{"id":66779,"date":"2013-01-19T22:48:31","date_gmt":"2013-01-20T03:48:31","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=66779"},"modified":"2013-01-19T22:48:31","modified_gmt":"2013-01-20T03:48:31","slug":"aktor-%e2%80%93-tyran-%e2%80%93-hipokryta-tyrania-jako-spektakl-w-%e2%80%9ede-regno%e2%80%9d-sw-tomasza-z-akwinu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=66779","title":{"rendered":"AKTOR \u2013 TYRAN \u2013 HIPOKRYTA. Tyrania jako spektakl w \u201eDe regno” \u015bw. Tomasza z Akwinu"},"content":{"rendered":"

Tematem niniejszego przyczynku b\u0119dzie kwestia pos\u0142u\u017cenia si\u0119 przez \u015bw. Tomasza z Akwinu, w jego napisanym oko\u0142o 1265 r. traktacie politycznym O kr\u00f3lowaniu<\/em><\/a>1<\/sup>, starogreckim okre\u015bleniem aktora<\/a>2<\/sup>, czyli hypokrites<\/em><\/a>3<\/sup>, na oznaczenie najbardziej ujemnego fenomenu wyst\u0119puj\u0105cego w sferze polityczno\u015bci, to znaczy tyranii.<\/p>\r\n

Kluczowe w tym wzgl\u0119dzie sformu\u0142owanie znajduje si\u0119 w rozdziale 11 wspomnianego traktatu i w oryginale brzmi nast\u0119puj\u0105co: Nullus autem verius hypocrita dici potest quam qui regis assumit officium et exhibet se tyrannum. <\/em>Nam hypocrita dicitur qui alterius repraesentat personam, sicut in spectaculis fieri consuevit<\/em><\/a>4<\/sup>. Zdanie to w przek\u0142adzie polskim (Mateusza Matyszkowicza) brzmi za\u015b tak: \u201eNie mo\u017cna trafniej powiedzie\u0107 o kim\u015b, \u017ce jest ob\u0142udnikiem, ni\u017c o takim, co przyj\u0105\u0142 pos\u0142ug\u0119 kr\u00f3la, a okaza\u0142 si\u0119 tyranem. Ob\u0142udnikiem nazywamy bowiem tego, kto wyst\u0119puje jako inna osoba, jak to bywa w czasie spektakli<\/a>5<\/sup>\u201d<\/a>6<\/sup>.<\/p>\r\n

Musimy od razu zastrzec, \u017ce nie jest nasz\u0105 intencj\u0105 pr\u00f3ba dowiedzenia, i\u017c pierwszym i zasadniczym punktem odniesienia dla autora De regno<\/em> by\u0142 kontekst \u015bci\u015ble teatralny u\u017cytego przez niego terminu, tym bardziej za\u015b, aby pisz\u0105c te s\u0142owa, \u015bredniowieczny autor mia\u0142 przed oczami widowisko u podn\u00f3\u017ca Akropolu siedemna\u015bcie stuleci przed jego w\u0142asnymi narodzinami. Bez w\u0105tpienia owym faktycznie pierwotnym punktem odniesienia by\u0142 dla Tomasza kontekst biblijny i o znacznie og\u00f3lniejszym – psychologicznym, moralnym i duchowym – sensie. Kluczowe w tym kontek\u015bcie jest ewangeliczne wezwanie Chrystusa do ludzi, kt\u00f3rzy \u201etr\u0105bi\u0105 przed sob\u0105\u201d, daj\u0105c ja\u0142mu\u017cn\u0119 (Mt 6,2), oraz modl\u0105 si\u0119 publicznie, na pokaz (Mt 6,6-5): \u201enie b\u0105d\u017acie jako ob\u0142udnicy\u201d<\/a>7<\/sup>, co w Wulgacie<\/em> brzmi: nolite fieri sicut hypocritae tristes<\/em>. Glossa do tego fragmentu (na kt\u00f3r\u0105 Akwinata powo\u0142uje si\u0119 w innych miejscach, tj. w Scriptum super libros Sententiarum<\/em> i w Sumie teologicznej<\/em><\/a>8<\/sup>) okre\u015bla tedy \u201ehipokryt\u0119\u201d (ob\u0142udnika) jako tego, \u201ekt\u00f3ry udaje tego, kim nie jest, wyst\u0119puj\u0105c jako inna osoba\u201d (hypocrita est qui simulat quo non est, repraesentator alterius personae<\/em>).<\/p>\r\n

