{"id":66823,"date":"2013-01-20T22:21:18","date_gmt":"2013-01-21T03:21:18","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=66823"},"modified":"2013-01-20T22:21:18","modified_gmt":"2013-01-21T03:21:18","slug":"najdziwniejszy-z-dyktatorow-jak-umieral-romuald-traugutt","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=66823","title":{"rendered":"Najdziwniejszy z dyktator\u00f3w. Jak umiera\u0142 Romuald Traugutt"},"content":{"rendered":"
\r\n

\u201ePolska b\u0119dzie katolicka albo jej wcale nie b\u0119dzie\u201d (Feliks Koneczny)<\/em><\/strong><\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n

By\u0142 jednym z najpi\u0119kniejszych ludzi w naszych dziejach.<\/p>\r\n

Jednym z\u00a0tych prawdziwych bohater\u00f3w, o\u00a0jakich dzisiaj \u015bnimy. I \u201d\u201d jednym z\u00a0najdziwniejszych zarazem.<\/p>\r\n

Zawodowy oficer, kt\u00f3ry za wszelk\u0105 cen\u0119 unikn\u0105\u0107 chcia\u0142 losu powsta\u0144ca \u201d\u201d a\u00a0co dopiero jego dyktatora!<\/p>\r\n

Po nieprawdopodobnych cierpieniach spowodowanych osobistymi tragediami, wiedziony tajemnicz\u0105 si\u0142\u0105, jakby wbrew sobie, decyduje si\u0119 na czyn o\u00a0nieobliczalnych konsekwencjach.<\/p>\r\n

Jest przygotowany na wszystko. Wie, \u017ce udzia\u0142 w\u00a0powstaniu, a\u00a0zw\u0142aszcza obj\u0119cie steru Rz\u0105du Narodowego, zako\u0144czy si\u0119 \u201d\u201d je\u015bli powstanie si\u0119 nie powiedzie \u201d\u201d jego m\u0119cze\u0144stwem. Gdy Rosjanie przyszli go w\u00a0nocy aresztowa\u0107 w\u00a0warszawskim mieszkaniu przy Smolnej, powiedzia\u0142 tylko dwa s\u0142owa: \u201eTo ju\u017c\u2026\u201d.<\/p>\r\n

\"Traugutt<\/a>\r\n

Traugutt w mundurze podpu\u0142kownika saper\u00f3w, 1862.<\/strong><\/em><\/p>\r\n<\/div>\r\n

 <\/p>\r\n

Czyn paradoksalny \u201d\u201d gdyby rozpatrywa\u0107 go na zimno. To jest \u201d\u201d w\u00a0oderwaniu od tego wszystkiego, co oznacza \u0142aci\u0144sk\u0105 cywilizacj\u0119, piel\u0119gnowan\u0105 przez Polak\u00f3w na swoim terytorium przez wieki.<\/p>\r\n

Po utracie niepodleg\u0142o\u015bci nadal, na tysi\u0105ce sposob\u00f3w, potajemnie ochranian\u0105, kultywowan\u0105, rozszerzan\u0105.<\/p>\r\n

Oto m\u0142ody kapitan armii carskiej, odznaczony orderami za m\u0119stwo na polu bitwy (m.in. podczas t\u0142umienia powstania w\u0119gierskiego 1849 roku). Cz\u0142owiek d\u0105\u017c\u0105cy przez wszystkie lata m\u0142odo\u015bci i doros\u0142ego \u017cycia, z niezwyk\u0142\u0105 konsekwencj\u0105, do stabilizacji i spokojnej egzystencji na \u0142onie rodziny. Porzuca dom, w kt\u00f3rym zaznawa\u0142 ogromnego szcz\u0119\u015bcia. Idzie do lasu.<\/p>\r\n

Najpierw zostaje dow\u00f3dc\u0105 powsta\u0144czej partyzantki na Wo\u0142yniu, potem \u201d\u201d jednoosobowym \u201erz\u0105dem narodowym\u201d.<\/p>\r\n

Wszystko \u201d\u201d albo nic? Zwyci\u0119stwo \u201d\u201d albo \u015bmier\u0107? Czy\u017cby ten trze\u017awy wojskowy, cz\u0142owiek my\u015bl\u0105cy w\u00a0spos\u00f3b \u015bcis\u0142y i\u00a0precyzyjny, wa\u017c\u0105cy ka\u017cde s\u0142owo, powa\u017cnie liczy\u0142 na zwyci\u0119stwo podziemnej armii, z\u0142o\u017conej g\u0142\u00f3wnie z\u00a0wychowanych w\u00a0dworach m\u0142odzie\u0144c\u00f3w, kt\u00f3rzy strzela\u0107 uczyli si\u0119 na polowaniu?<\/p>\r\n

To jasne, cho\u0107 dzi\u015b coraz trudniejsze do poj\u0119cia \u201d\u201d chodzi\u0142o o\u00a0walk\u0119 w\u00a0\u201estraconej\u201d \u015bwi\u0119tej sprawie. O dum\u0119 i\u00a0zaszczyt, z\u00a0niczym nie daj\u0105ce si\u0119 por\u00f3wna\u0107, \u017ceby stan\u0105\u0107 w\u00a0jednym szeregu z\u00a0tymi, kt\u00f3rzy w\u00a0obliczu odkrytego do ko\u0144ca duchowego z\u0142a napastniczej si\u0142y nigdy si\u0119 nie cofaj\u0105. Nie ukrywaj\u0105 si\u0119, nie udaj\u0105, \u017ce ich, tak naprawd\u0119, nie ma. \u0179e to z\u0142o ich nie dotyczy. \u0179e trzeba wci\u0105\u017c wtula\u0107 g\u0142ow\u0119 w\u00a0ramiona, skoro jest si\u0119 Polakiem. I tak by\u0107 musi\u2026<\/p>\r\n

Romuald Traugutt nie potrafi\u0142 udawa\u0107 czego\u015b takiego. Rosyjski mundur, kt\u00f3ry nosi\u0142 przez kilkana\u015bcie lat w\u00a0niczym mu nie przeszkodzi\u0142.<\/p>\r\n

Pragmatyk wychowany przez \u201enowoczesne pa\u0144stwo\u201d zapewne powiedzia\u0142by, \u017ce Traugutt to tylko jeden z\u00a0tych szale\u0144c\u00f3w, kt\u00f3rych wcze\u015bniej czy p\u00f3\u017aniej wypluwa \u015bwiat. Gro\u017anych szale\u0144c\u00f3w. Tacy ludzie nie mog\u0105 si\u0119 podoba\u0107. Tu nie ma dla nich miejsca. S\u0105 zbyt ekscentryczni. Ta ich przesada\u2026<\/p>\r\n

Przecie\u017c podejmuj\u0105c udzia\u0142 w\u00a0powstaniu, i\u00a0nie uchylaj\u0105c si\u0119 potem przed wzi\u0119ciem za nie ca\u0142kowitej odpowiedzialno\u015bci, Romuald Traugutt ryzykowa\u0142 nie tylko osobistym szcz\u0119\u015bciem i\u00a0\u017cyciem, ale i\u00a0szcz\u0119\u015bciem i\u00a0\u017cyciem \u201d\u201d a\u00a0przynajmniej zdrowiem \u201d\u201d najbli\u017cszych. Ca\u0142ym dorobkiem solidnego, uporz\u0105dkowanego, cho\u0107 zarazem bardzo skromnego \u017cycia.<\/p>\r\n

Wcze\u015bniej wspina\u0142 si\u0119 krok po kroku po szczeblach jedynej kariery, jaka przys\u0142ugiwa\u0142a szlacheckim synom pod obc\u0105 w\u0142adz\u0105. Mia\u0142 sukcesy. Wida\u0107 jednak wyra\u017anie, \u017ce ta kariera mu ci\u0105\u017cy\u0142a. \u0179e by\u0142a konieczno\u015bci\u0105 spowodowan\u0105 ub\u00f3stwem rodziny.<\/p>\r\n

Ten polski szlachcic chcia\u0142 pozosta\u0107 sob\u0105. Musia\u0142 zrzuci\u0107 to z\u00a0siebie, jak zrzuca si\u0119 zu\u017cyte ubranie. Potwierdzi\u0107 radykalnym \u201d\u201d jedynym mo\u017cliwym \u201d\u201d wyborem, \u017ce nie da si\u0119 zdradza\u0107 duchowych tre\u015bci \u017cycia w\u00a0imi\u0119 bezpiecze\u0144stwa. \u0179e nie spos\u00f3b wyprze\u0107 si\u0119 w\u0142asnych idea\u0142\u00f3w. One nie s\u0105 abstrakcj\u0105; konieczno\u015b\u0107 ich obrony wynika z\u00a0przyj\u0119tych w\u0142asnym rozumem prawd katolickiej wiary.<\/p>\r\n

Powstanie to \u201emus\u201d, jak wyrazi si\u0119 p\u00f3\u017aniej.<\/p>\r\n

W m\u0142odym, g\u0142\u0119boko religijnym m\u0119\u017cczy\u017anie w\u00a0mundurze rosyjskiego oficera odezwa\u0142o si\u0119 z\u00a0niezwyk\u0142\u0105 si\u0142\u0105 przekonanie, \u017ce tu w\u00a0Polsce broni\u0107 trzeba czynnie cywilizacji \u0142aci\u0144sko \u201d\u201d chrze\u015bcija\u0144skiej, \u017ce tu nie mo\u017ce mie\u0107 miejsca \u017cadna synteza Wschodu i\u00a0Zachodu. \u0179e Polska katolicka jest czym\u015b absolutnie odr\u0119bnym i\u00a0unikalnym w\u00a0tej cz\u0119\u015bci \u015bwiata. I z\u00a0jej duchowego wn\u0119trza, z\u00a0jej historii, z\u00a0jej chrztu bierze pocz\u0105tek ta zadziwiaj\u0105ca si\u0142a stawiania oporu z\u0142u \u201d\u201d z\u0142u w\u00a0postaci przemocy, k\u0142amstwa, barbarzy\u0144skich obyczaj\u00f3w i\u00a0praw \u201d\u201d si\u0142a, kt\u00f3rej ulega\u0142o ka\u017cde niemal kolejne pokolenie Polak\u00f3w. I kt\u00f3ra przyprawia\u0142a o\u00a0takie paroksyzmy l\u0119ku naszych imperialnych s\u0105siad\u00f3w. I sprawia\u0142a im tak zadziwiaj\u0105co wiele k\u0142opot\u00f3w. Bo wyra\u017ca\u0142a bynajmniej nie tylko lokalne t\u0119sknoty.<\/p>\r\n

