{"id":68416,"date":"2013-05-15T08:18:49","date_gmt":"2013-05-15T13:18:49","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=68416"},"modified":"2013-05-16T10:04:12","modified_gmt":"2013-05-16T15:04:12","slug":"wolynskie-ludobojstwo","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=68416","title":{"rendered":"Wo\u0142y\u0144skie ludob\u00f3jstwo"},"content":{"rendered":"

Wo\u0142y\u0144skie ludob\u00f3jstwo – z dr. Leonem Popkiem, historykiem z IPN, prezesem Towarzystwa Przyjaci\u00f3\u0142 Krzemie\u0144ca i Ziemi Podolskiej w Lublinie, rozmawia Mateusz Rawicz. <\/strong><\/em><\/p>\r\n

\u00a0Jest Pan autorem ksi\u0105\u017cki \u201eOstr\u00f3wki. Wo\u0142y\u0144skie ludob\u00f3jstwo\u201d, kt\u00f3ra uzyska\u0142a tytu\u0142 \u201eKsi\u0105\u017cki Historycznej Roku\u201d w konkursie organizowanym przez IPN, TVP i Polskie Radio. Jak d\u0142ugo mieszka\u0144cy Ostr\u00f3wek i Woli Ostrowieckiej mieszkali na Wo\u0142yniu? <\/strong><\/p>\r\n

Tradycja ustna m\u00f3wi, \u017ce trafili tam z Mazowsza i mieszkali na Wo\u0142yniu ju\u017c w czasach W\u0142adys\u0142awa Jagie\u0142\u0142y. Dokumenty, kt\u00f3re uda\u0142o mi si\u0119 odnale\u017a\u0107 – wykazy mieszka\u0144c\u00f3w i powinno\u015bci wzgl\u0119dem dworu – pochodz\u0105 z XVI wieku.<\/p>\r\n

Sk\u0105d wiadomo, \u017ce byli z Mazowsza?<\/strong><\/p>\r\n

M\u00f3wili do ko\u0144ca gwar\u0105 mazursk\u0105. Mazurzyli, nie u\u017cywali \u201erz\u201d, \u201e\u017c\u201d, m\u00f3wili \u201es\u201d, \u201ec\u201d. Pomimo zabor\u00f3w, braku szk\u00f3\u0142 zachowali czysto\u015b\u0107 j\u0119zykow\u0105. Nie by\u0142o nalecia\u0142o\u015bci j\u0119zyka ruskiego czy ukrai\u0144skiego.<\/p>\r\n

Jak uda\u0142o im si\u0119 zachowa\u0107 przez kilkaset lat odr\u0119bno\u015b\u0107 j\u0119zykow\u0105, religijn\u0105 i etniczn\u0105?<\/strong><\/p>\r\n

Pozwoli\u0142y im przetrwa\u0107 bardzo silne wi\u0119zy religijne z Ko\u015bcio\u0142em katolickim oraz przykazania ko\u015bcielne, jak np. zachowywanie post\u00f3w. Z opowiada\u0144 rodzinnych wiem, \u017ce wiara by\u0142a bardzo silna, przekazywana z pokolenia na pokolenie. W obyczajach ju\u017c by\u0142y pewne nalecia\u0142o\u015bci, wp\u0142ywy kultury ruskiej i ukrai\u0144skiej, wierze\u0144 przedchrze\u015bcija\u0144skich (gus\u0142a i zabobony). \u0179enili si\u0119 w obr\u0119bie tych dw\u00f3ch wsi. O\u017cenek z kim\u015b spoza tych miejscowo\u015bci by\u0142 uznawany za mezalians. Je\u017celi kto\u015b decydowa\u0142 si\u0119 na o\u017cenek czy wyj\u015bcie za m\u0105\u017c z kim\u015b spoza tych dw\u00f3ch wsi, to ta osoba robi\u0142a to w celach maj\u0105tkowych albo przysz\u0142y ma\u0142\u017conek by\u0142 osob\u0105 o wyj\u0105tkowej urodzie. O\u017cenki mi\u0119dzy sob\u0105 powodowa\u0142y, \u017ce by\u0142y dziesi\u0105tki rodzin o tym samym nazwisku, trzeba by\u0142o ich rozr\u00f3\u017cnia\u0107 i st\u0105d wprowadzono przezwiska. By\u0142y przypadki, \u017ce np. w mojej rodzinie – Szwed\u00f3w by\u0142 Jan syn Jana, s\u0105siad te\u017c by\u0142 Szwed i te\u017c by\u0142 synem Jana i nie byli rodzin\u0105. Dla odr\u00f3\u017cnienia rodzin tworzono przezwiska od u\u0142omno\u015bci, sytuacji zwi\u0105zanych z dan\u0105 osob\u0105.<\/p>\r\n

