Na Mszy \u015awi\u0119tej Wieczerzy Pa\u0144skiej pierwszy raz w \u017cyciu by\u0142em dopiero jako ucze\u0144 liceum. Nie by\u0142 to efekt jakich\u015b rodzicielskich zaniedba\u0144 w dziedzinie wychowania religijnego, ale pos\u0142usze\u0144stwa wobec w\u0142adzy duchownej. Tak! W latach 80. ubieg\u0142ego wieku w naszej nowopowsta\u0142ej wielkomiejskiej osiedlowej parafii – podobnie jak w wielu podobnych – w Wielki Czwartek udzielano dzieciom pierwszej Komunii \u015awi\u0119tej. W zwi\u0105zku z tym w Niedziel\u0119 Palmow\u0105 proboszcz wprost apelowa\u0142, \u017ceby\u00a0 zrobi\u0107 miejsce w ko\u015bciele dla komunikowanych, ich rodzic\u00f3w i chrzestnych oraz go\u015bci. A nasz by\u0142 niewielki, bo powsta\u0142 z po\u0142\u0105czenia kaplicy pogrzebowej i \u201ewiaty katechetycznej\u201d (komuni\u015bci nie godzili si\u0119 na budow\u0119 nowego ko\u015bcio\u0142a). Nie mia\u0142em jednak do proboszcza pretensji – dzieckiem by\u0142em do\u015b\u0107 pobo\u017cnym, ale nigdy nie lubi\u0142em \u015bcisku i przed\u0142u\u017caj\u0105cych si\u0119 ceremonii.<\/p>\r\n
Mimo rokrocznej absencji na wielkoczwartkowych uroczysto\u015bciach, obrz\u0119d mandatum by\u0142 mi znany z przekaz\u00f3w telewizyjnych i kojarzy\u0142 si\u0119 z Rzymem i papie\u017cem Janem Paw\u0142em II. Moja babka ze strony ojca (rodzina po mieczu by\u0142a na tyle \u201eczerwona\u201d by znajdowa\u0107 przyjemno\u015b\u0107 w prowokowaniu \u201eklerofaszyst\u00f3w\u201d po k\u0105dzieli) z rozwa\u017ca\u0144 na temat zabieg\u00f3w piel\u0119gnacyjnych, kt\u00f3rym jej zdaniem musieli si\u0119 podda\u0107 uczestnicy obmywania n\u00f3g przez papie\u017ca, uczyni\u0142a rodzaj wielkanocnej tradycji kultywowanej a\u017c do jej \u015bmieci. Mnie mandatum wydawa\u0142o si\u0119 obrz\u0119dem dostojnym i pi\u0119knym, cho\u0107 nieco zbyt dos\u0142ownym. W og\u00f3le od dziecka nie lubi\u0142em dos\u0142owno\u015bci w liturgii, wszystkich tych budz\u0105cych politowanie gipsowych \u017c\u0142\u00f3bk\u00f3w i gr\u00f3bk\u00f3w. Stryj powiedzia\u0142, \u017ce jestem ikonoklast\u0105. Nie wyt\u0142umaczy\u0142 mi, co to znaczy, a ja pomy\u015bla\u0142em, \u017ce ikonoklasta, to mi\u0142o\u015bnik pi\u0119knych ikon (a nie pokracznych gipsowych figurek) i wyda\u0142em w antykwariacie miesi\u0119czne kieszonkowe na album z reprodukcjami \u015bwi\u0119tych obraz\u00f3w (Art of Ancient Vologda<\/em>, Leningrad 1978). Tak zacz\u0119\u0142a si\u0119 fascynacja, kt\u00f3ra z r\u00f3\u017cn\u0105 intensywno\u015bci\u0105 trwa po dzi\u015b dzie\u0144. Oczywi\u015bcie po czasie zrozumia\u0142em, co stryj mia\u0142 na my\u015bli – obaj byli\u015bmy w b\u0142\u0119dzie i obaj mieli\u015bmy racj\u0119. Owszem, \u017ca\u0142uj\u0119, \u017ce na Zach\u00f3d nie dotar\u0142 sp\u00f3r o kult obraz\u00f3w, a p\u00f3\u017aniej nie nast\u0105pi\u0142 Tryumf Ortodoksji. Zapewne arty\u015bci musieliby bardziej pow\u015bci\u0105gliwie podchodzi\u0107 do sztuki religijnej strzeg\u0105c katolik\u00f3w przed d\u017cum\u0105 renesansu i maj\u0105c\u0105 j\u0105 wyleczy\u0107 choler\u0105 baroku.