\r\n

Ona ogarnia\u0142a Europ\u0119 i symbolizowa\u0142a to wszystko, co by\u0142o w niej szlachetnym pr\u0105dem ku prawdziwej wolno\u015bci. \u201ePolska\u2026 reprezentowa\u0142a wszystkie wielkie idee, kt\u00f3re nadaremnie buntowa\u0142y si\u0119 w\u00f3wczas przeciw porz\u0105dkowi opartemu wy\u0142\u0105cznie na sile\u201d, pisze prof. Oskar Halecki1<\/a><\/sup><\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n

Wiele uczyniono \u201d\u201d w\u00a0dziedzinie polityki, dyplomacji i\u00a0ideologii \u201d\u201d by t\u0119 nikczemn\u0105 si\u0142\u0119 poganizuj\u0105cego si\u0119 pa\u0144stwa i\u00a0mi\u0119dzypa\u0144stwowej zmowy nazwa\u0107 dobrodziejstwem dla narod\u00f3w i\u00a0usytuowa\u0107 j\u0105 \u201d\u201d k\u0142amliwie i\u00a0pokr\u0119tnie \u201d\u201d w\u00a0odwiecznym porz\u0105dku zasad chrze\u015bcija\u0144skich pa\u0144stwowo\u015bci i\u00a0\u201eodwiecznego\u201d prawa. W\u00a0istocie chodzi\u0142o jedynie o\u00a0znalezienie alibi dla despotyzmu w\u0142adzy.<\/p>\r\n

Podobne zjawisko wcale nie tak rzadko ma miejsce w\u00a0naszych dziejach. Polacy \u201d\u201d m.in. w\u00a0czasie powsta\u0144, ale nie tylko \u201d\u201d demaskowali t\u0119 k\u0142amliw\u0105 ide\u0119. Wielkiego polskiego historyka prof. Oskara Haleckiego fascynowa\u0142 ten moralny nurt polskiego \u017cycia, oparty o\u00a0zdrowe rozr\u00f3\u017cniania poj\u0119\u0107 i\u00a0wierno\u015b\u0107 Ewangelii, podobnie jak Feliksa Konecznego. Dlatego jego nazwisko \u201d\u201d tak jak i\u00a0nazwisko Feliksa Konecznego \u201d\u201d zosta\u0142o wykre\u015blone z\u00a0polskiej historiografii przez komunist\u00f3w tak starannie, \u017ce nie mia\u0142o prawa si\u0119 pojawi\u0107 nawet w\u00a0przypisie.<\/p>\r\n

Przodkowie Romualda ze strony ojca, Ludwika Traugutta, pochodzili z\u00a0Saksonii. Przybyli do Polski z\u00a0Augustem II Mocnym. Ze strony matki, Ludwiki z\u00a0B\u0142ockich \u201d\u201d z\u00a0ksi\u0105\u017c\u0105t Szujskich (potomk\u00f3w car\u00f3w, kt\u00f3rzy przeszli na katolicyzm).<\/p>\r\n

Romuald wcze\u015bnie osierocony przez matk\u0119, wychowywany by\u0142 przez Babk\u0119, Justyn\u0119 B\u0142ock\u0105 z\u00a0Szujskich, gor\u0105c\u0105 patriotk\u0119. W\u00a0wieku kilkunastu lat by\u0142 zdolnym, wybitnie inteligentnym uczniem znakomitego Gimnazjum w\u00a0\u015awis\u0142oczy, w\u00a0powiecie Grodzie\u0144skim, nad kt\u00f3rym patronat przez wiele lat sprawowa\u0142 Uniwersytet Wile\u0144ski. Uko\u0144czy\u0142 je z\u00a0odznaczeniem. Obdarzony by\u0142 talentem plastycznym, zdolno\u015bciami lingwistycznymi i\u00a0osobistym urokiem. Bezskutecznie pr\u00f3bowa\u0142 wst\u0105pi\u0107 do Instytutu In\u017cynier\u00f3w Dr\u00f3g Komunikacyjnych w\u00a0Petersburgu. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce jako 18\u00ad\u201d\u2018latek jest \u201eza stary\u201d, prawdopodobnie zabrak\u0142o te\u017c wymaganego potwierdzenia szlachectwa (Trauguttowie herbu \u015alepowron); jego uzyskanie \u0142\u0105czy\u0142o si\u0119 z\u00a0wysokimi kosztami, zbiednia\u0142a polska szlachta nie zawsze mog\u0142a sobie na to pozwoli\u0107. Jak wielu Polak\u00f3w ze \u015brednio zamo\u017cnych szlacheckich rodzin, \u017ceby zdoby\u0107 wykszta\u0142cenie umo\u017cliwiaj\u0105ce samodzielne utrzymanie si\u0119 (ojciec by\u0142 dzier\u017cawc\u0105 skromnego maj\u0105tku w\u00a0powiecie brzeskim), Romuald uko\u0144czy\u0142 trzyletni\u0105 szko\u0142\u0119 oficersk\u0105 w\u00a0\u0179elechowie. Studiuj\u0105c, budzi\u0142 zdumienie koleg\u00f3w swoj\u0105 codzienn\u0105, wytrwa\u0142\u0105 pobo\u017cno\u015bci\u0105.<\/p>\r\n

Zaraz po uko\u0144czeniu szko\u0142y wojskowej zostaje skierowany do t\u0142umienia powstania na W\u0119grzech (1849). Tam zmuszony jest walczy\u0107 m.in. z\u00a0oddzia\u0142ami wspieranymi przez Legiony Polskie. Z W\u0119gier wynosi jak najmilsze wspomnienia; pisze w\u00a0swoim pami\u0119tniku:<\/p>\r\n

\r\n

\u2026pozna\u0142em i\u00a0\u015bliczny kraj W\u0119gierski i\u00a0co wi\u0119cej szlachetny charakter mieszka\u0144c\u00f3w jego jako te\u017c ich prawdziw\u0105 i\u00a0gor\u0105c\u0105 mi\u0142o\u015b\u0107 ku swej nieszcz\u0119\u015bliwej i\u00a0pogn\u0119bionej piekieln\u0105 przewrotno\u015bci\u0105 ojczy\u017anie2<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n

\"Podporucznik<\/a>\r\n

Podporucznik saper\u00f3w Romuald Traugutt <\/em>
z \u017con\u0105 Ann\u0105 z Pikiel\u00f3w, zdj\u0119cie po\u015blubne, lipiec 1852.<\/em><\/p>\r\n<\/div>\r\n

 <\/p>\r\n

Po powrocie do kraju zakochuje si\u0119 w\u00a0niezwyk\u0142ej osobie, Annie Emilii Pikiel. Ta urocza, m\u0142odziutka, wykszta\u0142cona i\u00a0utalentowana muzycznie oraz obdarzona towarzyskimi zaletami panna zwraca jednak jego uwag\u0119, jak notuje w\u00a0pami\u0119tniku,<\/p>\r\n

\r\n

z powodu uderzaj\u0105cej prostoty, prawo\u015bci i\u00a0prawdziwej dobroci serca3<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n

Anna dla niego porzuca luteranizm. Traugutt nigdy nie w\u0105tpi\u0142, \u017ce jego wybranka, osoba<\/p>\r\n

\r\n

tak mi\u0142uj\u0105ca Prawd\u0119, \u0142atwo i z\u00a0rado\u015bci\u0105 oraz z\u00a0wdzi\u0119czno\u015bci\u0105 ku Bogu przyjdzie do jej poznania.<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n

Data jej przej\u015bcia na \u0142ono Ko\u015bcio\u0142a katolickiego jest odt\u0105d co\u00a0roku przez ni\u0105 wspominana. W\u00a0tym dniu, jak pisze Traugutt, zawsze<\/p>\r\n

\r\n

dzi\u0119kowa\u0142a Bogu za Jego niewypowiedziane dobrodziejstwa, i\u017c j\u0105 powo\u0142a\u0142 do prawdziwej Chrystusa nauki.<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n

W dniu \u015blubu zanotowa\u0142:<\/p>\r\n

\r\n

Zosta\u0142em szcz\u0119\u015bliwym m\u0119\u017cem Anio\u0142a.<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n

W rok po \u015blubie z\u00a0ukochan\u0105, c\u00f3rk\u0105 znanego warszawskiego jubilera, i\u00a0narodzeniu pierwszej c\u00f3rki, Romuald Traugutt zmuszony jest wyruszy\u0107 na wypraw\u0119 wojenn\u0105 do Turcji (grudzie\u0144 1853); bierze te\u017c udzia\u0142 \u201d\u201d jak tylu Polak\u00f3w \u201d\u201d w\u00a0wojnie krymskiej (1855)<\/p>\r\n

Po czynach bojowych w kampanii tureckiej zdobywa kolejne ordery, awansuje na sztabskapitana<\/em> i rozpoczyna wyk\u0142ady w Petersburgu w szkole dla oficer\u00f3w. Towarzyszy mu rodzina, staje si\u0119 ojcem bli\u017ani\u0105t. \u0179ycie rodzinne jest dla niego \u017ar\u00f3d\u0142em ogromnej rado\u015bci. Przychodzi jednak jej gwa\u0142towny kres. Od listopada 1859 do maja 1860 roku Traugutt traci najbli\u017csze osoby \u201d\u201d kolejno: babk\u0119 Justyn\u0119, kt\u00f3ra od drugiego roku \u017cycia zast\u0119powa\u0142a mu matk\u0119, c\u00f3reczk\u0119 Justyn\u0119, ukochan\u0105 \u017con\u0119 Ann\u0119 i jedynego syna Konrada. Jest za\u0142amany. Chroni si\u0119 w maj\u0105tku siostry, na Ukrainie, w okolicach Kobrynia. My\u015bli o wst\u0105pieniu do zakonu.<\/p>\r\n