Nie mniejszym b\u0142\u0119dem by\u0142oby wszelako, aby \u00f3w – z pewno\u015bci\u0105 jedynie drugi – plan teatralny wyklucza\u0107 czy cho\u0107by tylko lekcewa\u017cy\u0107. Niestosowne by\u0142oby przecie\u017c podejrzewa\u0107 autora, aby termin\u00f3w: repraesentatio<\/em> i spectaculum<\/em> u\u017cywa\u0142 bez elementarnej cho\u0107by \u015bwiadomo\u015bci co do ich scenicznego znaczenia. Wiemy te\u017c sk\u0105din\u0105d, \u017ce Tomaszowi znana by\u0142a – podana przez tego ze staro\u017cytnych Ojc\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3ry by\u0142 podstawow\u0105 lektur\u0105 autor\u00f3w \u015bredniowiecznych, czyli \u015bw. Izydora z Sewilli – etymologia s\u0142owa hypokrites<\/em>: Hypocrita, e Graeco sermone in Latinum simulator interpretatur<\/em><\/a>9<\/sup>. Tak\u017ce w Etymologiach<\/em> oraz w Sentencjach<\/em> tego \u0142aci\u0144sko-wizygockiego pisarza g\u0142\u00f3wnym odniesieniem dla skojarzenia hipokryzji\/udawania jest widowisko<\/a>10<\/sup>. Za takim skojarzeniem stoi d\u0142uga – pocz\u0105wszy od Platona – i recypowana przez wielu chrze\u015bcija\u0144skich Patres<\/em> staro\u017cytnych oraz Doctores<\/em> \u015bredniowiecznych tradycja fundamentalnej wrogo\u015bci (albo przynajmniej ambiwalencji) do teatru i aktorstwa w og\u00f3le, jako czynno\u015bci stwarzania z\u0142udnych, wi\u0119c k\u0142amliwych i z\u0142ych w samej swojej istocie, pozor\u00f3w rzeczy (pseudos<\/em>). Stanowisko Tomasza wobec tego zagadnienia jest zreszt\u0105, na tle innych autor\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skich, nader umiarkowane. Znamienne, \u017ce pi\u0119tnuj\u0105c k\u0142amliwe widowisko, jakim jest spektakl odgrywany przez tyrana-ob\u0142udnika, u\u017cy\u0142 w\u0142a\u015bnie i odleglejszego (w znaczeniu czasowym i teatralnym), i wieloznacznego s\u0142owa hypocrites<\/em>, nie za\u015b powszechnie u\u017cywanego w jego epoce na oznaczenie aktor\u00f3w terminu histrion<\/em>. Temu za\u015b s\u0142owu z kolei wcale nie nadawa\u0142 sensu – przynajmniej a priori<\/em> – pejoratywnego, uznaj\u0105c bowiem \u201egr\u0119\u201d (ludus<\/em>) za konieczn\u0105 w \u017cyciu spo\u0142ecznym i po\u017cyteczn\u0105 dla kontakt\u00f3w mi\u0119dzyludzkich, pracy, \u201ekt\u00f3r\u0105 trudni\u0105 si\u0119 histrioni, a kt\u00f3rej przeznaczeniem jest rozbawia\u0107 ludzi i nie\u015b\u0107 im pociech\u0119\u201d, nie uwa\u017ca\u0142 za godn\u0105 pot\u0119pienia \u201esam\u0105 w sobie\u201d, ani te\u017c histrion\u00f3w za grzesznik\u00f3w przez sam fakt jej wykonywania, \u201eo ile tylko ich udzia\u0142 w grze b\u0119dzie opanowany, to jest pozbawiony jakichkolwiek nieprzyzwoitych zachowa\u0144 i wyra\u017ce\u0144, a tak\u017ce je\u015bli nie b\u0119d\u0105 przyst\u0119powa\u0107 do gry, kt\u00f3ra mia\u0142aby towarzyszy\u0107 jakim\u015b niegodnym czynno\u015bciom lub odbywa\u0107 si\u0119 w terminach zabronionych\u201d<\/a>11<\/sup>.<\/p>\r\n

