u0107 porozumienia i gotowego do ust\u0119pstw, pomimo wielu g\u0142os\u00f3w nie dosz\u0142o do pot\u0119pienia dzia\u0142alno\u015bci F. de Lamennaisa. Dopiero kolejny papie\u017c Grzegorz XVI41<\/a><\/sup>, konserwatywny i wrogi tendencjom modernizacyjnym, w encyklice Mirari vos<\/em> z 15 VIII 1832 pot\u0119pi\u0142 radykalizm redaktora \u201eL\u2019Avenir\u201d. Dokument papieski nie wymienia\u0142 wprawdzie nazwiska F. de Lamennaisa, ani tytu\u0142u pisma, ale bezwzgl\u0119dnie pot\u0119pia\u0142 cztery g\u0142\u00f3wne punkty programu tego periodyku. Odrzuci\u0142 postulat wolno\u015bci sumienia, stwierdzaj\u0105c, \u017ce wolno\u015b\u0107 my\u015blenia, m\u00f3wienia i czynienia z\u0142a nie jest prawem cz\u0142owieka. Wolno\u015b\u0107 prasy uto\u017csamia\u0142 z wolno\u015bci\u0105 rozpowszechniania szkodliwych doktryn i publikacji, kt\u00f3re przyczyniaj\u0105 si\u0119 do demoralizacji ludu i otwarcie wzywaj\u0105 go do rewolucji. Za u\u0142atwiaj\u0105cy rewolucj\u0119 Ojciec \u015awi\u0119ty uzna\u0142 postulat rozdzia\u0142u Ko\u015bcio\u0142a od pa\u0144stwa, gdy\u017c jego realizacja prowadzi do os\u0142abienia w\u0142adzy \u015bwieckiej i duchownej, dotychczas wzajemnie si\u0119 wspieraj\u0105cych. Propagowana natomiast r\u00f3wnie\u017c przez \u201eL\u2019Avenir\u201d teoria o prawie do czynnego oporu wobec tyranicznej w\u0142adzy jest b\u0142\u0119dna, gdy\u017c dopuszcza rewolucje i niepos\u0142usze\u0144stwo wobec prawowitych monarch\u00f3w.<\/p>\r\n

W tej\u017ce encyklice papie\u017c przypomnia\u0142 s\u0142owa \u015bw. Celestyna, kt\u00f3ry pisa\u0142, \u017ce \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 powszechny brzydzi si\u0119 ka\u017cd\u0105 nowo\u015bci\u0105\u201d42<\/a><\/sup>. Strzec bowiem powinien niezmiennego depozytu wiary, kt\u00f3ry naruszony by\u0107 nie mo\u017ce w imi\u0119 jakiej\u015b szalonej wolno\u015bci. Dogmaty i zasady funkcjonowania Ko\u015bcio\u0142a winny by\u0107 nienaruszone i nie mog\u0105 by\u0107 poddane os\u0105dowi przy u\u017cyciu demokratycznych procedur. W przeciwnym wypadku mo\u017cna narazi\u0107 si\u0119 na zarzut sformu\u0142owany przez \u015bw. Cypriana, a przytaczanego przez Grzegorza XVI, \u017ce: \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142, dzie\u0142o Boskie w dzie\u0142o ludzkie zamienili\u201d43<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

W encyklice Mirari vos<\/em> Grzegorz XVI pot\u0119pi\u0142 pogl\u0105d, \u017ce \u0142ask\u0119 zbawienia mo\u017cna osi\u0105gn\u0105\u0107 bez wzgl\u0119du na wyznawan\u0105 religi\u0119, o ile \u201esi\u0119 uczciwie i obyczajnie \u017cyje\u201d44<\/a><\/sup>. Przekonanie to nazywa \u201eprzewrotn\u0105 opini\u0105 bezbo\u017cnych, wsz\u0119dzie podst\u0119pnie rozpowszechnian\u0105\u201d45<\/a><\/sup>. Pisz\u0105c o wolno\u015bci sumienia, papie\u017c nazywa j\u0105 \u201eniedorzecznym i b\u0142\u0119dnym mniemaniem, albo raczej omamieniem\u201d46<\/a><\/sup>. Jej \u017ar\u00f3d\u0142em jest niepohamowana dowolno\u015b\u0107 pogl\u0105d\u00f3w, czyni\u0105ca szkody w\u0142adzy duchowej i \u015bwieckiej, a konsekwencj\u0105 jest \u201ezaraza w pa\u0144stwie szkodliwsza nad wszystkie\u201d47<\/a><\/sup>, powoduj\u0105ca upadek pa\u0144stw ciesz\u0105cych si\u0119 dotychczas pot\u0119g\u0105, s\u0142aw\u0105 i zamo\u017cno\u015bci\u0105. \u201eKiedy – pisa\u0142 papie\u017c – zwolniony zosta\u0142by wszelki hamulec, kt\u00f3ry utrzymywa\u0142 ludzi na drodze prawdy, w\u00f3wczas ich zepsuta natura sk\u0142onna do z\u0142ego ju\u017c na o\u015blep rzuci si\u0119 za swoim pop\u0119dem, w\u00f3wczas – powiedzmy to rzetelnie – otwarta jest \u00abstudnia przepa\u015bci\u00bb (Apok 9,3)\u201d48<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Jak pisze Z. Zieli\u0144ski, Grzegorz XVI, nie uznaj\u0105c pogl\u0105d\u00f3w redaktora \u201eL\u2019Avenir\u201d, nie mia\u0142 zamiaru go pot\u0119pia\u0107. Nalega\u0142 na to jednak episkopat francuski, kt\u00f3rego gallika\u0144sko-legitymistyczne przekonania ks. F. de Lamennais atakowa\u014249<\/a><\/sup>. Nie odwo\u0142a\u0142 jednak swoich pogl\u0105d\u00f3w, nawet gdy Grzegorz XVI encyklik\u0105 Singulari nos<\/em> z 25 VI 1834 za\u017c\u0105da\u0142 od niego odwo\u0142ania twierdze\u0144 zawartych w jego (napisanej pod wp\u0142ywem Ksi\u0105g narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego<\/em> A. Mickiewicza) pracy Paroles d\u2019un croyant<\/em>, uznanej za kontestacj\u0119 ca\u0142ego porz\u0105dku legitymistycznego. Ostatecznie, odmiennie od C. de Montalemberta i o. H.-D. Lacordaire, kt\u00f3rzy podporz\u0105dkowali si\u0119 orzeczeniom papieskim, ks. F. de Lamennais sprzeciwi\u0142 si\u0119 Rzymowi, co doprowadzi\u0142o go do wyst\u0105pienia z Ko\u015bcio\u0142a. Rzym sta\u0142 si\u0119 w oczach Lamennaisa \u201eohydn\u0105 kloak\u0105\u201d: \u201eNie masz tam innego Boga jak interes, sprzedano by tam ludy, sprzedano by jedn\u0105 po drugiej trzy osoby Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej\u201d50<\/a><\/sup>. W 1848 r. zosta\u0142 wybrany do Konstytuanty z okr\u0119gu Pary\u017ca i zacz\u0105\u0142 wydawa\u0107 pismo \u201eLe Peuple constituant\u201d, kt\u00f3re po zamachu Ludwika Napoleona zosta\u0142o zamkni\u0119te. Za II Cesarstwa zaniecha\u0142 dzia\u0142alno\u015bci publicznej.<\/p>\r\n