Troska o\u00a0osierocone c\u00f3rki i\u00a0pragnienie szcz\u0119\u015bcia u\u00a0boku kobiety jest jednak tak silne, \u017ce dwa lata po tej tragedii, poznawszy w\u00a0dawnym maj\u0105tku swojej babki Antonin\u0119 Ko\u015bciuszk\u00f3wn\u0119, c\u00f3rk\u0119 bliskiego krewnego Tadeusza Ko\u015bciuszki, kobiet\u0119 nies\u0142ychanych zalet charakteru, po\u015blubia j\u0105. (O jej r\u0119k\u0119 bezskutecznie ubiega\u0142 si\u0119 bratanek Adama Mickiewicza, Franciszek).<\/p>\r\n

Ju\u017c wtedy, w\u00a0po\u0142owie 1862\u00a0roku, chce zdecydowanie zako\u0144czy\u0107 karier\u0119 w\u00a0obcej armii. Polska jest w\u00a0stanie patriotycznego wrzenia. Wra\u017cliwy oficer nie jest w\u00a0stanie przeoczy\u0107 niezliczonych zapowiedzi zbrojnego wyst\u0105pienia narodu o\u00a0swoje prawa, nieustannie gwa\u0142cone przez azjatyck\u0105 przemoc. Biografowie Traugutta podkre\u015blaj\u0105, \u017ce oficjalny motyw pro\u015bby o\u00a0dymisj\u0119 \u201d\u201d stan zdrowia \u201d\u201d to wybieg. Ma stopie\u0144 podpu\u0142kownika i\u00a0wojskow\u0105 pensj\u0119. Przejmuje niewielki rodzinny maj\u0105tek \u201d\u201d mocno zad\u0142u\u017cony \u201d\u201d w\u00a0Ostrowiu, w\u00a0okolicach Kobrynia na Polesiu. Przez kr\u00f3tki czas jest zn\u00f3w szcz\u0119\u015bliwym m\u0119\u017cem i\u00a0ojcem. Anna rodzi mu syna, z\u00a0oddaniem opiekuje si\u0119 jego c\u00f3rkami z\u00a0pierwszego ma\u0142\u017ce\u0144stwa. Wi\u0119\u017a mi\u0119dzy nimi jest czym\u015b niezmiernie czu\u0142ym i\u00a0silnym zarazem. Traugutt by\u0142 cz\u0142owiekiem obdarzonym wielk\u0105 delikatno\u015bci\u0105 uczu\u0107. W\u00a0korespondencji, jak\u0105 ma\u0142\u017conkowie wymieniaj\u0105 przed egzekucj\u0105 Naczelnika, zostaje ukazana si\u0142a tego zwi\u0105zku opartego na wiernej mi\u0142o\u015bci, g\u0142\u0119bokim wzajemnym szacunku, wdzi\u0119czno\u015bci i\u00a0przywi\u0105zaniu i\u00a0ich zakorzenienie w\u00a0mocno ugruntowanej wierze.<\/p>\r\n

Traugutt do ostatniej chwili \u017cycia nie rozstaje si\u0119 z\u00a0fotografi\u0105 \u017cony i\u00a0dzieci, kt\u00f3r\u0105 nosi w\u00a0specjalnym etui na sercu. Spowiednik, kt\u00f3ry towarzyszy\u0142 mu w\u00a0czasie wykonywania wyroku, s\u0142yszy jego trzykrotny szept, wypowiedziany ze \u0142zami w\u00a0oczach:<\/p>\r\n

\r\n

B\u0142ogos\u0142awi\u0119 \u017con\u0119 i\u00a0dzieci!<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n

* * *<\/p>\r\n

Nic zupe\u0142nie nie \u0142\u0105czy go ze stronnictwem \u201eczerwonych\u201d, kt\u00f3re przygotowywa\u0142o powstanie i\u00a0aran\u017cowa\u0142o manifestacje religijno\u00ad\u201d\u2018patriotyczne w\u00a0Warszawie.<\/p>\r\n

By\u0142 typowym \u201ebia\u0142ym\u201d, statecznym ziemianinem, cz\u0142owiekiem odpowiedzialnym za przysz\u0142o\u015b\u0107 rodziny i\u00a0maj\u0105tku. A jednak, maj\u0105c doskona\u0142e rozeznanie w\u00a0sytuacji politycznej i\u00a0moralnej w\u00a0kraju, wie, \u017ce musi przyj\u015b\u0107 chwila, w\u00a0kt\u00f3rej Polska chwyci za bro\u0144. Wie, \u017ce ta chwila czeka na niego. I gdy przychodzi, staje si\u0119 chwil\u0105 zwrotu w\u00a0jego \u017cyciu.<\/p>\r\n

Szcz\u0119\u015bcie rodzinne zn\u00f3w trwa zbyt kr\u00f3tko. Prawie r\u00f3wnocze\u015bnie z\u00a0obj\u0119ciem przez Traugutta powsta\u0144czego oddzia\u0142u jego dwuletni syn umiera na zapalenie p\u0142uc.<\/p>\r\n

Co kry\u0142o si\u0119 za porzuceniem sielskiego \u017cycia w\u00a0Ostrowiu, w\u00a0rodzinnym dworku, z\u00a0m\u0142od\u0105 \u017con\u0105 i\u00a0male\u0144kim dzieckiem, dla udzia\u0142u w\u00a0powstaniu? By\u0142 przecie\u017c powstaniu niech\u0119tny\u2026 T\u0119 tajemnic\u0119 zna kapliczka na skraju wsi, gdzie Traugutt tak cz\u0119sto modli\u0142 si\u0119 przed wyruszeniem z\u00a0le\u015bnymi bra\u0107mi.<\/p>\r\n

Dowiadujemy si\u0119 o nim nieco z opisu Elizy Orzeszkowej, kt\u00f3ra pozna\u0142a go w pierwszych tygodniach powstania. By\u0142 niewysoki, czarnow\u0142osy, o \u015bniadej cerze,<\/p>\r\n

\r\n

z oczyma my\u015bliciela i\u00a0u\u015bmiechem dziecka (\u2026). Oczy mia\u0142 m\u0105dre, smutne \u201d\u201d podobno bratem bli\u017aniaczym m\u0105dro\u015bci bywa u\u00a0ludzi smutek \u201d\u201d u\u015bmiech \u015bwie\u017cy per\u0142owy, z\u00a0kropl\u0105 s\u0142odyczy dzieci\u0119cej albo niewie\u015bciej4<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n

Zanim podj\u0105\u0142 walk\u0119 \u201d\u201d poproszony o obj\u0119cie oddzia\u0142u przez Apolla Hofmeistra, wytrawnego spiskowca, naczelnika wojew\u00f3dztwa brzeskiego \u201d\u201d przez dwa tygodnie \u0107wiczy\u0142 i musztrowa\u0142 w lesie swoich \u017co\u0142nierzy. M\u00f3wi\u0142, \u017ce zna si\u0119 na dowodzeniu tylko regularnym wojskiem. By\u0142 pocz\u0105tek maja 1863 roku. Genialny zmys\u0142 strategiczny i m\u0119stwo w bitwach, mistrzowskie przygotowywanie zasadzek na wroga, energia, niewzruszony spok\u00f3j, niebywa\u0142a odwaga i przyw\u00f3dczy charyzmat zjedna\u0142y mu ogromny autorytet i mi\u0142o\u015b\u0107 \u017co\u0142nierzy. Eliza Orzeszkowa, w\u0142a\u015bcicielka pobliskiego maj\u0105tku Ludwin\u00f3w, z bliska mog\u0142a obserwowa\u0107 le\u015bne \u017cycie. Niezwyk\u0142a wi\u0119\u017a \u017co\u0142nierzy z dow\u00f3dc\u0105 zapad\u0142a jej g\u0142\u0119boko w pami\u0119\u0107:<\/p>\r\n

\r\n

On serca ich w\u00a0r\u0119ku trzyma\u0142 i\u00a0umia\u0142 podbija\u0107 je w\u00a0g\u00f3r\u0119. Odkrywa\u0142 przed szeregami czarnow\u0142os\u0105 g\u0142ow\u0119 i\u00a0za to, \u017ce by\u0142y pos\u0142uszne jak dzieci, a\u00a0jak lwy odwa\u017cne, \u017ce sile przemagaj\u0105cej rozproszy\u0107 si\u0119 nie da\u0142y, \u017ce wstydem nie splami\u0142y krzy\u017ca, kt\u00f3ry przyj\u0119\u0142y na swe ramiona \u201d\u201d dzi\u0119kowa\u0142. Ale i\u00a0wtedy jeszcze, gdy dzi\u0119kowa\u0142, g\u0142os jego rozlega\u0142 si\u0119 jak bojowe d\u017awi\u0119ki i\u00a0nie by\u0142o w\u00a0nim ani s\u0142odyczy ani pieszczoty, hart tylko by\u0142 i\u00a0wola \u017celazna, trzymaj\u0105ca mocno wodze ich woli5<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n

Wygrywa\u0142 bitwy z\u00a0wielokrotnie przewa\u017caj\u0105cymi si\u0142ami Rosjan; sta\u0142 si\u0119 postrachem okolicy. Okupant by\u0142 przekonany, \u017ce ma do czynienia z\u00a0powa\u017cn\u0105 si\u0142\u0105 militarn\u0105, podczas, gdy powsta\u0144c\u00f3w by\u0142o zaledwie 192 (160 ziemian i\u00a032 urz\u0119dnik\u00f3w z\u00a0Kobrynia).<\/p>\r\n