Czy przed sierpniem 1943 r. dochodzi\u0142o tam do konflikt\u00f3w etnicznych?<\/strong><\/p>\r\n

Mi\u0119dzy Polakami-Mazurami a Rusinami-Ukrai\u0144cami nie by\u0142o wcze\u015bniej konflikt\u00f3w, bo nie pod\u0142o\u017ca zatarg\u00f3w. Wszyscy klepali t\u0105 sam\u0105 bied\u0119, mieszka\u0144cy Ostr\u00f3wek nie byli bogatsi od mieszka\u0144c\u00f3w okolicznych wsi ukrai\u0144skich. By\u0142 g\u0142\u00f3d ziemi. Ziemia ostrowiecka wcale nie by\u0142a lepsza od ziemi w R\u00f3wnem czy w innych miejscowo\u015bciach. R\u00f3\u017cnili si\u0119 tym, \u017ce Polacy byli bardziej przedsi\u0119biorczy. To wynika\u0142o z wy\u017cszej kultury.<\/p>\r\n

Jedni i drudzy musieli emigrowa\u0107 za chlebem\u2026<\/strong><\/p>\r\n

Na pocz\u0105tku XX wieku wyje\u017cd\u017cano za chlebem na Syberi\u0119, gdzie rz\u0105d carski dawa\u0142 za darmo bardzo du\u017ce area\u0142y ziemi za darmo. Cz\u0119\u015b\u0107 rodzin wr\u00f3ci\u0142a, ale np. rodzina Ulewicz\u00f3w mieszka tam do dzi\u015b. Wyje\u017cd\u017cano do Stan\u00f3w Zjednoczonych, do Argentyny, Brazylii. Na emigracj\u0119 udawa\u0142y si\u0119 najbardziej zdesperowane ale i najbardziej przedsi\u0119biorcze jednostki. Niekt\u00f3rzy wracali, inni zostawali. M\u00f3j dziadek wyjecha\u0142 do pracy w USA, ale wr\u00f3ci\u0142.<\/p>\r\n

Ile os\u00f3b mieszka\u0142o w Ostr\u00f3wkach i Woli Ostrowieckiej w 1943 r.?<\/strong><\/p>\r\n

W Ostr\u00f3wkach co najmniej 664 osoby, 121 rodzin. To nie znaczy, \u017ce by\u0142o tyle dom\u00f3w. W jednym domu czasami mieszka\u0142o 2, 3, a nawet 4 rodziny. By\u0142y to rodziny wielopokoleniowe, czasem kilka os\u00f3b z tej samej rodziny po zawarciu przez ich latoro\u015ble ma\u0142\u017ce\u0144stwa mieszka\u0142o w jednym domu. By\u0142o to te\u017c zwi\u0105zane z upraw\u0105 ziemi. Ziemia nie by\u0142a dzielona, dogadywano si\u0119 i uprawiano j\u0105 razem. To by\u0142a wielka sztuka rzadka na Mazowszu. W Woli Ostrowieckiej mieszka\u0142o co najmniej 866 os\u00f3b, 197 os\u00f3b, w sumie w obu wsiach prawie 1500 os\u00f3b.<\/p>\r\n

Ukrai\u0144cy pr\u00f3bowali wymordowa\u0107 Polak\u00f3w r\u0119kami niemieckimi… <\/strong><\/p>\r\n

Na pocz\u0105tku lipca 1943 r. dokonano napadu pod Ostr\u00f3wkami na oddzia\u0142 niemiecki, pod samochodem wybuch\u0142a mina i zgin\u0105\u0142 dow\u00f3dca. By\u0142a to prowokacja banderowc\u00f3w, kt\u00f3rzy wiedzieli, \u017ce Niemcy w takich sytuacjach pacyfikowali ca\u0142e wsie. Tak by\u0142o i wtedy, niemieccy \u017co\u0142nierze od razu przyst\u0105pili do pacyfikacji wsi, podpalili dwa gospodarstwa, zgin\u0119\u0142o kilka os\u00f3b, kt\u00f3re wrzucili do ognia. Jeden mieszkaniec wsi zna\u0142 j\u0119zyk niemiecki i wyt\u0142umaczy\u0142, \u017ce to prowokacja.<\/p>\r\n