Legitymist\u0105 okaza\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c nast\u0119pca Grzegorza XVI, Pius IX, kt\u00f3ry pocz\u0105tkowo po wyborze poczyni\u0142 szereg gest\u00f3w wobec liberalnych zwolennik\u00f3w reform. W 1846 r. og\u0142osi\u0142 amnesti\u0119 dla wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych, a teren rzymskiego getta uleg\u0142 znacznemu powi\u0119kszeniu i przesta\u0142 by\u0107 odgradzany murem od chrze\u015bcija\u0144skiej dzielnicy. W czerwcu 1847 r. powo\u0142ano Konsult\u0119 (Consulta di Stato), b\u0119d\u0105c\u0105 cia\u0142em doradczym z\u0142o\u017conym z prawnik\u00f3w pochodz\u0105cych z r\u00f3\u017cnych prowincji Pa\u0144stwa Ko\u015bcielnego, a w grudniu utworzono rz\u0105d papieski, w sk\u0142ad kt\u00f3rego weszli w wi\u0119kszo\u015bci \u015bwieccy ministrowie. Kiedy jednak Pius IX nie popar\u0142 kr\u00f3la sardy\u0144skiego w jego walce z Cesarstwem Austriackim, nastroje w\u015br\u00f3d ludno\u015bci uleg\u0142y zmianie. Ostatecznie przesz\u0142o\u015bci\u0105 si\u0119 sta\u0142a legenda o papie\u017cu-liberale, kt\u00f3ry wed\u0142ug neogwelfickiej koncepcji V. Giobertiego mia\u0142 zapocz\u0105tkowa\u0107 rewolucj\u0119 we W\u0142oszech celem zjednoczenia tamtejszych pa\u0144stw pod swoim politycznym kierownictwem51<\/a><\/sup>. W listopadzie 1848 r. wybuch\u0142o powstanie w Rzymie, a papie\u017c musia\u0142 si\u0119 schroni\u0107 w twierdzy Gaeta na terenie Kr\u00f3lestwa Obojga Sycylii. W lutym 1849 r. proklamowano Republik\u0119 Rzymsk\u0105. Rewolucjoni\u015bci pod wodz\u0105 G. Mazziniego grabili maj\u0105tek ko\u015bcielny, profanowali \u015bwi\u0105tynie, mordowali duchownych. Dzi\u0119ki pomocy francuskiej powstanie st\u0142umiono, republika upad\u0142a, a Pius IX m\u00f3g\u0142 wr\u00f3ci\u0107 do Rzymu, wydaj\u0105c uprzednio akt amnestii dla 283 os\u00f3b odpowiedzialnych za rewolucj\u0119.<\/p>\r\n

Pius IX wydatnie przyczyni\u0142 si\u0119 do rozwoju doktryny teologicznej Ko\u015bcio\u0142a. W 1854 r. og\u0142osi\u0142 dogmat o Niepokalanym Pocz\u0119ciu Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny. Ustanowi\u0142 \u015bwi\u0119to Naj\u015bwi\u0119tszego Serca Zbawiciela i og\u0142osi\u0142 \u015bw. J\u00f3zefa Patronem Ko\u015bcio\u0142a. Zwo\u0142a\u0142 w 1869 r. sob\u00f3r, kt\u00f3ry uchwali\u0142 dogmat o nieomylno\u015bci papie\u017ca w sprawach wiary.<\/p>\r\n

Jego nauka by\u0142a kontynuacj\u0105 dotychczasowego stanowiska Ko\u015bcio\u0142a w sprawie mo\u017cliwo\u015bci zbawienia niekatolik\u00f3w, czemu da\u0142 wyraz w mowie konsystolarnej Singulari quadam<\/em> z 1854 r., w kt\u00f3rej znalaz\u0142y si\u0119 takie sformu\u0142owania: \u201epoza apostolskim, rzymskim Ko\u015bcio\u0142em, nikt nie mo\u017ce by\u0107 zbawionym. On jest jedyn\u0105 ark\u0105 zbawienia (\u2026) wierzymy najusilniej wed\u0142ug nauki katolickiej, \u017ce jest \u00abjeden B\u00f3g, jedna wiara, jeden chrzest\u00bb [Ef 4, 5]\u201d52<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

W\u015br\u00f3d wydanych przez papie\u017ca Piusa IX encyklik znajduje si\u0119 jedna zatytu\u0142owana Quanta cura<\/em>, do kt\u00f3rej do\u0142\u0105czono Syllabus errorum<\/em>, b\u0119d\u0105cy zbiorem b\u0142\u0119d\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesnego \u015bwiata. Na jego powstanie mia\u0142 wp\u0142yw hiszpa\u0144ski my\u015bliciel i polityk, Doktor Kontrrewolucji, Jan Donoso Cort\u00c3\u00a9s, markiz de Valdegamas, kt\u00f3ry w swej pracy Esej o katolicyzmie, liberalizmie i socjalizmie<\/em> (1851) przedstawi\u0142 pesymistyczn\u0105 wizj\u0119 po\u0142o\u017cenia spo\u0142eczno-politycznego Europy.<\/p>\r\n