Po os\u0142abieniu oddzia\u0142u, wycie\u0144czonego nieustann\u0105 walk\u0105 i\u00a0ukrywaniem si\u0119, zmuszony by\u0142 ruszy\u0107 dalej na Wsch\u00f3d, na Pa\u0144szczyzn\u0119. Zmaga\u0142 si\u0119 tu \u201d\u201d wraz z\u00a0oddzia\u0142em Jana Wa\u0144kowicza\u00ad\u201d\u2018Leliwy \u201d\u201d z\u00a0wielokrotnie przewy\u017cszaj\u0105cymi si\u0142ami wroga, otoczony ponadto niech\u0119ci\u0105 miejscowej ludno\u015bci, ulegaj\u0105cej \u0142atwo antypowsta\u0144czej agitacji prawos\u0142awnych pop\u00f3w. Wsz\u0119dzie og\u0142asza\u0142 uw\u0142aszczenie i\u00a0wyzwolenie w\u0142o\u015bcian, zach\u0119caj\u0105c ich do poparcia powstania. Schorowany, p\u00f3\u0142\u017cywy ze zm\u0119czenia, pomoc i\u00a0oparcie znajdowa\u0142 w\u00a0maj\u0105tku Piotra i\u00a0Elizy Orzeszk\u00f3w w\u00a0ich dworze w\u00a0Ludwinowie, gdzie przez pewien czas ukrywa\u0142. Kozacy kilkakrotnie rewiduj\u0105cy domostwo nigdy go tam nie odkryli.<\/p>\r\n

Gdy wr\u00f3ci\u0142y mu si\u0142y, Eliza Orzeszkowa odwioz\u0142a go w\u0142asn\u0105 karet\u0105 do granicy Kr\u00f3lestwa, na u\u017cytek posterunk\u00f3w rosyjskich przedstawiaj\u0105c go jako ci\u0119\u017cko chorego na tyfus. Kto\u015b j\u0105 p\u00f3\u017aniej zadenuncjowa\u0142, przyp\u0142aci\u0142a ten czyn konfiskat\u0105 maj\u0105tku; m\u0105\u017c, Piotr Orzeszko, zosta\u0142 zes\u0142any do guberni permskiej.<\/p>\r\n

Po przyje\u017adzie do Warszawy Traugutt zosta\u0142 poproszony przez Rz\u0105d Narodowy \u201d\u201d w\u00a0uznaniu jego zas\u0142ug i\u00a0dobrego rozeznania potrzeb powsta\u0144czego wojska \u201d\u201d o\u00a0podj\u0119cie misji dyplomatycznej na rzecz walcz\u0105cej Polski, przede wszystkim we Francji; wcze\u015bniej podniesiono jego rang\u0119 wojskow\u0105 do stopnia genera\u0142a. Widzia\u0142 si\u0119 wtedy m.in. w\u00a0Pary\u017cu z\u00a0Norwidem. Pr\u00f3bowa\u0142 uruchomi\u0107 na wielk\u0105 skal\u0119 pras\u0119 powsta\u0144cz\u0105. \u0141udzi\u0142 si\u0119, \u017ce walcz\u0105ca Polska zyska przychylno\u015b\u0107 zagranicznej opinii publicznej. Norwid skwitowa\u0142 to gorzko:<\/p>\r\n

\r\n

Pressa zagraniczna dzisiejsza zawsze usposobiona b\u0119dzie dobrze dop\u00f3ty, dop\u00f3ki krew si\u0119 leje6<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n

\"Traugutt<\/a>\r\n

Traugutt w Pary\u017cu, pocz\u0105tek wrze\u015bnia 1863.<\/em><\/p>\r\n<\/div>\r\n

 <\/p>\r\n

Traugutt prowadzi\u0142 tu niezliczone rozmowy, s\u0142a\u0142 listy i\u00a0p\u0142omienne apele m.in. do papie\u017ca Piusa IX, kt\u00f3ry, by okaza\u0107 solidarno\u015b\u0107 z\u00a0walcz\u0105c\u0105 Polsk\u0105, og\u0142osi\u0142 kanonizacj\u0119 Jozafata Kuncewicza. Wywi\u00f3z\u0142 stamt\u0105d nadziej\u0119, a\u00a0mo\u017ce nawet przekonanie, \u017ce interwencja zbrojna Francji jest mo\u017cliwa w\u00a0przysz\u0142o\u015bci \u201d\u201d ale na pewno nie zim\u0105.<\/p>\r\n

Po spotkaniu z\u00a0nim Norwid, sceptycznie nastawiony do powstania, zaanga\u017cowa\u0142 si\u0119 w\u00a0pisanie not z\u00a0postulatem zwo\u0142ania mi\u0119dzynarodowego kongresu militarnego, by przyzna\u0107 powsta\u0144com prawa strony wojuj\u0105cej \u201d\u201d a\u00a0nie postrzegania ich jak buntownik\u00f3w \u201d\u201d pilnie przeanalizowa\u0107 metody armii carskiej itd.<\/p>\r\n

Przej\u0119cie przez Traugutta Rz\u0105du Narodowego 17 pa\u017adziernika 1863\u00a0roku by\u0142o aktem jego suwerennej woli. Zosta\u0142 o\u00a0to poproszony, ale zarazem nikt nie musia\u0142 go namawia\u0107. Widzia\u0142 nieudolno\u015bci, zaniedbania organizacyjne i\u00a0gospodarcze przyw\u00f3dc\u00f3w powstania. Czu\u0142, \u017ce jest w\u00a0stanie sprosta\u0107 temu zadaniu. Jego spok\u00f3j, zr\u00f3wnowa\u017cenie, ma\u0142om\u00f3wno\u015b\u0107, prostota, konsekwentne dzia\u0142anie zawsze robi\u0142y jak najlepsze wra\u017cenie w\u00a0\u015brodowisku dzia\u0142aj\u0105cym nieco chaotycznie, rozemocjonowanym, sk\u0142onnym do radykalizmu, pe\u0142nym personalnych napi\u0119\u0107.<\/p>\r\n

Opis przej\u0119cia steru Rz\u0105du Narodowego przez tego opanowanego cz\u0142owieka nale\u017cy do najbardziej niezwyk\u0142ych historycznych relacji:<\/p>\r\n

\r\n

W sobot\u0119 17 X 1863\u00a0r. zjawi\u0142 si\u0119 Traugutt na posiedzeniu Rz\u0105du Narodowego w\u00a0towarzystwie J\u00f3zefa Ga\u0142\u0119ziowskiego. Opr\u00f3cz Fr. Dobrowolskiego, kt\u00f3ry akurat wyjecha\u0142 ze stolicy, na posiedzeniu byli wszyscy pozostali cz\u0142onkowie \u00abrz\u0105du wrze\u015bniowego\u00bb. Traugutt zakomunikowa\u0142 im, i\u017c \u00ab\u2026od tej chwili mog\u0105 zupe\u0142nie swobodnie rozporz\u0105dza\u0107 swojemi osobami, gdy\u017c przestaj\u0105 by\u0107 Rz\u0105dem Narodowym, a\u00a0on sam ster tego Rz\u0105du obejmuje\u00bb. Po tym o\u015bwiadczeniu trzej dotychczasowi cz\u0142onkowie rz\u0105du: A. Asnyk, J. Narzy\u0144ski, P. Kobyla\u0144ski, po\u017cegnawszy si\u0119, bez s\u0142owa protestu odeszli. Pozostali, podporz\u0105dkowali si\u0119 Trauguttowi i\u00a0przyj\u0119li z\u00a0r\u0105k jego stanowiska.<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n

* * *<\/h3>\r\n

Tytu\u0142owany \u201eprezesem\u201d i\u00a0\u201edyktatorem\u201d, w\u00a0gruncie rzeczy jednoosobowo kierowa\u0142 powstaniem. Z ka\u017cdym ze swoich wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w rozmawia\u0142 i\u00a0ustala\u0142 wszystko indywidualnie. Usta\u0142y jakiekolwiek kolegialne narady. Nie cierpia\u0142 podczas tej dzia\u0142alno\u015bci z\u00a0powodu dylemat\u00f3w moralnych, nie mia\u0142 chwil waha\u0144. Walka zbrojna wydawa\u0142a mu si\u0119 rzecz\u0105 s\u0142uszn\u0105 i\u00a0sprawiedliw\u0105. Planowa\u0142 utworzenie regularnego wojska powsta\u0144czego i\u00a0rozbudow\u0119 struktur podziemnego pa\u0144stwa. Chcia\u0142 tak zreorganizowa\u0107 wojsko, by mia\u0142o mocn\u0105 podstaw\u0119 finansow\u0105 i\u00a0organizacyjn\u0105.<\/p>\r\n

\r\n

\u00abW\u0142a\u015bcicieli partii\u00bb powsta\u0144czych postanowi\u0142 zamieni\u0107 na dow\u00f3dc\u00f3w jednostek regularnej armii7<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n

Nie znosi\u0142 dzia\u0142ania po\u0142owicznego, chaotycznego, nieprzemy\u015blanego. By\u0142 zdecydowany, \u017cadne niepowodzenia go nie za\u0142amywa\u0142y.<\/p>\r\n

\r\n

D\u0105\u017cno\u015bci\u0105 Rz\u0105du Polskiego by\u0107 powinno, jest i\u00a0b\u0119dzie zawsze prowadzenie ludu Polskiego drog\u0105 prawdy \u201d\u201d pisa\u0142<\/em> \u201d\u201d drog\u0105 wskazan\u0105 przez Boskiego Nauczyciela naszego.<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n

Wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce prowadzi go niewidzialna r\u0119ka, jakie\u015b silne niezawodne rami\u0119, na kt\u00f3rym si\u0119 opiera\u0142. Jaki\u015b g\u0142os, kt\u00f3ry mu przewodzi\u0142. Wszyscy, kt\u00f3rzy z\u00a0nim wtedy obcowali, podkre\u015blaj\u0105 jego spok\u00f3j i\u00a0pewno\u015b\u0107. By\u0142a dla wielu ludzi \u017ar\u00f3d\u0142em otuchy.<\/p>\r\n

\r\n

Polska istnie\u0107 b\u0119dzie \u201d\u201d dodawa\u0142<\/em> \u201d\u201d bo istnienie jej dla post\u0119pu ludzko\u015bci nie tylko jest potrzebnym, ale i\u00a0koniecznym, czas zmi\u0142owania Bo\u017cego nad ni\u0105, jak mocno ufamy, ju\u017c niedaleki\u20268<\/a><\/sup><\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n