Co wydarzy\u0142o si\u0119 30 sierpnia 1943 r.?<\/strong><\/p>\r\n

Do ko\u0144ca sierpnia Wo\u0142y\u0144 by\u0142 wypalony, rzezie Polak\u00f3w zacz\u0119\u0142y si\u0119 wiosn\u0105 1943 r., z chwil\u0105 przej\u015bcia oddzia\u0142\u00f3w policji ukrai\u0144skiej w s\u0142u\u017cbie niemieckiej do UPA. Ich liczb\u0119 szacuj\u0119 na 6 tysi\u0119cy os\u00f3b. Mieli do\u015bwiadczenie w mordowaniu, wymordowali ca\u0142y nar\u00f3d – 200 tysi\u0119cy \u017byd\u00f3w na Wo\u0142yniu. Zlikwidowali getto \u017cydowskie w Mi\u0144sku. Morderstwa na Wo\u0142yniu zacz\u0119\u0142y si\u0119 wiosn\u0105 od p\u00f3\u0142nocy, od Sarn. Do ko\u0144ca sierpnia na Wo\u0142yniu pozosta\u0142y tylko enklawy polsko\u015bci, g\u0142ownie te obronione przez samoobron\u0119 polsk\u0105, przetrwa\u0142 te\u017c ca\u0142y powiat lubomelski. Zdarza\u0142y si\u0119 tam przypadki mordowania dzia\u0142aczy spo\u0142ecznych czy nauczycieli, pojedyncze rabunki, poszukiwanie broni u Polak\u00f3w. Ukrai\u0144cy mieli doskona\u0142e rozeznanie, dobrze wiedzieli kto dzia\u0142a\u0142 w podziemiu, kto posiada\u0142 bro\u0144. 29-30 sierpnia nast\u0105pi\u0142 atak na wszystkie wsie w powiecie lubomelskim.<\/p>\r\n

By\u0142a to \u015bwietnie zorganizowana akcja\u2026<\/strong><\/p>\r\n

By\u0142a to akcja na du\u017c\u0105 skal\u0119, podwody u\u017cywane do wywo\u017cenia maj\u0105tku pochodzi\u0142y z ukrai\u0144skich wsi odleg\u0142ych nawet o 30-40 kilometr\u00f3w. Atak by\u0142 r\u00f3wnoczesny, r\u00f3\u017cnica polega\u0142a tylko na tym, \u017ce w niekt\u00f3rych wsiach przeprowadzono atak 29, w innych z 29 na 30, a na Ostr\u00f3wki i Wol\u0119 rankiem 30 sierpnia. Ostr\u00f3wki i Wol\u0119 otoczono oddzielnymi kordonami wojska rankiem 30 sierpnia. Si\u0142y banderowskie liczy\u0142y oko\u0142o 2500 os\u00f3b. Opr\u00f3cz tych si\u0142 do wsi wesz\u0142y grupy, do ka\u017cdego domu po 3-5 os\u00f3b, uzbrojonych tak\u017ce w bro\u0144 paln\u0105, kt\u00f3re wezwa\u0142y gospodarzy na zebranie do szko\u0142y. W Ostr\u00f3wkach kobiety i dzieci zosta\u0142y zabrane do ko\u015bcio\u0142a. Mieli by\u0107 spaleni w ko\u015bciele, ale wywi\u0105za\u0142a si\u0119 walka Ukrai\u0144c\u00f3w z Niemcami, Niemcy ze wzgl\u0119du na du\u017c\u0105 przewag\u0119 Ukrai\u0144c\u00f3w odst\u0105pili, banderowcy zdecydowali, \u017ce zabij\u0105 Polak\u00f3w gdzie indziej. Wyp\u0119dzili ludzi zamkni\u0119tych w ko\u015bciele i p\u0119dzili przez cztery kilometry pod ukrai\u0144sk\u0105 wie\u015b Sok\u00f3\u0142, cz\u0119\u015b\u0107 mordowano podczas drogi, cz\u0119\u015b\u0107 zamordowano przy pomocy broni palnej pod wsi\u0105 Sok\u00f3\u0142.<\/p>\r\n