Aktorstwo polityczne w perspektywie politologicznej<\/h4>\r\n

Zanim spr\u00f3bujemy rozwin\u0105\u0107 temat \u201espektakularnej\u201d hipokryzji tyrana u Doktora Anielskiego, pozwolimy sobie na d\u0142u\u017csz\u0105 dygresj\u0119 dotycz\u0105c\u0105 funkcjonowania poj\u0119cia \u201eaktorstwo polityczne\u201d – a szerzej \u201eteatr \u017cycia politycznego\u201d – we wsp\u00f3\u0142czesnym sposobie rozprawiania o polityczno\u015bci. W pierwszym zetkni\u0119ciu napotykamy tu oczywi\u015bcie uzus potoczny – znamienny zw\u0142aszcza dla samych uczestnik\u00f3w (\u201eaktor\u00f3w\u201d) \u017cycia politycznego, a tak\u017ce dla jego \u201ewidz\u00f3w\u201d (nie tylko \u017ce usytuowanych w uprzywilejowanej \u201elo\u017cy recenzenckiej\u201d, ale cz\u0119stokro\u0107 usi\u0142uj\u0105cych – nierzadko z powodzeniem – przekracza\u0107 barier\u0119 \u201erampy\u201d i wp\u0142ywa\u0107 na tok i kszta\u0142t \u201eprzedstawienia\u201d, ju\u017c to jako aktywni \u201eantagoni\u015bci\u201d politycznych aktor\u00f3w-\u201eprotagonist\u00f3w\u201d, ju\u017c to jako zgrany \u201ech\u00f3r\u201d – wtedy zw\u0142aszcza, gdy jaki\u015b polityk odwa\u017cy si\u0119 naruszy\u0107 kt\u00f3rekolwiek z tabu political correctness<\/em>, i nale\u017cy go przyk\u0142adnie ukara\u0107, ju\u017c to nawet jako intencjonalni \u201ere\u017cyserzy\u201d widowiska), czyli dziennikarzy i publicyst\u00f3w<\/a>12<\/sup>.<\/p>\r\n

Nie trzeba wykazywa\u0107 si\u0119 jak\u0105\u015b szczeg\u00f3ln\u0105 przenikliwo\u015bci\u0105 czy cho\u0107by nawet uporczyw\u0105 dociekliwo\u015bci\u0105, aby zda\u0107 sobie spraw\u0119, \u017ce \u00f3w uzus potoczny nie \u201eubogaci\u201d nas niczym poznawczo. Bezustanne powtarzanie przez jednych i drugich o dzia\u0142aniu na \u201escenie politycznej\u201d (ambitniejsi deklaruj\u0105 jeszcze pragnienie jej \u201euporz\u0105dkowania\u201d) jest niczym wi\u0119cej, jak niezobowi\u0105zuj\u0105c\u0105 do niczego \u201epaplanin\u0105 dworak\u00f3w\u201d<\/a>13<\/sup>, tyle \u017ce dostosowan\u0105 do spo\u0142ecznych reali\u00f3w demokracji masowej (\u201ecyfrokracji\u201d), czyli ustroju, w kt\u00f3rym kwalifikacje konieczne i wystarczaj\u0105ce do \u201ewej\u015bcia na scen\u0119 polityczn\u0105\u201d wskaza\u0142 ju\u017c, \u017cyj\u0105cy w demokracji ate\u0144skiej, Arystofanes: Wszystko masz w sobie, co ma mie\u0107 demagog: \/ G\u0142os przera\u017aliwy, kiepskie pochodzenie, \/ Dusz\u0119 handlarza\u2026<\/em><\/a>14<\/sup>. Pos\u0142ugiwanie si\u0119 metaforyk\u0105 teatraln\u0105 to nic innego, jak tylko komunikat o przynale\u017cno\u015bci do \u201eklasy politycznej\u201d (a raczej: \u201eklasy polityczno-medialnej\u201d), tego samego rodzaju, co na przyk\u0142ad briefing<\/em> prasowy polityka zamiast ju\u017c \u201espospolitowanej\u201d konferencji. W kontek\u015bcie potocznym zatem terminy \u201escena polityczna\u201d, \u201eaktor polityczny\u201d to s\u0142owa zbanalizowane i, by tak rzec, \u201ezdegradowane\u201d.<\/p>\r\n