Ewa Polak-Pa\u0142kiewicz<\/em><\/strong><\/address>
\u00a0<\/address>
    \r\n
  1. Oskar Halecki, Historia Polski<\/em>, Lublin-Londyn 1992. [\u00e2\u2020\u00a9<\/a>]<\/li>\r\n
  2. Traugutt. Dokumenty, listy, wspomnienia, wypisy<\/em>, zebra\u0142 i\u00a0opracowa\u0142 ks. J\u00f3zef Jarz\u0119bowski, Londyn 1970. [\u00e2\u2020\u00a9<\/a>]<\/li>\r\n
  3. Tam\u017ce. [\u00e2\u2020\u00a9<\/a>]<\/li>\r\n
  4. E. Orzeszkowa, Gloria victis<\/em>. [\u00e2\u2020\u00a9<\/a>]<\/li>\r\n
  5. Tam\u017ce. [\u00e2\u2020\u00a9<\/a>]<\/li>\r\n
  6. C. K. Norwid, Memoria\u0142 o\u00a0prasie<\/em> wr\u0119czony 1 IX Karolowi Ruprechtowi, paryskiemu pe\u0142nomocnikowi Rz\u0105du Narodowego. [\u00e2\u2020\u00a9<\/a>]<\/li>\r\n
  7. R. Bender we wst\u0119pie do ksi\u0105\u017cki Traugutt<\/em>\u2026, op. cit. [\u00e2\u2020\u00a9<\/a>]<\/li>\r\n
  8. Odezwa do rz\u0105d\u00f3w i\u00a0lud\u00f3w Europy<\/em>, 18 marca 1864\u00a0r. [\u00e2\u2020\u00a9<\/a>]<\/li>\r\n<\/ol>\r\n

    Za: Ewa Polak-Pa\u0142kiewicz (19.01.2013) <\/a><\/p>\r\n

     <\/p>\r\n

    Najdziwniejszy z dyktator\u00f3w.
    Jak umiera\u0142 Romuald Traugutt (cz\u0119\u015b\u0107 II)<\/h2>\r\n

    Czy powstanie naprawd\u0119 musia\u0142o wybuchn\u0105\u0107? Jak patrzy na to wybitny XX-wieczny historyk \u201d\u201d dzi\u015b, po latach komunistycznej cenzury, bardziej znany na emigracji ni\u017c w Polsce \u201d\u201d prof. Oskar Halecki?<\/p>\r\n

    \r\n

    \u2026program autonomii [Aleksandra Wielopolskiego, kt\u00f3ry stan\u0105\u0142 na czele rz\u0105du Kr\u00f3lestwa Polskiego w\u00a01862\u00a0roku \u201d\u201d EPP]<\/em> utrwala\u0142 zale\u017cno\u015b\u0107 od Rosji i\u00a0zdawa\u0142 si\u0119 porzuca\u0107 wszelk\u0105 nadziej\u0119 odzyskania niepodleg\u0142o\u015bci. Tote\u017c Wielopolski pozosta\u0142 odosobniony. Nawet konserwatywni \u00abbiali\u00bb, ze swoim powszechnie szanowanym przyw\u00f3dc\u0105 hr. Andrzejem Zamoyskim, nie solidaryzowali si\u0119 bynajmniej z\u00a0margrabi\u0105 (\u2026) zerwa\u0142 [bowiem]<\/em> z\u00a0wiekowymi tradycjami szlachty polskiej mi\u0142uj\u0105cej wolno\u015b\u0107, a\u00a0jednocze\u015bnie g\u0142\u0119boko przywi\u0105zanej do idei narodowej1<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n

    \"\"<\/p>\r\n

    Maksymilian Gierymski, Patrol powsta\u0144czy \u201d\u201d pikieta, 1872-1873.<\/em><\/p>\r\n

     <\/p>\r\n

    Bezpo\u015bredni\u0105 przyczyn\u0105 rozpocz\u0119cia powstania by\u0142a zarz\u0105dzenie przez Wielopolskiego branki, dotycz\u0105cej wskazanej przez policj\u0119 m\u0142odzie\u017cy. Rekruci mieli przez 25 lat s\u0142u\u017cy\u0107 w armii carskiej. Margrabia doskonale wiedzia\u0142, \u017ce krwawe represje, kt\u00f3re spotykaj\u0105 uczestnik\u00f3w manifestacji patriotycznych \u201d\u201d ju\u017c od 1861 roku \u201d\u201d doprowadz\u0105 pr\u0119dzej czy p\u00f3\u017aniej do og\u00f3lnonarodowego zrywu. I cho\u0107 powstanie nie mia\u0142o widok\u00f3w powodzenia, \u201epami\u0119\u0107 tego aktu rozpaczy jest \u015bwi\u0119ta dla ka\u017cdego Polaka\u201d \u201d\u201d dodaje emigracyjny historyk (przypomnijmy, Polak z wyboru, po matce austriackiego pochodzenia).<\/p>\r\n

    \r\n

    Nawet \u00abbiali\u00bb, kt\u00f3rzy w\u00a0duchu pot\u0119piali walk\u0119 przedsi\u0119wzi\u0119t\u0105 w\u00a0takich warunkach, przy\u0142\u0105czyli si\u0119 do niej przez patriotyzm. I, jak zawsze, Litwa powsta\u0142a jednocze\u015bnie z\u00a0etnograficzn\u0105 Polsk\u01052<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n

    Kto to zrozumie?<\/p>\r\n

    Europa \u00f3wczesna poprzesta\u0142a na uczuciu konsternacji.<\/p>\r\n

    W jej oczach dzia\u0142ania Polak\u00f3w zawsze nosi\u0142y pi\u0119tno nadmiaru uczu\u0107, jakiego\u015b nieokie\u0142znania. Niepokoi\u0142y. Zbyt wiele egzaltacji, zbyt wiele krwi. Za wysoka cena, by burzy\u0107 s\u0142odki sen i\u00a0szarpa\u0107 si\u0119 z\u00a0pot\u0119g\u0105 cara.<\/p>\r\n

    \r\n

    \u2026los Polski \u201d\u201d dodaje prof. Halecki<\/em> \u201d\u201d by\u0142 w\u00a0rzeczywisto\u015bci przes\u0105dzony, gdy Francja, Anglia i\u00a0Austria, z\u00a0kt\u00f3rych interwencj\u0105 wi\u0105za\u0142a ona swe nadzieje, poprzestawa\u0142y na przes\u0142aniu carowi, w\u00a0czerwcu 1863\u00a0roku, not dyplomatycznych, wstawiaj\u0105cych si\u0119 za Polakami. Zyskali sobie oni raz jeszcze sympati\u0119 powszechn\u0105, w\u00a0szczeg\u00f3lno\u015bci Napoleona III i\u00a0Piusa IX\u20263<\/a><\/sup><\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n

    Sk\u0105d, my, dzisiejsi Polacy, znamy ten mro\u017c\u0105cy krew w\u00a0\u017cy\u0142ach ch\u0142\u00f3d \u015bwiata zachodniego, prze\u015bwiadczonego o\u00a0konieczno\u015bci dzia\u0142a\u0144 wywa\u017conych<\/em> i\u00a0pragmatycznych<\/em>? Dzi\u015b zreszt\u0105, dzia\u0142a\u0144 ca\u0142kowicie poddanych pod uzgodnienia rzekomo demokratycznych procedur, w\u00a0istocie sprzecznych z\u00a0jak\u0105kolwiek moralno\u015bci\u0105, i\u00a0zdeterminowanych ustaleniami niejawnych, ponadpa\u0144stwowych gremi\u00f3w.<\/p>\r\n

    Teatralny spektakl owych \u201enot dyplomatycznych\u201d, wykalkulowanych na zimno p\u00f3\u0142gest\u00f3w, p\u00f3\u0142s\u0142\u00f3w, lekkich skrzywie\u0144 ust i\u00a0wzruszenia ramion, gdy mowa o\u00a0samotnej walce Polak\u00f3w, towarzyszy nam od ponad dwustu lat.<\/p>\r\n

    Profesor Halecki pisz\u0105c swoj\u0105 Histori\u0119 Polski<\/em> \u201d\u201d przede wszystkim dla czytelnika zachodniego \u201d\u201d zach\u0119ca go jednak, by nie poprzestawa\u0142 na \u0142atwych konstatacjach o\u00a0szeregu ci\u0119\u017ckich b\u0142\u0119d\u00f3w politycznych<\/em>, jakimi by\u0142y wszystkie nasze walki or\u0119\u017cne o\u00a0niepodleg\u0142o\u015b\u0107, zako\u0144czone kl\u0119sk\u0105. \u0179eby m\u00f3g\u0142 zrozumie\u0107, czym w\u00a0istocie by\u0142y te nieprawdopodobne zrywy ducha polskiego, proponuje by rozpatrywa\u0142 je w\u00a0nawi\u0105zaniu do polskiej my\u015bli owych czas\u00f3w.<\/p>\r\n

    Uczony nie waha si\u0119 stwierdzi\u0107, \u017ce powstania narodowe, ten wykwit romantycznej polityki Polski, staj\u0105 si\u0119 czym\u015b oczywistym, gdy poznamy naszych narodowych poet\u00f3w tej doby. Mi\u0119dzy bohaterami ich tw\u00f3rczo\u015bci a\u00a0losami \u00f3wczesnej Polski istnieje paralela. Polacy przyst\u0119puj\u0105c do powstania zdemaskowali k\u0142amliw\u0105 ide\u0119 praworz\u0105dno\u015bci opartej o\u00a0zmow\u0119 silniejszych i\u00a0bardziej cynicznych, triumfuj\u0105c\u0105 w\u00a0\u00f3wczesnej Europie. Tak jak robili to zawsze, manifestuj\u0105c czynnie swoje przywi\u0105zanie do wolno\u015bci. W\u00a0epoce powsta\u0144 Polska raz jeszcze sta\u0142a si\u0119<\/p>\r\n