Bolesnym zgrzytem dla J. Donoso Cort\u00c3\u00a9sa okaza\u0142a si\u0119 napa\u015b\u0107 ze strony o. J.P. Gaduela, wikariusza generalnego diecezji orlea\u0144skiej i jednego z najbli\u017cszych wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w liberalnego biskupa Dupanloupa. O. Gaduel w \u201eL\u2019Ami de la Religion\u201d opublikowa\u0142 sw\u0105 niepochlebn\u0105 recenzj\u0119 Eseju\u2026<\/em> Gdyby Rzym poszed\u0142 za jego sugestiami, gdyby dopatrzy\u0142 si\u0119 w dziele markiza de Valdegamas suponowanych tam herezji i pot\u0119pi\u0142 je, ultramontanizm zosta\u0142by skompromitowany i zdruzgotany. Od czasu wydania Du pape<\/em> J. de Maistre\u2019a (1819) nie by\u0142o bowiem dzie\u0142a, kt\u00f3re by tak dobitnie i kompleksowo wyra\u017ca\u0142o idee katolicyzmu tradycyjnego, integralnego, ultramonta\u0144skiego, bezkompromisowego w konfrontacji z liberalnym \u015bwiatem53<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Autor Mowy o dyktaturze<\/em> sam zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 do \u015awi\u0119tego Oficjum z pro\u015bb\u0105 o wydanie orzeczenia dotycz\u0105cego prawomy\u015blno\u015bci jego tez, zaznaczaj\u0105c z g\u00f3ry bezwarunkowe poddanie si\u0119 tak\u017ce niepomy\u015blnemu werdyktowi. Stolica Apostolska wypowiedzia\u0142a si\u0119 aprobatywnie o pracach J. Donoso Cort\u00c3\u00a9sa, o czym \u015bwiadczy dwukrotna publikacja (1854 i 1862) w\u0142oskiego t\u0142umaczenia Eseju\u2026<\/em> z ko\u015bcielnym imprimatur<\/em>, a pochwa\u0142y sformu\u0142owa\u0142 sam papie\u017c Pius IX.<\/p>\r\n

J. Donoso Cort\u00c3\u00a9s w 1852 r. napisa\u0142 list do kardyna\u0142a Fornari, kt\u00f3ry by\u0142 odpowiedzi\u0105 na pro\u015bb\u0119 kardyna\u0142a wystosowan\u0105 w imieniu Ojca \u015awi\u0119tego o wyra\u017cenie opinii na temat za\u0142\u0105czonego dokumentu b\u0119d\u0105cego wyliczeniem g\u0142\u00f3wnych b\u0142\u0119d\u00f3w teologicznych i politycznych XIX w. Dokument zatytu\u0142owany Syllabus errorum quae in colligendis notanalisque erroribus ab oculos haberi possunt<\/em>, z\u0142o\u017cony z 28 artyku\u0142\u00f3w, by\u0142 w\u0142a\u015bnie zal\u0105\u017ckiem Syllabus errorum<\/em> do\u0142\u0105czonego w 1864 r. do encykliki Piusa IX Quanta cura<\/em>.<\/p>\r\n

J. Donoso Cort\u00c3\u00a9s twierdzi\u0142 w li\u015bcie, \u017ce wielk\u0105 liczb\u0119 b\u0142\u0119d\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesnych mo\u017cna sprowadzi\u0107 do dw\u00f3ch negacji: zaprzeczenia Opatrzno\u015bci i odrzucenia poj\u0119cia grzechu. Negacja zwierzchnictwa Boskiego prowadzi do uznania, \u017ce rodzaj ludzki jest dobry, post\u0119p jest mo\u017cliwy, a rozum sam mo\u017ce wytworzy\u0107 kryteria prawdy. Po odrzuceniu tezy o sprawowaniu przez Boga w\u0142adzy prym wiod\u0105 na ziemi libera\u0142owie, uznaj\u0105cy jeszcze kr\u00f3la, ale odmawiaj\u0105cy mu prawa do rz\u0105dzenia. Dalsz\u0105 konsekwencj\u0105 tego stanowiska jest teza, \u017ce w\u0142adz\u0119 sprawowa\u0107 ma lud. Powoduje to stan rozproszenia w\u0142adzy, gdy\u017c przestaje si\u0119 ona \u0142\u0105czy\u0107 z konkretn\u0105 osob\u0105. W tych warunkach zaczynaj\u0105 dzia\u0142a\u0107 atei\u015bci, neguj\u0105cy istnienie Boga, a po nich rozwijaj\u0105 sw\u00f3j ruch anarchi\u015bci, zaprzeczaj\u0105cy potrzebie istnienia rz\u0105du. Nie ulega zatem w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce na dnie ka\u017cdej kwestii politycznej le\u017cy kwestia religijna. J. Donoso Cort\u00c3\u00a9s stwierdza tak\u017ce, \u017ce ka\u017cdy b\u0142\u0105d wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci mo\u017cna sprowadzi\u0107 do herezji, ka\u017cd\u0105 za\u015b herezj\u0119 wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci mo\u017cna sprowadzi\u0107 do herezji staro\u017cytnych, od dawna ju\u017c pot\u0119pionych przez Ko\u015bci\u00f3\u0142. \u201eSkoro wszystko pochodzi od Boga – pisa\u0142 w Eseju o katolicyzmie\u2026<\/em> – i skoro B\u00f3g jest we wszystkim, umiej\u0119tno\u015bci\u0105 podaj\u0105c\u0105 ostateczn\u0105 przyczyn\u0119 wszystkich rzeczy mo\u017ce by\u0107 tylko teologia, i to t\u0142umaczy dlaczego, gdy wiara si\u0119 zmniejsza, zmniejsza si\u0119 odpowiednio w \u015bwiecie i prawdy znajomo\u015b\u0107\u201d54<\/a><\/sup>. Ko\u015bci\u00f3\u0142 jest \u017cywym obrazem Boga na Ziemi, kt\u00f3ry inspiruje \u201eod podstaw, od wewn\u0105trz i od zewn\u0105trz\u201d wszystkie cnoty ludzkie i ze wzgl\u0119du na realizowane zadanie \u201eprzeprowadzenia cz\u0142owieka przez drog\u0119 od tera\u017aniejszo\u015bci do wieczno\u015bci\u201d powinien zajmowa\u0107 uprzywilejowan\u0105 pozycj\u0119 w pa\u0144stwie. Wszystko, co pochodzi od Ko\u015bcio\u0142a, jest \u201e\u015bwi\u0119te, nadnaturalne, cudowne\u201d55<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