A\u017ceby dowiedzie\u0107 si\u0119 czego\u015b naprawd\u0119 istotnego o aktorstwie politycznym, musimy zatem uda\u0107 si\u0119 po nauk\u0119 do studiuj\u0105cych ten problem kompetentnych uczonych. Satysfakcjonuj\u0105ce uj\u0119cie – w perspektywie socjologiczno-politologicznej – znajdziemy m.in. w niedawno opublikowanym Traktacie o in\u017cynierii polityki<\/em><\/a>15<\/sup> Janusza Go\u0107kowskiego. G\u0142\u00f3wn\u0105 przes\u0142ank\u0105 tego wywodu jest za\u0142o\u017cenie, i\u017c polityk jako aktor teatru \u017cycia politycznego zosta\u0142 powo\u0142any do wykonywania takiej roli spo\u0142ecznej<\/a>16<\/sup>, kt\u00f3ra posiada format \u201edecydenta generalnego\u201d, za\u015b dla ewaluacji owego formatu (i efekt\u00f3w dzia\u0142ania) przes\u0105dzaj\u0105ce jest to: \u201ea) jak potrafi zu\u017cytkowa\u0107 swoje i cudze do\u015bwiadczenia w grach politycznych: b) co umie wymy\u015bli\u0107 i uczyni\u0107 w tych grach; c) kto i jak mu s\u0142u\u017cy; d) za co jest przez rz\u0105dzonych ceniony jako patron, a przez wykonawc\u00f3w jako szef\u201d<\/a>17<\/sup>.<\/p>\r\n