Pro\u015bby o ratowanie \u017cycia nie pomog\u0142y?<\/strong><\/p>\r\n

Pro\u015bby o darowanie \u017cycia dzieciom nie pomog\u0142y. Wszyscy zostali zamordowani, nawet malutkie dzieci i kobiety w ci\u0105\u017cy.<\/p>\r\n

Ukrai\u0144cy zabijali g\u0142\u00f3wnie przy u\u017cyciu t\u0119pych narz\u0119dzi\u2026<\/strong><\/p>\r\n

M\u0119\u017cczyzn w Ostr\u00f3wkach mordowano w dw\u00f3ch gospodarstwach, w \u00a0tzw. ok\u00f3lniku u Trusiuka, albo u Suszka za stodo\u0142\u0105, prowadzono po dziesi\u0119ciu do przygotowanych do\u0142\u00f3w i zabijano przy pomocy t\u0119pych narz\u0119dzi. U Trusiuka strzelano, a dobijano siekierami czy m\u0142otami. Natomiast u Suszka zabijano tylko przy pomocy t\u0119pych narz\u0119dzi. W 1992 r. odnale\u017ali\u015bmy d\u00f3\u0142 u Trusiuka, z kt\u00f3rego ekshumowali\u015bmy 80 os\u00f3b i jedn\u0105 osob\u0119 znale\u017ali\u015bmy w studni, by\u0142 to ponad dziewi\u0119\u0107dziesi\u0119cioletni W\u0142adys\u0142aw Kuwa\u0142ek. Scenariusz w Woli Ostrowieckiej jest podobny, kobiety i dzieci zosta\u0142y zamkni\u0119te w szkole, m\u0119\u017cczy\u017ani zgromadzeni na placu szkolnym i stamt\u0105d odprowadzani po dziesi\u0119\u0107 os\u00f3b do gospodarstwa Stra\u017cyca i mordowani siekierami, m\u0142otami, maczugami. W dole w tym gospodarstwie ekshumowali\u015bmy 243 osoby, \u017cadna z tych os\u00f3b nie zosta\u0142a zabita z broni palnej.<\/p>\r\n

Ofiary nie pr\u00f3bowa\u0142y ucieka\u0107?<\/strong><\/p>\r\n

Pr\u00f3bowa\u0142y, ale zosta\u0142y zabijane, cz\u0119\u015b\u0107 os\u00f3b, oko\u0142o dwudziestu, uciek\u0142a na miejscowy cmentarz, chcia\u0142a zgin\u0105\u0107 na po\u015bwi\u0119conej ziemi. Wszyscy zgin\u0119li, nigdy nie zostali pochowani. W tamtym roku znalaz\u0142em du\u017c\u0105 ko\u015b\u0107 przedramienia. By\u0142y pr\u00f3by pochowania przez Polak\u00f3w, kt\u00f3rzy ocaleli, ale uniemo\u017cliwi\u0142 to silny ostrza\u0142 UPA. Kilku Polak\u00f3w zgin\u0119\u0142o te\u017c z r\u0105k banderowc\u00f3w wracaj\u0105c po mienie.<\/p>\r\n

Ca\u0142y czas odnajdywane s\u0105 kolejne miejsca poch\u00f3wku ofiar\u2026<\/strong><\/p>\r\n

W 2011 r. uda\u0142o si\u0119 odnale\u017a\u0107 kolejne zbiorowe mogi\u0142y. Namierzyli\u015bmy miejsce ich spoczynku korzystaj\u0105c z wykrywacza, kt\u00f3ry odnalaz\u0142 \u0142uski.<\/p>\r\n

Kto pochowa\u0142 te osoby?<\/strong><\/p>\r\n

By\u0142o lato, cia\u0142a szybko si\u0119 rozk\u0142ada\u0142y, banderowcy kazali mieszka\u0144com wsi Sok\u00f3\u0142 zakopa\u0107 trupy Polak\u00f3w, \u017ceby nie dosz\u0142o do epidemii.<\/p>\r\n

Upami\u0119tnianie Polak\u00f3w z Ostr\u00f3wek zacz\u0119\u0142o si\u0119 w 1990 r.<\/strong><\/p>\r\n