W swych pogl\u0105dach J. Donoso Cort\u00c3\u00a9s nie by\u0142 odosobniony. Biskup Gerbert z Perpignan, dawny zwolennik ks. de Lamennaisa, w 1850 r. wys\u0142a\u0142 do Rzymu celem konsultacji sw\u0105 instrukcj\u0119 o b\u0142\u0119dach wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci, kt\u00f3ra zawiera\u0142a 85 b\u0142\u0119dnych tez. Wraz z nasileniem si\u0119 ruchu Risorgimento<\/em> Stolica Apostolska surowiej postrzega\u0142a \u00f3wczesn\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107. Pius IX w alokucji Iam dudum cernimus<\/em> z 18 III 1861 skrytykowa\u0142 zagra\u017caj\u0105ce Ko\u015bcio\u0142owi nowoczesne spo\u0142ecze\u0144stwo.\u00a0Z kolei jeszcze w 1862 r. umiarkowane kr\u0119gi hierarch\u00f3w ko\u015bcielnych odradza\u0142y papie\u017cowi og\u0142oszenie dokumentu podobnego do instrukcji biskupa Geberta.<\/p>\r\n

Ju\u017c w encyklice Maxima quidem<\/em> stwierdzono, \u017ce moralno\u015b\u0107, polityka i filozofia musz\u0105 by\u0107 pod kontrol\u0105 religii. Przygotowany tekst Syllabusa<\/em> zosta\u0142 rozes\u0142any biskupom w celu wyra\u017cenia opinii. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 biskup\u00f3w odpowiedzia\u0142a entuzjastyczn\u0105 pochwa\u0142\u0105 projektu, w tym biskup Ketteler, kt\u00f3ry aprobowa\u0142 pot\u0119pienie racjonalizmu teolog\u00f3w56<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Papie\u017c waha\u0142 si\u0119 jednak z publikacj\u0105 dokumentu, zw\u0142aszcza \u017ce jego tre\u015b\u0107 przedosta\u0142a si\u0119 do prasy, wywo\u0142uj\u0105c g\u0142o\u015bn\u0105 dyskusj\u0119, a tak\u017ce szereg interwencji, w tym oficjalnych. Jednoznaczne wyst\u0105pienie uznano za niezb\u0119dne, gdy w Malines w 1863 r. przem\u00f3wienie b\u0119d\u0105ce jawnym sformu\u0142owaniem programu liberalnych katolik\u00f3w wyg\u0142osi\u0142 C. de Montalembert.<\/p>\r\n

Z okazji dziesi\u0105tej rocznicy ostatecznego zdefiniowania i og\u0142oszenia dogmatu o Niepokalanym Pocz\u0119ciu Naj\u015bwi\u0119tszej Maryi Panny 8 XII 1864 papie\u017c Pius IX og\u0142osi\u0142 encyklik\u0119 Quanta cura<\/em>, wraz z do\u0142\u0105czonym do niej dokumentem o tytule Syllabus errorum<\/em>, b\u0119d\u0105cym wykazem g\u0142\u00f3wnych b\u0142\u0119d\u00f3w modernizmu religijnego, moralnego, filozoficznego i politycznego.<\/p>\r\n

Syllabus<\/em> nie zawiera\u0142 nowej tre\u015bci nauczania Ko\u015bcio\u0142a, ale by\u0142 zbiorem cytat\u00f3w czy parafraz wypowiedzi Piusa IX. Nie by\u0142 on sam w sobie orzeczeniem anga\u017cuj\u0105cym w pe\u0142ni nieomylno\u015b\u0107 papiesk\u0105, gdy\u017c nie zawiera\u0142 \u017cadnej uroczystej definicji dogmatycznej, okre\u015blaj\u0105cej dogmat wiary, ale ju\u017c sama encyklika Quanta cura<\/em>, do kt\u00f3rej do\u0142\u0105czono Syllabus<\/em>, mog\u0142a by\u0107 uwa\u017cana za podaj\u0105c\u0105 nauk\u0119 nieomyln\u0105, z tej racji, i\u017c papie\u017c streszcza\u0142 w niej najwa\u017cniejsze nauki doktrynalne, czego jednak nie mo\u017cna by\u0142o twierdzi\u0107 z pewno\u015bci\u0105, poniewa\u017c wola definiowania nie zosta\u0142a przez Ojca \u015awi\u0119tego wyra\u017cona stanowczo, mimo u\u017cycia sformu\u0142owania: \u201eA przeto wszystkie i ka\u017cda z osobna przewrotn\u0105 opini\u0119 i nauk\u0119 oddzielnie wymieniaj\u0105c w tym Pi\u015bmie, Nasz\u0105 powag\u0105 Apostolsk\u0105 je odrzucamy, pi\u0119tnujemy i pot\u0119piamy\u201d57<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Syllabus<\/em> w swej strukturze sk\u0142ada\u0142 si\u0119 z 10 paragraf\u00f3w tematycznych i 80 pot\u0119pionych tez. Uznano za b\u0142\u0119dne: panteizm, naturalizm, skrajny racjonalizm, indyferentyzm, socjalizm, komunizm, tajne stowarzyszenia i wiele innych tendencji \u00f3wczesnego \u015bwiata. Syllabus<\/em> w szczeg\u00f3lno\u015bci potwierdza\u0142 tez\u0119, \u017ce poza Ko\u015bcio\u0142em katolickim nie ma zbawienia, co oznacza, \u017ce aby by\u0107 zbawionym, trzeba przynale\u017ce\u0107 do Ko\u015bcio\u0142a. Z racji swojego Boskiego pochodzenia Ko\u015bci\u00f3\u0142 posiada bowiem autentyczny autorytet i prawa, kt\u00f3re wykluczaj\u0105 cezaropapistyczne roszczenia w\u0142adzy \u015bwieckiej do sprawowania kontroli nad w\u0142adz\u0105 ko\u015bcieln\u0105 oraz nad misj\u0105 duszpastersk\u0105 i nauczycielsk\u0105 Ko\u015bcio\u0142a. Ponadto Syllabus<\/em> sankcjonowa\u0142 bezpo\u015bredni\u0105 w\u0142adz\u0119 papie\u017ca nad Pa\u0144stwem Ko\u015bcielnym, a po\u015bredni\u0105 nad pa\u0144stwami i w\u0142adcami chrze\u015bcija\u0144skimi, co r\u00f3wnoznaczne by\u0142o z prawem interweniowania w kwestiach, kt\u00f3re normalnie nale\u017c\u0105 do jurysdykcji \u015bwieckiej.<\/p>\r\n