    \r\n

    przedstawicielk\u0105 idei wolno\u015bci, kt\u00f3ra by\u0142a kierownicz\u0105 zasada jej dziej\u00f3w, a\u00a0kt\u00f3rej pozorna kl\u0119ska, cho\u0107 przej\u015bciowa, by\u0142a dla niej bole\u015bniejsza ni\u017c dla jakiegokolwiek narodu4<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n

    Adam Mickiewicz nie jest \u201d\u201d w\u00a0oczach tego wybitnego historyka \u201d\u201d tw\u00f3rc\u0105 jakiego\u015b niebezpiecznego ba\u0142wochwalstwa narodowego, jak okre\u015bla go wielu ludzi, skrycie gardz\u0105cych polsko\u015bci\u0105 opart\u0105 o\u00a0katolicyzm. Przeciwnie, je\u015bli<\/p>\r\n

    \r\n

    wy\u0142\u0105czymy z\u00a0mesjanizmu polskiego przesad\u0119, kt\u00f3rej sam Mickiewicz uleg\u0142 pod wp\u0142ywem wybryk\u00f3w mistycyzmu Towia\u0144skiego, pozostanie jego istotna podstawa, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna stre\u015bci\u0107 w\u00a0dw\u00f3ch ideach, obydwu prawdziwych i\u00a0wznios\u0142ych: ofiary w\u00a0znaczeniu chrze\u015bcija\u0144skim i\u00a0solidarno\u015bci narod\u00f3w5<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n

    Podobnie uwa\u017ca\u0142 Zygmunt Krasi\u0144ski, kt\u00f3ry w\u0142\u0105cza\u0142<\/p>\r\n

    \r\n

    przeznaczenie Polski do og\u00f3lnego planu Opatrzno\u015bci, g\u0142\u0119boko prze\u015bwiadczony, \u017ce w\u00a0harmonijnej ca\u0142o\u015bci tego planu ka\u017cdy nar\u00f3d, jako narz\u0119dzie woli Bo\u017cej, ma do spe\u0142nienia w\u0142asn\u0105 misj\u0119 dla dobra wszystkich innych6<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n

    Profesor Halecki nie waha si\u0119 przy tej okazji m\u00f3wi\u0107 o\u00a0wyj\u0105tkowym powo\u0142aniu Polski. Powo\u0142aniu do tego, by by\u0142a g\u0142osem upominaj\u0105cym si\u0119 o\u00a0zasady moralne w\u00a0mi\u0119dzynarodowym \u017cyciu politycznym,<\/p>\r\n

    \r\n

    nie dlatego, \u017ce sama by\u0142a bez zarzutu, jak g\u0142osili mesjani\u015bci, ale poniewa\u017c odpokutowa\u0142a najstraszliwiej wszystkie poniesione winy.<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n

    Profesor uznaje, w\u00a0tym kontek\u015bcie, niezb\u0119dno\u015b\u0107 powsta\u0144 narodowych w\u00a0naszej porozbiorowej historii, poniewa\u017c stanowi\u0142y one<\/p>\r\n

    \r\n

    z ca\u0142ym ogromem cierpienia, przede wszystkim ekspiacj\u0119, pe\u0142niejsz\u0105 ni\u017c skutki rozbior\u00f3w (\u2026), dobrowoln\u0105 ofiar\u0119 okupuj\u0105c\u0105 d\u0142ugi szereg grzech\u00f3w zaniedbania.<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n

    W\u015br\u00f3d tych grzech\u00f3w najbardziej wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 \u017ca\u0142osny egoizm jednostek i\u00a0\u201enie mniej szkodliwy egoizm klasowy\u201d7<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

    Romuald Traugutt jako przyw\u00f3dca powsta\u0144czej Polski z\u00a0wielkim realizmem traktowa\u0142 spraw\u0119 w\u0142asno\u015bci ziemskiej. Wiedzia\u0142, \u017ce bez obrony w\u0142asno\u015bci nie da si\u0119 obroni\u0107 niepodleg\u0142o\u015bci. Zabiega\u0142 \u201d\u201d w\u00a0swoich odezwach do \u017co\u0142nierzy, w\u00a0aktach prawnych, w\u00a0projektach przysz\u0142ego ustroju spo\u0142ecznego \u201d\u201d o\u00a0poszanowanie tak\u017ce w\u0142asno\u015bci ch\u0142opskiej, kt\u00f3r\u0105 osobi\u015bcie im przyznawa\u0142 dekretami uw\u0142aszczeniowymi. I zapowiada\u0142 surowe kary, \u0142\u0105cznie z\u00a0kar\u0105 \u015bmierci, dla tych, kt\u00f3rzy te dekrety \u0142amali (i np. zmuszali w\u0142o\u015bcian do op\u0142aty, odrabiania czynszu, okupu lub pa\u0144szczyzny).<\/p>\r\n

    W Odezwie do Wojska<\/em> z\u00a014 grudnia 1863\u00a0roku pisa\u0142:<\/p>\r\n

    \r\n

    \u015awi\u0119te prawa rodziny i\u00a0w\u0142asno\u015bci codziennie deptane s\u0105 przez wrog\u00f3w z\u00a0w\u0142a\u015bciw\u0105 im bezczelno\u015bci\u0105 i\u00a0barbarzy\u0144stwie (\u2026). Stra\u017c tych praw od napa\u015bci hord moskiewskich Ojczyzna Wam, \u0179o\u0142nierze Polscy, powierza (\u2026) Pami\u0119tajcie r\u00f3wnie\u017c, \u017ce szcz\u0119\u015bcie ludu naszego jest w\u0119gielnym kamieniem przysz\u0142o\u015bci Ojczyzny. St\u00f3jcie\u017c wiernie na stra\u017cy tych praw, kt\u00f3re Rz\u0105d Narodowy nadal ludowi Polskiemu, a\u00a0kto je czymkolwiek gwa\u0142ci\u0107 o\u015bmieli si\u0119, za wroga Ojczyzny nich poczytanym b\u0119dzie.<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n

    W Instrukcji dla Wojska<\/em> z\u00a018 grudnia tego samego\u00a0roku, dodawa\u0142:<\/p>\r\n

    \r\n

    Pami\u0119tajcie (\u2026), \u017ce powstanie bez ludu jest tylko wojskow\u0105 demonstracj\u0105 w\u00a0wi\u0119kszych lub mniejszych rozmiarach, z\u00a0ludem dopiero zgnie\u015b\u0107 wroga mo\u017cemy, nie troszcz\u0105c si\u0119 o\u00a0\u017cadn\u0105 interwencj\u0119, bez kt\u00f3rej oby B\u00f3g mi\u0142osierny pozwoli\u0142 si\u0119 nam obej\u015b\u0107<\/strong>.<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n

    Mia\u0142 niez\u0142omne przekonanie, \u017ce powsta\u0144cy nie walcz\u0105 tylko o\u00a0spraw\u0119 polsk\u0105. Jego osobiste zaanga\u017cowanie w\u00a0walk\u0119 zbrojn\u0105, w\u00a0kierowanie rz\u0105dem i\u00a0jego ocena wielko\u015bci ofiar poniesionych przez nar\u00f3d, wyklucza jakikolwiek partykularyzm.<\/p>\r\n

    \r\n

    Jeste\u015bmy przekonani \u201d\u201d pisa\u0142 po francusku w\u00a0Odezwie do narodu angielskiego<\/em> \u201d\u201d \u017ce Europa dot\u0105d nie b\u0119dzie mie\u0107 zapewnionego spokoju ni trwa\u0142ego post\u0119pu, dop\u00f3ki ohydna zbrodnia rozbioru naszej Ojczyzny nie utworzy rdzenia polityki europejskiej. (\u2026) Pozostawiamy \u015bwiatu pami\u0119\u0107 o\u00a0narodzie, kt\u00f3ry po\u015bwi\u0119ci\u0142 si\u0119 dla swoich obowi\u0105zk\u00f3w i\u00a0dla sprawy cywilizacji.<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n

    W Odezwie do Rz\u0105d\u00f3w i\u00a0Lud\u00f3w Europy<\/em> z\u00a08 marca 1864\u00a0roku nie szcz\u0119dzi\u0142 gorzkich s\u0142\u00f3w Austrii za dwuznaczn\u0105 postaw\u0119 tego, oficjalnie tylko katolickiego, mocarstwa.<\/p>\r\n

    \r\n

    Esencja zgruchotanego przez krzy\u017c poganizmu, owo divide et impera w\u00a0<\/em>ca\u0142ej swej ohydzie doskonale si\u0119 przechowa\u0142o a\u017c dot\u0105d w\u00a0tradycji rz\u0105du austriackiego. Dla takiego rz\u0105du prawdziwa wolno\u015b\u0107 cz\u0142owieka, r\u00f3wno\u015b\u0107 wszystkich przed prawem, stosunki mi\u0119dzynarodowe, oparte na braterstwie i\u00a0mi\u0142o\u015bci chrze\u015bcija\u0144skiej musz\u0105 wydawa\u0107 si\u0119 mrzonkami, a\u00a0ci kt\u00f3rzy w\u00a0nie wierz\u0105, lud\u017ami co najmniej s\u0142abego umys\u0142u i\u00a0godnymi politowania; my za\u015b z\u00a0pokor\u0105 i\u00a0zupe\u0142n\u0105 szczero\u015bci\u0105 wyznajemy, \u017ce dla nas te mrzonki s\u0105 g\u0142\u00f3wnym prawid\u0142em i\u00a0kardynalnym prawem tak w\u00a0stosunkach jednostek jak i\u00a0ca\u0142ych narod\u00f3w mi\u0119dzy sob\u0105. Dla nas \u00abnie po\u017c\u0105daj cudzego; nie czy\u0144 drugiemu, czego nie chcesz aby tobie czyniono\u00bb jest g\u0142\u00f3wn\u0105 podstaw\u0105 wszystkich stosunk\u00f3w spo\u0142ecznych (\u2026), bo my w\u00a0swej prostocie nie umiemy poj\u0105\u0107, jakim sposobem to, co obowi\u0105zuje ka\u017cdego w\u00a0szczeg\u00f3lno\u015bci, nie ma w\u00a0r\u00f3wnej \u017ce sile obowi\u0105zywa\u0107 og\u00f3\u0142u ca\u0142ego. Austria uwa\u017ca siebie za pa\u0144stwo przewa\u017cnie katolickie, a\u00a0cesarz jej tytu\u0142uje si\u0119 cesarzem apostolskim. Ot\u00f3\u017c wiadomo dobrze, \u017ce w\u00a0\u015bw. Ko\u015bciele katolickim g\u0142\u00f3wnym warunkiem odpuszczenia krzywdy bli\u017anim wyrz\u0105dzonej jest restytucja. Jakiego b\u0105d\u017a rodzaju krzywda dope\u0142niona zosta\u0142a, to bez naj\u015bci\u015blejszej restytucji pokrzywdzonemu nic tej winy nie zma\u017ce, nic nie rozbroi Najwy\u017cszej Sprawiedliwo\u015bci.<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n