<\/p>\r\n Mniejsza jednak o histori\u0119 sztuki. Wr\u00f3\u0107my do mycia n\u00f3g, kt\u00f3re, gdy pierwszy raz zobaczy\u0142em je na \u017cywo, wyda\u0142o mi si\u0119 po prostu groteskowe. Obrz\u0119d parafialny w niczym nie przypomina\u0142 dostojnych i dobrze zorganizowanych watyka\u0144skich ceremonii: brz\u0119k misek, ciekn\u0105cy dzban, przestawianie \u0142awek, t\u0119gi proboszcz, kt\u00f3ry wygl\u0105da\u0142 jak flaga Monako – u g\u00f3ry czerwony z wysi\u0142ku, u do\u0142u przepasany bia\u0142ym p\u0142\u00f3tnem – wyj\u0105cy ch\u00f3r parafialny, \u015bcisk, t\u0142um, duchota i do tego wszyscy ci ojcowie, wujowie i dziadkowie biegaj\u0105cy po prezbiterium o jednej bosej stopie i z butem w r\u0119ku\u2026 Pomy\u015ble\u0107, \u017ce to \u017ca\u0142osne wspomnienie zawdzi\u0119czam papie\u017cowi Piusowi XII i jego niefortunnej reformie obrz\u0119d\u00f3w Wielkiego Tygodnia, gdy zezwolono na celebrowanie mandatum poza katedrami i ko\u015bcio\u0142ami opackimi – r\u00f3wnie\u017c w parafiach.<\/strong><\/p>\r\n Kiedy nasz nowo wybrany papie\u017c Franciszek zapowiedzia\u0142, \u017ce w Wielki Czwartek obmyje nogi dwunastu m\u0142odocianych kryminalist\u00f3w, odezwa\u0142 si\u0119 ca\u0142y ch\u00f3r oburzonych tym, \u017ce nie b\u0119d\u0105 to starcy, najlepiej kap\u0142ani diecezji rzymskiej. Zgoda – te\u017c jestem za tym, aby podtrzyma\u0107 zwyczaj, \u017ce papie\u017ce i biskupi obmywaj\u0105 nogi kap\u0142anom, opaci swym braciom, a proboszczowie – skoro tak bardzo chc\u0105 – starszy\u017anie parafialnej. To prawda, \u017ce widok Paw\u0142a VI w 1977 r. ca\u0142uj\u0105cego nogi rzymskich m\u0142odzie\u0144c\u00f3w musia\u0142 budzi\u0107 mieszane uczucia (gorszy\u0142 Mackiewicza, kt\u00f3ry pisa\u0142, \u017ce papie\u017c sk\u0142ada ho\u0142d rewolucji 1968 roku), ale mandatum nigdy przecie\u017c nie by\u0142o zarezerwowane dla starc\u00f3w. Po Wieczerniku mycie n\u00f3g by\u0142o elementem liturgii chrzcielnej (\u201eKto umyty jest, nie potrzebuje, tylko \u017ceby nogi umy\u0142, bo ca\u0142y jest czysty\u201d J 13, 10<\/em>), a zanikn\u0119\u0142o na skutek zmniejszaj\u0105cej si\u0119 liczby doros\u0142ych katechumen\u00f3w. P\u00f3\u017aniej wesz\u0142o do klasztor\u00f3w i praktykowane by\u0142o bardzo szeroko – raz w tygodniu lub cz\u0119\u015bciej. Do tego liturgia klasztorna dokona\u0142a z czasem rozr\u00f3\u017cnienia na mandatum fratrum (obmycie st\u00f3p braci) i mandatum pauperum (obmycie st\u00f3p ludzi ubogich). Za czas\u00f3w Benedykta z Anianu, wielkiego, cho\u0107 nieco zapomnianego reformatora \u017cycia zakonnego, mandatum pauperum stosowano niemal codziennie przy okazji wydawania posi\u0142k\u00f3w ubogim (oczywi\u015bcie w klasztorach m\u0119skich obmywano stopy m\u0119\u017cczyzn, a w \u017ce\u0144skich – cho\u0107 rzadziej – stopy kobiet). Obmywano tak\u017ce stopy nowicjuszy sk\u0142adaj\u0105cych \u015bluby, a w Wielki Czwartek zar\u00f3wno braci jak i biedoty, ale podczas osobnych ceremonii – ubogich podczas Mszy, a braci p\u00f3\u017aniej, w kapitularzu. Od XIV w. zn\u00f3w czyniono starania, aby obydwa rodzaje mandatum po\u0142\u0105czy\u0107 w jeden obrz\u0119d, ale nie wszystkie zakony by\u0142y sk\u0142onne przyj\u0105\u0107 takie rozwi\u0105zanie. Ta ceremonia do katedr zaw\u0119drowa\u0142a ju\u017c w VII wieku, a w Rzymie zacz\u0119\u0142a by\u0107 praktykowana – wg r\u00f3\u017cnych historyk\u00f3w – pomi\u0119dzy IX a XI w. W wieku XII by\u0142a ju\u017c sta\u0142ym elementem tamtejszej liturgii i pozostaje nim do dzi\u015b. A owi starcy, to ludowe wyobra\u017cenia dotycz\u0105ce wieku (a mo\u017ce bardziej wygl\u0105du) Aposto\u0142\u00f3w. Nie b\u0119d\u0119 wi\u0119c zgorszony je\u015bli papie\u017c Franciszek obmyje stopy m\u0142odzie\u017cy, byle nie by\u0142y to dziewcz\u0119ta – nie do\u015b\u0107, \u017ce \u0142ama\u0142oby to u\u015bwi\u0119con\u0105 tradycj\u0119, to jeszcze przywo\u0142ywa\u0142o w mym grzesznym umy\u015ble biblijny obraz Zuzanny i starc\u00f3w.<\/p>\r\n