Syllabus<\/em> zawiera\u0142 tak\u017ce pot\u0119pienie wolno\u015bci religijnej poprzez umieszczenie w\u015br\u00f3d b\u0142\u0119d\u00f3w stwierdzenia: \u201eKa\u017cdy cz\u0142owiek ma swobod\u0119 wyboru i wyznawania religii, kt\u00f3r\u0105 przy pomocy \u015bwiat\u0142a rozumu uzna za prawdziw\u0105\u201d58<\/a><\/sup>. Zawiera te\u017c potwierdzenie zasady extra Ecclesiam nulla salus<\/em>, poprzez zaprzeczenie stwierdzenia: \u201eLudzie mog\u0105 znale\u017a\u0107 drog\u0119 do wiecznego zbawienia i osi\u0105gn\u0105\u0107 to praktyk\u0119 przez praktykowanie jakiejkolwiek religii\u201d59<\/a><\/sup>. Za b\u0142\u0119dne uznano tak\u017ce odej\u015bcie od modelu pa\u0144stwa wyznaniowego (\u201eX. B\u0142\u0119dy zwi\u0105zane z dzisiejszym liberalizmem. 77. W naszej epoce nie jest ju\u017c u\u017cyteczne, by religia katolicka mia\u0142a status jedynej religii pa\u0144stwowej, z wykluczeniem wszystkich innych wyzna\u0144\u201d60<\/a><\/sup>). Z Syllabusa<\/em> wy\u0142ania si\u0119 wizja pa\u0144stwa z dominuj\u0105c\u0105 i uprzywilejowan\u0105 pozycj\u0105 Ko\u015bcio\u0142a rzymskiego, nieaprobuj\u0105cego swobodnego kultu innych religii (\u201e78. Chwalebne jest wi\u0119c, \u017ce w pewnych krajach uwa\u017canych za katolickie ustawy zezwalaj\u0105, by przybysze mogli tam sprawowa\u0107 publicznie swoje nabo\u017ce\u0144stwa\u201d61<\/a><\/sup>).<\/p>\r\n

Leopold von Ranke, protestancki historyk dziej\u00f3w papiestwa, napisa\u0142, \u017ce Pius IX, odrzucaj\u0105c b\u0142\u0119dne teorie, wykaza\u0142 wierno\u015b\u0107 tradycji swoich poprzednik\u00f3w, kt\u00f3ra od pocz\u0105tku istnienia Ko\u015bcio\u0142a domaga\u0142a si\u0119, by papie\u017c sprawowa\u0142 \u015bwi\u0119t\u0105 w\u0142adz\u0119 nad narodami i w\u0142adcami62<\/a><\/sup>. Pius IX przyczyny kryzysu porewolucyjnego \u015bwiata dostrzega\u0142 w wynoszeniu rozumu nad Objawienie oraz w uznaniu woli ludu za najwy\u017csze prawo. Zgubna okaza\u0142a si\u0119 tak\u017ce wolno\u015b\u0107 religijna, b\u0119d\u0105ca wytworem ideologii praw cz\u0142owieka, wynikaj\u0105cej z antropocentrycznego zapatrywania, zast\u0119puj\u0105cego stanowisko teocentryczne. Ponadto wolno\u015b\u0107 religijna nieuchronnie prowadzi\u0142a do upadku spo\u0142ecze\u0144stwa i jego ateizacji (\u201e79. Jest bowiem fa\u0142szem, jakoby wolno\u015b\u0107 prawna wyzna\u0144 i pe\u0142ne prawo wszystkich do manifestowania jawnie i publicznie wszelkich opinii i mniema\u0144, prowadzi\u0142y do \u0142atwiejszego ulegania przez ludy zepsuciu moralnemu i duchowemu i sprzyja\u0142y zasadzie indyferentyzmu\u201d63<\/a><\/sup>).<\/p>\r\n

Syllabus<\/em>, nazywany przez I. Kristola \u201eznakomicie sformu\u0142owanym credo<\/em> antymodernizmu\u201d64<\/a><\/sup>, pozosta\u0142 stanowiskiem Ko\u015bcio\u0142a wobec paradygmatu nowoczesno\u015bci. Wymieniony w Syllabusie<\/em> pod pozycj\u0105 80. b\u0142\u0105d (\u201ePapie\u017c rzymski mo\u017ce i powinien pogodzi\u0107 si\u0119 i pojedna\u0107 z post\u0119pem, liberalizmem i cywilizacj\u0105 wsp\u00f3\u0142czesn\u0105\u201d65<\/a><\/sup>) sta\u0142 si\u0119 jednak w XX w., jak wskazuje do\u015bwiadczenie, wytyczn\u0105 i has\u0142em aggiornamento<\/em> na skutek zmian przeprowadzonych przez Vaticanum Secundum<\/em>, na kt\u00f3rym uchwalono Deklaracj\u0119 o Wolno\u015bci Religijnej Dignitatis humanae<\/em> i Konstytucj\u0119 duszpastersk\u0105 o Ko\u015bciele w \u015bwiecie wsp\u00f3\u0142czesnym Gaudium et spes<\/em>, b\u0119d\u0105ce zaprzeczeniem nauki wynikaj\u0105cej ze zbioru b\u0142\u0119d\u00f3w wydanego przez Piusa IX. Kardyna\u0142 J. Ratzinger, przysz\u0142y Benedykt XVI, w 1982 r. w swej pracy Les principes de la Th\u00c3\u00a9ologie<\/em> catholique<\/em>, tak wypowiada\u0142 si\u0119 o Gaudium et spes<\/em>: \u201eStawiaj\u0105c og\u00f3ln\u0105 diagnoz\u0119 tego tekstu, mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce jest to (razem z tekstami o wolno\u015bci religijnej i o religiach \u015bwiata) rewizja Syllabusa<\/em> Piusa IX, co\u015b w rodzaju anty-Syllabusa (\u2026) w takim stopniu, w jakim stanowi pr\u00f3b\u0119 oficjalnego pojednania Ko\u015bcio\u0142a ze \u015bwiatem takim, jakim si\u0119 sta\u0142 od 1789 roku\u201d66<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