    Nie z\u00a0powodu nienawi\u015bci do kogokolwiek Polacy chwycili za bro\u0144.<\/p>\r\n

    Traugutt doskonale rozumia\u0142, jakim nieszcz\u0119\u015bciem dla Rosjan jest despotyzm i\u00a0poga\u0144stwo samodzier\u017cawia. W\u0142a\u015bnie dlatego, \u017ce Polacy dog\u0142\u0119bnie, jak \u017caden inny nar\u00f3d, zdawali sobie spraw\u0119 z\u00a0tego nieszcz\u0119\u015bcia, trzeba by\u0142o upomnie\u0107 si\u0119 o\u00a0prawa Boskie i\u00a0ludzkie gwa\u0142cone tak\u017ce w\u00a0s\u0105siednim narodzie.<\/p>\r\n

    \r\n

    Lud ten nieszcz\u0119sny \u201d\u201d pisa\u0142 Traugutt w\u00a0tym samym dokumencie<\/em> \u201d\u201d systematycznie zbydl\u0119cany przez rz\u0105d sw\u00f3j, kt\u00f3ry nadaj\u0105c powierzchowny polor, w\u00a0rzeczywisto\u015bci otacza go fa\u0142szem i\u00a0w\u00a0najwi\u0119kszej ciemnocie utrzymuje, \u017cyj\u0105cy \u017cyciem sztucznym kazionnym, <\/em>nie pojmuje nawet strasznej degradacji. (\u2026 ) caryzm nie waha\u0142 si\u0119 nawet u\u017cy\u0107 religii za narz\u0119dzie dla dopi\u0119cia swych cel\u00f3w. Pod panowaniem piotrowskiego caryzmu naj\u015bwi\u0119tsze obrz\u0105dki i\u00a0tajemnice wiary zosta\u0142y sprofanowane i\u00a0\u015bwi\u0119tokradczo u\u017cyte do najohydniejszych rzeczy. Trybuna\u0142 pokuty sta\u0142 si\u0119 magistratur\u0105 policyjn\u0105, a\u00a0\u015bwi\u0119ty Sakrament spowiedzi jednym ze \u015brodk\u00f3w szpiegostwa i\u00a0denuncjacji. (\u2026) Tak straszny upadek moralny daje miar\u0119 tego, do czego caryzm doprowadzi\u0142 kilkadziesi\u0105t milion\u00f3w istot rozumnych, na obraz i\u00a0podobie\u0144stwo Bo\u017ce stworzonych.<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n

    My, Polacy, nie potrafimy zmieni\u0107 sk\u00f3ry. Romuald Traugutt potwierdzi\u0142 t\u0119 prawd\u0119 swoim \u017cyciem i\u00a0\u015bwi\u0119t\u0105 \u015bmierci\u0105.<\/p>\r\n

    \u201eB\u00f3g miarkuje wiatr dla ubogiego\u201d \u201d\u201d jak pisa\u0142 w\u00f3dz powstania w\u00a0Odezwie do Wojska<\/em>.<\/p>\r\n

    * * *<\/h3>\r\n
    \r\n

    Aresztowany w\u00a0miesi\u0105cu Marcu\u00a0r. 1864, w\u00a0skutek zezna\u0144 wydobytych m\u0119cze\u0144stwami z\u00a0uwi\u0119zionych os\u00f3b, zosta\u0142 osadzony wraz z\u00a0ca\u0142ym prawie sk\u0142adem rz\u0105du narodowego w\u00a0cytadeli, gdzie po kilku miesi\u0105cach wi\u0119zienia, do niczego si\u0119 przyzna\u0107 nie chcia\u0142, nikogo nie wyda\u0142 i\u00a0stanowczo\u015bci\u0105 odpowiedzi zapieraj\u0105cych wszystko, odsun\u0105\u0142 od cz\u0142onk\u00f3w komissyi \u015bledczej wszelk\u0105 my\u015bl katowania go, kt\u00f3ra z\u00a0tak\u0105 gorliwo\u015bci\u0105 i\u00a0barbarzy\u0144stwem wykonywan\u0105 by\u0142a na wielu innych cz\u0142onkach organizacji8<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n

    Sam b\u0119d\u0105c ofiar\u0105 zdrady, nigdy nikogo nie zdradzi\u0142.<\/p>\r\n

    Egzekucja Romualda Traugutta nast\u0105pi\u0142a 5 sierpnia 1864\u00a0roku na stokach cytadeli warszawskiej. Wraz z\u00a0nim powieszono czterech cz\u0142onk\u00f3w Rz\u0105du Narodowego: Jana Jeziora\u0144skiego, Rafa\u0142a Krajewskiego, J\u00f3zefa Toczyskiego i\u00a0Romana \u0179uli\u0144skiego.<\/p>\r\n

    * * *<\/h3>\r\n

    Z listu do \u017cony Antoniny pisanego w\u00a0celi \u015bmierci 27 czerwca 1864\u00a0roku:<\/p>\r\n

    \r\n

    \u2026\u017ce\u015b przy tym pami\u0119ta\u0142a i\u00a0nigdy, m\u00f3j Skarbie najdro\u017cszy, nie zapomnia\u0142a, \u017ce cokolwiek Ojciec nasz Niebieski zsy\u0142a na nas, z\u00a0zupe\u0142nym poddaniem i z\u00a0synowsk\u0105 wdzi\u0119czno\u015bci\u0105 przyj\u0105\u0107 winni\u015bmy, i\u00a0\u017ce to wszystko nie jest skutkiem \u015blepego przypadku, ale wol\u0105 Bo\u017c\u0105 zrz\u0105dzone, jest kar\u0105 za grzechy nasze, a\u00a0zarazem i\u00a0prawdziwym dobrodziejstwem, gdy\u017c wszystko co Stw\u00f3rca czyni z\u00a0nami, dla dobra naszego prawdziwego czyni. (\u2026) Nie zapominajmy, moje Dzieci\u0119, \u017ce B\u00f3g, chocia\u017c o\u00a0szcz\u0119\u015bciu naszym doczesnym pami\u0119ta, przede wszystkim ma na celu nasze szcz\u0119\u015bcie wieczne, do kt\u00f3rego nas stworzy\u0142 i\u00a0przeznaczy\u0142\u2026 Tak\u0105 to jedynie pociech\u0119 przesy\u0142am Ci, Najdro\u017csza moja, gdy\u017c ta tylko cz\u0142owiekowi w\u00a0najwi\u0119kszym nieszcz\u0119\u015bciu i\u00a0strapieniu prawdziw\u0105 by\u0107 mo\u017ce. Z tego samego \u017ar\u00f3d\u0142a i\u00a0ja czerpi\u0119 moc i\u00a0ochot\u0119\u2026<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n

    W tym po\u017cegnalnym li\u015bcie prosi j\u0105, by osobi\u015bcie wychowywa\u0142a c\u00f3rki (z pierwszego ma\u0142\u017ce\u0144stwa: 10\u00ad\u201d\u2018letni\u0105 Ann\u0119 i\u00a06\u00ad\u201d\u2018letni\u0105 Aloiz\u0119 \u201d\u201d EPP), by mog\u0142y \u201ewzrasta\u0107 w\u00a0\u0142asce u\u00a0Boga i u\u00a0ludzi\u201d. Chcia\u0142by, \u017ceby<\/p>\r\n

    \r\n

    ich dusze i\u00a0serca podobne twemu sercu i\u00a0twej duszy by\u0142y. Dobra i\u00a0po\u017cyteczna uczono\u015b\u0107, naturalnie prawdziwa uczono\u015b\u0107 i\u00a0gruntowna, a\u00a0nie powierzchowna, ale wa\u017cniejsza nad to wszystko uczciwo\u015b\u0107.<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n

    Traugutt nie szcz\u0119dzi nader praktycznych rad \u201d\u201d zupe\u0142nie jakby wyje\u017cd\u017ca\u0142 w\u0142a\u015bnie w\u00a0s\u0142u\u017cbow\u0105 podr\u00f3\u017c i\u00a0musia\u0142, jako ojciec i\u00a0dobry gospodarz, zadba\u0107 o\u00a0\u0142ad w\u00a0swoim domu, udzieli\u0107 ostatnich sugestii i\u00a0wskaz\u00f3wek. Prosi, by Antonina wychowywa\u0142a dziewczynki w\u00a0poszanowaniu \u201epoczciwo\u015bci\u201d i\u00a0zdrowego rozs\u0105dku, a\u00a0tak\u017ce w\u00a0zami\u0142owaniu do porz\u0105dku i\u00a0czysto\u015bci, co jego zdaniem<\/p>\r\n

    \r\n

    powinno by\u0107 odbiciem porz\u0105dku moralnego i\u00a0czysto\u015bci duszy.<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n

    Opisuje sw\u00f3j dzie\u0144 w\u00a0wi\u0119zieniu. Opr\u00f3cz modlitwy i\u00a0rozmy\u015blania czas po\u015bwi\u0119ca na r\u0119czn\u0105 robot\u0119:<\/p>\r\n