By\u0142a to pierwsza wizyta od 1943 r. Byli w\u015br\u00f3d nas ludzie, kt\u00f3rzy si\u0119 tam urodzili i wychowywali. Ukrai\u0144cy wskazali nam miejsca poch\u00f3wku ofiar, le\u017ca\u0142o tam krowie \u0142ajno. Postanowili\u015bmy, \u017ce trzeba godnie uczci\u0107 pami\u0119\u0107 ofiar i zabrali\u015bmy si\u0119 do pracy. Cmentarz by\u0142 zdewastowany, przy pomocy by\u0142ych mieszka\u0144c\u00f3w Ostr\u00f3wek i Woli Ostrowieckiej i tamtejszych Ukrai\u0144c\u00f3w uporz\u0105dkowali\u015bmy go.<\/p>\r\n

Ukrai\u0144cy ch\u0119tnie pomagali?<\/strong><\/p>\r\n

Go\u015bcili nas i pomagali w pracach. Zosta\u0142y prze\u0142amane pierwsze lody, ludzie \u017cyli w niepewno\u015bci i niech\u0119ci, uwa\u017cali, \u017ce wszyscy Ukrai\u0144cy byli w to zamieszani. Zacz\u0119\u0142y si\u0119 wsp\u00f3lne spotkania i rozmowy. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce nie wszyscy Ukrai\u0144cy pomagali mordowa\u0107 Polak\u00f3w, kilka polskich rodzin zosta\u0142o uratowanych przez Ukrai\u0144c\u00f3w z nara\u017ceniem \u017cycia.<\/p>\r\n

W Ostr\u00f3wkach powsta\u0142 pomnik ofiar, ale nie dosz\u0142o do ods\u0142oni\u0119cia\u2026<\/strong><\/p>\r\n

Ukrai\u0144skie w\u0142adze nie chcia\u0142y, \u017ceby by\u0142o s\u0142owo pomordowani, \u017ceby by\u0142o cokolwiek o sprawcach. Nie zgodzili si\u0119 te\u017c na umieszczenie nazwisk pomordowanych. Pomnik mia\u0142 si\u0119 sk\u0142ada\u0107 w centralnej cz\u0119\u015bci z Krzy\u017ca z napisem i god\u0142em Polski. God\u0142o zosta\u0142o w zesz\u0142ym roku wyrwane i skradzione przez nieznanych sprawc\u00f3w. Znajduj\u0105 si\u0119 tam dwie mogi\u0142y, jedna ze szcz\u0105tkami zamordowanych w 1992 r., druga ze szcz\u0105tkami ekshumowanych w 2011 r. Na tych mogi\u0142ach wok\u00f3\u0142 krzy\u017ca, z jednej i z drugiej strony mia\u0142o by\u0107 dwana\u015bcie tablic z nazwiskami tysi\u0105ca pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu os\u00f3b pomordowanych. Radzie Ochrony Pami\u0119ci i rodzinom uda\u0142o si\u0119 wywalczy\u0107 kompromisowy napis \u201eW ho\u0142dzie Polakom, kt\u00f3rzy tragicznie zgin\u0119li 30 sierpnia 1943 r. mieszka\u0144com Ostr\u00f3wek i Woli Ostrowieckiej\u201d. Okre\u015blenie \u201etragicznie zgin\u0119li\u201d ma mniejszy wyd\u017awi\u0119k, ale tylko tyle uda\u0142o nam si\u0119 wywalczy\u0107.<\/p>\r\n

Tygodnik Nasza Polska nr 19 (914) 7 V 2013 r.<\/strong><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Wo\u0142y\u0144skie ludob\u00f3jstwo – z dr. Leonem Popkiem, historykiem z IPN, prezesem Towarzystwa Przyjaci\u00f3\u0142 Krzemie\u0144ca i Ziemi Podolskiej w Lublinie, rozmawia Mateusz Rawicz. \u00a0Jest Pan autorem ksi\u0105\u017cki \u201eOstr\u00f3wki. Wo\u0142y\u0144skie ludob\u00f3jstwo\u201d, kt\u00f3ra uzyska\u0142a tytu\u0142 \u201eKsi\u0105\u017cki Historycznej Roku\u201d w konkursie organizowanym przez IPN, TVP i Polskie Radio. Jak d\u0142ugo mieszka\u0144cy Ostr\u00f3wek i Woli Ostrowieckiej mieszkali na Wo\u0142yniu? Tradycja […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[215],"tags":[188],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/68416"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=68416"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/68416\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=68416"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=68416"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=68416"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}