\u0141ukasz Szyma\u0144ski<\/em><\/strong><\/p>\r\n

\r\n

1<\/a><\/sup>\u00a0Bonifacy VIII, Bulla Unam Sanctam<\/em>, w: Breviarium Fidei. Wyb\u00f3r doktrynalnych wypowiedzi Ko\u015bcio\u0142a<\/em>, opr. S. G\u0142owa, I. Bieda, Pozna\u0144 1989, s. 61.<\/p>\r\n

2<\/a><\/sup>\u00a0Ibidem, s. 59.<\/p>\r\n

3<\/a><\/sup>\u00a0J. Baszkiewicz, Nowy cz\u0142owiek, nowy nar\u00f3d, nowy \u015bwiat. Mitologia i rzeczywisto\u015b\u0107 rewolucji francuskiej<\/em>, Warszawa 1993, s. 94.<\/p>\r\n

4<\/a><\/sup>\u00a0Ibidem, s. 93.<\/p>\r\n

5<\/a><\/sup>\u00a0Ibidem, s. 101.<\/p>\r\n

6<\/a><\/sup>\u00a0Zanegowanie przesz\u0142o\u015bci przejawia\u0142o si\u0119 m.in. w nowym kalendarzu z nowymi nazwami miesi\u0119cy, czy w tendencji do zmieniania imion, nazwisk, nazw miejscowo\u015bci i obiekt\u00f3w geograficznych.<\/p>\r\n

7<\/a><\/sup>\u00a0L.A. de Saint-Just w mowie z 15 kwietnia 1794 r. stwierdzi\u0142: \u201eRewolucjonista jest nieugi\u0119ty; odznacza si\u0119 umiarem; jest prosty, lecz nie che\u0142pi si\u0119 zbytkiem fa\u0142szywej skromno\u015bci; jest nieprzejednanym wrogiem wszelkiego k\u0142amstwa, wszelkiej pob\u0142a\u017cliwo\u015bci, wszelkiej pozy. Celem jego jest do\u017cy\u0107 triumfu rewolucji; dlatego nigdy jej nie pot\u0119pia, lecz skazuje wrog\u00f3w, kt\u00f3rych z ni\u0105 nie uto\u017csamia. (\u2026) \u017ceby rewolucja mog\u0142a si\u0119 utrwali\u0107, nale\u017cy by\u0107 r\u00f3wnie dobrym, jak ongi\u015b z\u0142ym\u201d; cyt. za: Historia powszechna 1789-1918. Wyb\u00f3r tekst\u00f3w \u017ar\u00f3d\u0142owych<\/em>, opr. L. Ja\u015bkiewicz, I. Rusinowa, T. Wituch, Pu\u0142tusk 1997, s. 27.<\/p>\r\n

8<\/a><\/sup>\u00a0A. Wielomski, Ko\u015bci\u00f3\u0142<\/em> w cieniu gilotyny. Katolicyzm francuski wobec Rewolucji (1789-1815)<\/em>, Warszawa 2009, s. 187.<\/p>\r\n

9<\/a><\/sup>\u00a0K. Chojnicka, Gallikanizm<\/em>, w: S\u0142ownik historii doktryn politycznych<\/em>, T. 2, red. M. Jask\u00f3lski, Warszawa 1999, s. 235-236.<\/p>\r\n

10<\/a><\/sup>\u00a0Mo\u017cna by\u0142o jednak znale\u017a\u0107 ludzi, jak Wolter, kt\u00f3rzy twierdzili, \u017ce ze wzgl\u0119d\u00f3w utylitarystycznych stan pobo\u017cno\u015bci w\u015br\u00f3d ludu jest dla elit po\u017c\u0105dany. \u201eChc\u0119, aby m\u00f3j dostawca, krawiec, moi lokaje i moja \u017cona wierzyli w Boga – m\u00f3wi\u0142 bohater jednego z dialog\u00f3w Woltera – My\u015bl\u0119, \u017ce w\u00f3wczas b\u0119d\u0105 rzadziej mnie okrada\u0107 i przyprawia\u0107 rogi\u201d; cyt. za: J. Baszkiewicz, Historia Francji<\/em>, Wroc\u0142aw 2008, s. 315.<\/p>\r\n

11<\/a><\/sup>\u00a0Deklaracja praw cz\u0142owieka i obywatela z 26 sierpnia 1789 r.<\/em>, w: Historii pa\u0144stwa i prawa. Wyb\u00f3r tekst\u00f3w \u017ar\u00f3d\u0142owych<\/em>, opr. A. Gulczy\u0144ski, B. Lesi\u0144ski, J. Walachowicz, J. Wiewiorowski, Pozna\u0144 2002, s. 194.<\/p>\r\n

12<\/a><\/sup>\u00a0Ibidem, s. 195.<\/p>\r\n

13<\/a><\/sup>\u00a0B. Kumor, Historia Ko\u015bcio\u0142a. Cz. IV. Czasy nowo\u017cytne. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w okresie absolutyzmu i o\u015bwiecenia<\/em>, Lublin 2003, s. 185.<\/p>\r\n

14<\/a><\/sup>\u00a0A. Wielomski, op. cit.<\/em>, s. 176.<\/p>\r\n

15<\/a><\/sup>\u00a0G. G\u00f3rski, S. Salmonowicz, Historia ustroj\u00f3w pa\u0144stw<\/em>, Warszawa 2001, s. 294-295.<\/p>\r\n

16<\/a><\/sup>\u00a0B. Kumor, Historia Ko\u015bcio\u0142a. Cz. IV\u2026<\/em>, s. 186.<\/p>\r\n