    \r\n

    Chc\u0119 koniecznie w\u00a0chlebie wyrobi\u0107 Twoj\u0105 g\u0142\u00f3wk\u0119. (\u2026 ) trafi\u0142em na bardzo przyjemne zaj\u0119cie, bo w\u00a0ten spos\u00f3b Ciebie, m\u00f3j Aniele, mam ci\u0105gle obecn\u0105 w\u00a0mej wyobra\u017ani\u2026 Trzynastego czerwca obchodzi\u0142em dzie\u0144 \u015blubu naszego, a\u00a0zarazem dzie\u0144 Twoich imienin. Pomodli\u0142em si\u0119 wi\u0119cej jak zwykle, poleci\u0142em Was Bogu i\u00a0Matce Naj\u015bwi\u0119tszej, prosz\u0105c, aby Wam byli pociech\u0105, nadziej\u0105 i\u00a0pokrzepieniem. Rozmawia\u0142bym z\u00a0Tob\u0105 bez ko\u0144ca, ale musz\u0119 ko\u0144czy\u0107, dodam wi\u0119c tylko jeszcze, \u017ce Ci\u0119 kocham, o\u00a0ile tylko to jest w\u00a0mocy ludzkiej\u2026 Ty\u015b zawsze lubi\u0142a, aby Ci to powtarza\u0107, Najmilsza moja\u2026 jeszcze Ci\u0119 raz przyciskam z\u00a0dziatw\u0105 do serca mego. Tw\u00f3j m\u0105\u017c, Romuald Traugutt.<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n

    Spowiednik \u201d\u201d by\u0142 nim ojciec \u0141ukasz, kapucyn \u201d\u201d przekaza\u0142 p\u00f3\u017aniej w\u00a0li\u015bcie Antoninie, \u017ce skazaniec o\u015bwiadczy\u0142 mu, i\u017c jest spokojny o\u00a0dzieci,<\/p>\r\n

    \r\n

    kiedy je takiej \u017conie zostawiam, kt\u00f3ra kocha Pana Boga, bo si\u0119 z\u00a0Jego \u015awi\u0119t\u0105 wol\u0105 umie zgodzi\u0107.<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n

    Przywieziono go na miejsce egzekucji w\u00a0d\u0142ugim granatowym szynelu obszytym szerok\u0105 ta\u015bm\u0105.<\/p>\r\n

    R\u0119ce jego nie by\u0142y skr\u0119powane, jak zazwyczaj Rosjanie czynili to skaza\u0144com.<\/p>\r\n

    Jak podkre\u015blaj\u0105 naoczni \u015bwiadkowie, by\u0142 zupe\u0142nie spokojny. Zdawa\u0142 si\u0119 nie s\u0142ysze\u0107 wydawanych rozkaz\u00f3w i\u00a0\u017cadnych innych g\u0142os\u00f3w. Na stokach cytadeli zebra\u0142 si\u0119 t\u0142um 30 tysi\u0119cy Polak\u00f3w. \u015apiewano pie\u015bni religijne i\u00a0g\u0142o\u015bno wznoszono mod\u0142y. \u0179eby zag\u0142uszy\u0107 ten nieprzytomny z\u00a0bole\u015bci t\u0142um, \u015bpiewaj\u0105cy Suplikacj\u0119, Rosjanie rozkazali orkiestrze wojskowej gra\u0107 walca \u201eNa wzg\u00f3rzach Mand\u017curii\u201d.<\/p>\r\n

    Romuald Traugutt ca\u0142y czas pogr\u0105\u017cony by\u0142 w\u00a0rozmowie z\u00a0ksi\u0119dzem, kt\u00f3ry mu towarzyszy\u0142.<\/p>\r\n

    Gdy pad\u0142o pytanie, kt\u00f3ry z\u00a0pi\u0119ciu skazanych, kt\u00f3rzy stan\u0119li pod szubienicami, jest Traugutt, on wyci\u0105gn\u0105\u0142 do g\u00f3ry obie r\u0119ce, w\u00a0kt\u00f3rych trzyma\u0142 krzy\u017c i\u00a0zawo\u0142a\u0142 dziwnie dono\u015bnym g\u0142osem:<\/p>\r\n

    \r\n

    Jam jest Traugutt!<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n

    Przed stani\u0119ciem na drewnianych schodkach pod szubienic\u0105 z\u0142o\u017cy\u0142 w\u00a0r\u0119ce spowiednika ostatni\u0105 pami\u0105tk\u0119 po \u017conie i\u00a0dzieciach, ich fotografi\u0119 z\u00a01862\u00a0roku, umieszczon\u0105 w\u00a0portfelowym etui, z\u00a0kt\u00f3r\u0105 nigdy si\u0119 nie rozstawa\u0142.<\/p>\r\n

    Ostatnim gestem Naczelnika by\u0142o uca\u0142owania krzy\u017ca. Tu\u017c przed egzekucj\u0105, po na\u0142o\u017ceniu \u015bmiertelnej koszuli, wzni\u00f3s\u0142 oczy w\u00a0niebo i\u00a0z\u0142o\u017cy\u0142 d\u0142onie.<\/p>\r\n

    Takim go ujrzano po zdj\u0119ciu z\u00a0jego twarzy przepaski, kt\u00f3r\u0105 nak\u0142adano na oczy skaza\u0144com.<\/p>\r\n

    Mia\u0142 38 lat.<\/p>\r\n

    Krzy\u017c, kt\u00f3ry stan\u0105\u0142 na miejscu jego ka\u017ani nazwany zosta\u0142 przez warszawiak\u00f3w \u201eTraugutt\u201d.<\/p>\r\n

    Dzi\u015b nie ma po nim \u017cadnej pami\u0105tki opr\u00f3cz tego krzy\u017ca. Dw\u00f3r w\u00a0Szostakowie (powiat brzeski, niedaleko Grodna), w\u00a0kt\u00f3rym si\u0119 urodzi\u0142, zosta\u0142 wraz z\u00a0parkiem zniszczony w\u00a01951\u00a0roku. Przed wojn\u0105 znajdowa\u0142o si\u0119 tu muzeum Traugutta. W\u00a0tym miejscu, na skraju wsi ro\u015bnie las. Na g\u0142azie, kt\u00f3ry oznacza fundamenty dworu, nie ma nawet \u015bladu napisu, co mianowicie on upami\u0119tnia.<\/p>\r\n

    Po straceniu Traugutta maj\u0105tek w\u00a0Ostrowiu przej\u0119li Rosjanie. Las wyci\u0119to, ziemi\u0119 rozparcelowano.<\/p>\r\n

    * * *<\/h3>\r\n

    Cyprian Kamil Norwid po\u015bwi\u0119ci\u0142 Powstaniu Styczniowemu \u201d\u201d a\u00a0szczeg\u00f3lnie \u201eDyktatorowi\u201d \u201d\u201d jeszcze jeden (opr\u00f3cz Pie\u015bni od ziemi naszej<\/em>) wstrz\u0105saj\u0105cy wiersz. Rzadko cytowany, bo chyba dzi\u015b niezbyt dog\u0142\u0119bnie pojmowany. Wi\u0119cej w nim rozumienia Polski \u201d\u201d jej wiary, rozeznania, czym jest jej duchowe przyw\u00f3dztwo w Europie, i zarazem odczucia jej niezg\u0142\u0119bionej samotno\u015bci \u201d\u201d ni\u017c w niejednym traktacie.<\/p>\r\n

    \r\n

    Do wroga<\/h3>\r\n

    Pie\u015b\u0144<\/p>\r\n

    1<\/h5>\r\n

    Ty! Prawd\u00ad\u201d\u2018promienie wzi\u0105wszy za sztylety,
    \u015amiesz jeszcze mniema\u0107, \u017ce\u015b w\u00f3dz \u201d\u201d \u017ce\u015b genera\u0142!
    O! niewolniku \u201d\u201d st\u00f3j \u201d\u201d cofaj bagnety \u201d\u201d
    Dop\u00f3ki\u017c b\u0119d\u0119 za ciebie<\/strong> umiera\u0142?\u2026<\/p>\r\n

    2<\/h5>\r\n

    Czy\u017c my\u015bli ka\u017cdej \u201d\u201d ka\u017cdej my\u015bli prawie
    Uczy\u0107 ci\u0119 trzeba ci\u0105g\u0142ymi ofiary:
    Patriotyzmu<\/strong> \u201d\u201d na bruku w Warszawie,
    A Chrze\u015bcija\u0144stwa<\/strong> \u201d\u201d u\u00a0krwawych drzwi Fary?!\u2026<\/p>\r\n

    3<\/h5>\r\n

    Czy\u017c nigdy z siebie ty nic, w\u0142asn\u0105 si\u0142\u0105
    Nie poczniesz nigdy<\/strong>: bo\u015b wszystko zabiera\u0142;
    Cofnij si\u0119! \u201d\u201d wo\u0142am \u201d\u201d g\u0142ucha lodu\u00ad\u201d\u2018bry\u0142o:
    Dop\u00f3ki\u017c b\u0119d\u0119 pod tob\u0105 umiera\u0142?\u2026<\/p>\r\n

    4<\/h5>\r\n

    To\u0107 groszem twoim tuczne pu\u0142kowniki
    W\u0142asnych ci\u0119 ucz\u0105 mordowa\u0107 prorok\u00f3w;
    A wy \u201d\u201d nas \u201d\u201d wodzi\u0107 \u015bmiecie \u201d\u201d niewolniki!\u2026
    Nie widz\u0105c Boga\u00ad\u201d\u2018r\u0119ki u ob\u0142ok\u00f3w.<\/p>\r\n

    5<\/h5>\r\n

    Niech\u017ce wam szron raz roztaje u powiek,
    Niech roz\u00ad\u201d\u2018niewoli si\u0119 ta ciemna g\u00f3ra;
    Wrogi!\u2026 do nogi bro\u0144!\u2026. kto jeszcze cz\u0142owiek<\/strong>,
    A bry\u0142\u0119\u00ad\u201d\u2018lodu na kosy!\u2026. i hurra!\u2026<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n

    * * *<\/h3>\r\n

    Powstanie styczniowe w liczbach:<\/p>\r\n