17<\/a><\/sup>\u00a0Cyt. za: A. Wielomski, op. cit.<\/em>, s. 347.<\/p>\r\n

18<\/a><\/sup>\u00a0Cyt. za: ibidem, s. 348.<\/p>\r\n

19<\/a><\/sup>\u00a0Ibidem.<\/p>\r\n

20<\/a><\/sup>\u00a0Cz\u0119\u015b\u0107 historyk\u00f3w wyra\u017ca pogl\u0105d, \u017ce Pius VI by\u0142 zdecydowanym przeciwnikiem rewolucji z tego wzgl\u0119du, \u017ce b\u0119d\u0105c szlachcicem i doczesnym w\u0142adc\u0105, obawia\u0142 si\u0119 jej rozprzestrzenienia na inne kraje, w tym na Pa\u0144stwo Ko\u015bcielne; zob. G. Lefebvre, C.H. Pouthas, M. Baumont, przek\u0142ad: M. Derenicz, Historia Francji. Tom II. Od 1774 do czas\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesnych<\/em>, Warszawa 1969, s. 55.<\/p>\r\n

21<\/a><\/sup>\u00a0Brewe Ojca \u015awi\u0119tego Piusa VI Caritas<\/em>, \u201ePro Fide, Rege et Lege\u201d, 1\/2010, s. 93.<\/p>\r\n

22<\/a><\/sup>\u00a0Zob. M. Szczaniecki, Powszechna historia pa\u0144stwa i prawa<\/em>, aktualizacja: K. S\u00f3jka-Zieli\u0144ska, Warszawa 2009, s. 330.<\/p>\r\n

23<\/a><\/sup>\u00a0R. Price, Historia Francji<\/em>, przek\u0142ad: E. R\u00f3\u017calska, Warszawa 2001, s. 120.<\/p>\r\n

24<\/a><\/sup>\u00a0Na temat antyklerykalnej i antyreligijnej polityki rewolucyjnej Francji, zob.: A. Barruel, Historia jakobinizmu<\/em>, Berdycz\u00f3w 1812; W. Carroll, Gilotyna i krzy\u017c<\/em>, Sadk\u00f3w 2006; P. Gaxotte, Rewolucja francuska<\/em>, Gda\u0144sk 2001; J.S. Pelczar, Rewolucja francuska wobec religii katolickiej i jej duchowie\u0144stwa<\/em>, Przemy\u015bl 1922, R. Secher, Ludob\u00f3jstwo<\/em> francusko-francuskie. Wandea departament zemsty<\/em>, Warszawa 2003.<\/p>\r\n

25<\/a><\/sup>\u00a0B. Kumor, Historia Ko\u015bcio\u0142a. Cz. 6\u2026<\/em>, s. 190.<\/p>\r\n

26<\/a><\/sup>\u00a0Ibidem.<\/p>\r\n

27<\/a><\/sup>\u00a0A. Zahorski, Napoleon<\/em>, Warszawa 1982, s. 125.<\/p>\r\n

28<\/a><\/sup>\u00a0Ibidem, s. 126.<\/p>\r\n

29<\/a><\/sup>\u00a0M. R\u00f3\u017ca\u0144ski, Pius VII<\/em>, w: Encyklopedia \u201ebia\u0142ych plam\u201d<\/em>, T. XIV, Radom 2004, s. 155.<\/p>\r\n

30<\/a><\/sup>\u00a0Na potrzeby niniejszej pracy za dat\u0119 zako\u0144czenia rewolucji francuskiej przyj\u0119li\u015bmy rok 1815. W pracach historycznych mo\u017cna spotka\u0107 r\u00f3wnie\u017c rok 1799 czy 1794 jako ostatnie lata rewolucji.<\/p>\r\n

31<\/a><\/sup>\u00a0I. Kant, Co to jest O\u015bwiecenie?<\/em>, w: T. Kro\u0144ski, Kant<\/em>, Warszawa 1966, s. 164.<\/p>\r\n

32<\/a><\/sup>\u00a0I. Barwicka-Tylek, Laicyzacja<\/em>, w: S\u0142ownik historii doktryn politycznych<\/em>, T. 3, red. M. Jask\u00f3lski, Warszawa 2007, s. 485.<\/p>\r\n

33<\/a><\/sup>\u00a0B. Szlachta, F\u00c3\u00a9licit\u00c3\u00a9 de Lamennais<\/em>, w: S\u0142ownik\u2026<\/em>, T. 3, s. 489.<\/p>\r\n

34<\/a><\/sup>\u00a0J. Cabanis, Karol X: kr\u00f3l ultras<\/em>, przek\u0142ad: W. D\u0142uski, Warszawa 1981, s. 196.<\/p>\r\n

35<\/a><\/sup>\u00a0B. Szlachta, F\u00c3\u00a9licit\u00c3\u00a9\u2026<\/em>, s. 489.<\/p>\r\n

36<\/a><\/sup>\u00a0Ibidem.<\/p>\r\n

37<\/a><\/sup>\u00a0A. Sikora, Lamennais, czyli dramat konsekwencji<\/em>, w: H. F. R. de Lamennais. Wyb\u00f3r pism<\/em>, Warszawa 1970, s. 150.<\/p>\r\n

38<\/a><\/sup>\u00a0M. Sadowski, Prekursor katolicyzmu spo\u0142ecznego H. F. R. de Lamennais (1782-1855)<\/em>, \u201ePrzegl\u0105d Prawa i Administracji\u201d, T. XLVII, Wroc\u0142aw 2001, s. 49.<\/p>\r\n

39<\/a><\/sup>\u00a0B. Szlachta, Charles Forbes Ren\u00c3\u00a9 de Montalembert<\/em>, w: S\u0142ownik\u2026<\/em>, T. 4, s. 230.<\/p>\r\n

40<\/a><\/sup>\u00a0Idem, Antoine Fr\u00c3\u00a9d\u00c3\u00a9ric Ozanam<\/em>, w: ibidem, s. 492.<\/p>\r\n

41<\/a><\/sup>\u00a0Papie\u017c ten w czasie powstania listopadowego 15 II 1831 skierowa\u0142 napomnienie do biskup\u00f3w polskich, przypominaj\u0105c im o obowi\u0105zku podporz\u0105dkowania si\u0119 prawowitej w\u0142adzy, co by\u0142o zwyczajnym elementem nauczania Ko\u015bcio\u0142a. Ju\u017c po upadku powstania Grzegorz XVI wyda\u0142 9 VI 1832 encyklik\u0119 Cum Primum<\/em>, kt\u00f3ra by\u0142a wyrazem polityki papiestwa wobec rewolucji i wyk\u0142adni\u0105 zachowania si\u0119 kleru wobec niej. Dokument ten by\u0142 uzasadniony niepokojami rewolucyjnymi w Pa\u0144stwie Ko\u015bcielnym. Papie\u017c pisa\u0142 w niej: \u201ena pewno wiemy, \u017ce pos\u0142usze\u0144stwo, kt\u00f3re ze strony ludzi nale\u017cy si\u0119 ustanowionym od Boga w\u0142adzom, jest prawem bezwzgl\u0119dnym, kt\u00f3remu nikt, chyba, gdyby si\u0119 zdarzy\u0142o, i\u017c one co\u015b boskiemu i Ko\u015bcio\u0142a prawu przeciwnego rozkazuj\u0105, sprzeciwia\u0107 si\u0119 nie mo\u017ce\u201d; zob. Grzegorz XVI, Encyklika Cum Primum<\/a><\/em>.<\/p>\r\n

42<\/a><\/sup>\u00a0Idem, Mirari vos<\/em>, w: ibidem.<\/p>\r\n

43<\/a><\/sup>\u00a0Ibidem.<\/p>\r\n

44<\/a><\/sup>\u00a0Ibidem.<\/p>\r\n

45<\/a><\/sup>\u00a0Ibidem.<\/p>\r\n

46<\/a><\/sup>\u00a0Ibidem.<\/p>\r\n

47<\/a><\/sup>\u00a0Ibidem.<\/p>\r\n

48<\/a><\/sup>\u00a0Ibidem.<\/p>\r\n

49<\/a><\/sup>\u00a0Z. Zieli\u0144ski, Papiestwo<\/em> i papie\u017ce dw\u00f3ch ostatnich wiek\u00f3w<\/em>, Warszawa 1999, s. 132.<\/p>\r\n

50<\/a><\/sup>\u00a0J. Cabanis, op. cit.<\/em>, s. 197.<\/p>\r\n

51<\/a><\/sup>\u00a0M. Affek, Pius IX<\/em>, w: Encyklopedia\u2026<\/em>, T. XIV, s. 159.<\/p>\r\n

52<\/a><\/sup>\u00a0Pius IX, Mowa konsystolarna Singulari quadam<\/em>, w: S. G\u0142owa, I. Bieda, op. cit.<\/em>, s. 69-70.<\/p>\r\n

53<\/a><\/sup>\u00a0J. Bartyzel, U \u017ar\u00f3de\u0142 Syllabusa. Donoso Cort\u00c3\u00a9s versus katolicy liberalni<\/em>, \u201eArcana\u201d, 6\/2009, s. 102.<\/p>\r\n

54<\/a><\/sup>\u00a0Idem, Teologia polityczna Juana Donoso Cort\u00c3\u00a9sa<\/em>, w: \u201eCivitas. Studia polityki\u201d, T. 8, Warszawa 2008, ss. 142-143.<\/p>\r\n

55<\/a><\/sup>\u00a0J. Donoso Cort\u00c3\u00a9s, Der Staat Gottes, eine katholische Geschichtsphilosophie<\/em>, Karlsruhe 1933, s. 53; cyt. za: M. Maciejewski, Z problematyki kszta\u0142towania si\u0119 zwi\u0105zk\u00f3w doktryny konserwatywnej z nauk\u0105 papiestwa w XIX w.<\/em>, w: \u201ePrawo\u201d, T. CCLV, Wroc\u0142aw 1992, s. 119.<\/p>\r\n

56<\/a><\/sup>\u00a0Z. Zieli\u0144ski, op. cit., s. 180.<\/p>\r\n

57<\/a><\/sup>\u00a0Pius IX, Encyklika Quanta cura<\/a><\/em>.<\/p>\r\n

58<\/a><\/sup>\u00a0Idem, Syllabus b\u0142\u0119d\u00f3w<\/em>, przek\u0142ad: M. Wojciechowski, \u201eStudia Theologica Varsiviensia\u201d, 2\/1998, s. 114.<\/p>\r\n

59<\/a><\/sup>\u00a0Ibidem.<\/p>\r\n

60<\/a><\/sup>\u00a0Ibidem, s.118.<\/p>\r\n

61<\/a><\/sup>\u00a0Ibidem.<\/p>\r\n

62<\/a><\/sup>\u00a0L. von Ranke, Dzieje papiestwa w XVI-XIX w.<\/em>, przek\u0142ad: J. Zara\u0144ski, Z. \u0179abicki, T. 2, Warszawa 1981, s. 431.<\/p>\r\n

63<\/a><\/sup>\u00a0Pius IX, Syllabus\u2026<\/em>, s. 118.<\/p>\r\n

64<\/a><\/sup>\u00a0J. Bartyzel, Syllabus<\/em>, w: Encyklopedia\u2026<\/em>, T. XVII, s. 38.<\/p>\r\n

65<\/a><\/sup>\u00a0Pius IX, Syllabus\u2026<\/em>, s. 118.<\/p>\r\n

66<\/a><\/sup>\u00a0Cyt. za: J. Bartyzel, Syllabus\u2026<\/em>, s. 38.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"\u201eJest jeden Ko\u015bci\u00f3\u0142, \u015bwi\u0119ty, katolicki i apostolski. (\u2026) Poza nim nie ma zbawienia ani odpuszczenia grzech\u00f3w\u201d1. W ten spos\u00f3b w 1302 r. wydaj\u0105c bull\u0119 Unam Sanctam, papie\u017c Bonifacy VIII podkre\u015bli\u0142 g\u0142oszony wcze\u015bniej (np. na Soborze Latera\u0144skim IV2), a powtarzany przez nast\u0119pne wieki stosunek Ko\u015bcio\u0142a katolickiego do innych wyzna\u0144. Bulla ta zosta\u0142a uroczy\u015bcie potwierdzona na XI […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[135],"tags":[196,33],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/69770"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=69770"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/69770\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=69770"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=69770"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=69770"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}