Tak oszacowany polityczny \u201eaktor znakomity\u201d – tj. \u201eumiej\u0105cy by\u0107 graczem najwy\u017cszej bieg\u0142o\u015bci\u201d<\/a>18<\/sup> – kreuje swoj\u0105 rol\u0119 z nast\u0119puj\u0105cych sk\u0142adnik\u00f3w: 1\u00b0 to wyborny taktyk i umiej\u0119tny manipulator; 2\u00b0 umie \u201epodr\u00f3\u017cowa\u0107 i budowa\u0107\u201d, czyli planowa\u0107 i rozk\u0142ada\u0107 w czasie osi\u0105ganie zamierzonych cel\u00f3w, anga\u017cowa\u0107 si\u0119 w walk\u0119 \u201edopiero w\u00f3wczas, gdy szanse odniesienia korzy\u015bci przewa\u017c\u0105 nad obaw\u0105 uszczerbku\u201d, ale te\u017c nie zawraca\u0107 ju\u017c z drogi, gdy \u201euczyni\u0142 pierwszy krok\u201d<\/a>19<\/sup>; 3\u00b0 nie cofa si\u0119 – gdy zachodzi taka konieczno\u015b\u0107 – przed uprawianiem \u201ewendet[y] z w\u0105tkami ludycznymi\u201d<\/a>20<\/sup>; 4\u00b0 jest zawsze faktycznym decydentem, nawet w\u00f3wczas, gdy litera prawa nie daje mu takich kompetencji; 5\u00b0 posiada \u201eide\u0119 kapita\u0144stwa\u201d, co wyra\u017ca si\u0119 zar\u00f3wno w sposobie przemawiania, jak i w prawdziwie suwerennym sposobie podejmowania decyzji; 6\u00b0 umiej\u0119tnie i elastycznie uprawia \u201esztuk\u0119 autoprezentacji\u201d, szczeg\u00f3lnie pozoruj\u0105c skromno\u015b\u0107 i umiarkowanie mimo faktycznego wype\u0142niania funkcji udzielnego monarchy, staraj\u0105c si\u0119 przy tym akcentowa\u0107 raczej swoj\u0105 moraln\u0105 auctoritas<\/em>, ani\u017celi stricte<\/em> w\u0142adcze imperium<\/em>; 7\u00b0 nigdy nie zapomina o tym, \u017ce \u201ekontrola sieci musi by\u0107 stabilna\u201d<\/a>21<\/sup>, przeto pod \u017cadnym pozorem – i pod gro\u017ab\u0105 awarii ca\u0142ego systemu – nie mo\u017ce dopu\u015bci\u0107 do tego, aby jego podw\u0142adni, sojusznicy, agenci i klienci wyrwali si\u0119 z tryb\u00f3w stworzonego przeze\u0144 mechanizmu w\u0142adzy; 8\u00b0 starannie kontroluje \u201eobrazowania\u201d swojej przesz\u0142o\u015bci, w szczeg\u00f3lno\u015bci bacz\u0105c na to, aby \u201egrubej kresce\u201d zapomnienia podlega\u0142y wojny domowe, kt\u00f3re musia\u0142 stoczy\u0107, i represalia, kt\u00f3re musia\u0142 zastosowa\u0107: jego w\u0142adz\u0119 legitymizuje przecie\u017c rola \u201eprzynosz\u0105cego pok\u00f3j\u201d (pacificator<\/em>) wsp\u00f3\u0142obywatelom udr\u0119czonym spiral\u0105 bratob\u00f3jczej przemocy; 9\u00b0 summa summarum<\/em> jest nie tylko aktorem, ale i panuj\u0105cym nad ca\u0142o\u015bci\u0105 wizerunku \u201ere\u017cyserem\u201d swojego obrazu spo\u0142ecznego – przy czym do kwestii drugorz\u0119dnych nale\u017cy to, czy sam pisa\u0142 dla swojej roli \u201escenariusz\u201d, czy te\u017c korzysta\u0142 z umiej\u0119tno\u015bci scenopisarskich powo\u0142anej do tego celu osoby lub nawet ca\u0142ego zespo\u0142u specjalist\u00f3w (\u201escenarzyst\u00f3w\u201d).<\/p>\r\n

Specyfik\u0105 teatru \u017cycia politycznego jest to, i\u017c jego aktorzy graj\u0105 na serio, o realne stawki, b\u0119d\u0105c zmuszonymi do dokonywania – skutkuj\u0105cych rozstrzygni\u0119ciami egzystencjalnie nieodwo\u0142alnymi (zar\u00f3wno dla nich, jak i dla widz\u00f3w, a niekiedy nawet i dla przypadkowych \u201eprzechodni\u00f3w\u201d w pobli\u017cu danego teatru \u017cycia politycznego) – wybor\u00f3w przyjaci\u00f3\u0142 (sojusznik\u00f3w) i wrog\u00f3w. Gra polityczna nie tylko, \u017ce jest gr\u0105 o sumie zerowej (zwyci\u0119stwo w tym agonie jednego z aktor\u00f3w oznacza zawsze kl\u0119sk\u0119 drugiego: wszak\u017ce, przyk\u0142adowo, dw\u00f3ch rywali nie mo\u017ce jednocze\u015bnie zosta\u0107 prezydentami<\/a>22<\/sup>), ale wpisuje si\u0119 w odwieczny – i cz\u0119sto gwa\u0142townie rewolucyjny – proces \u201ekr\u0105\u017cenia elit\u201d (Vilfredo Pareto<\/a>23<\/sup>), w demokracji (nieznaj\u0105cej rz\u0105dz\u0105cych z natury) ulegaj\u0105cy jeszcze wi\u0119kszemu przyspieszeniu. Wieczny obr\u00f3t \u201eko\u0142a Fortuny\u201d, wst\u0119powania, pospiesznego odgrywania swojej roli i upadku ze sceny teatru \u017cycia politycznego bodaj najbardziej lapidarnie uj\u0105\u0142 w swoim – pono\u0107 najkr\u00f3tszym w historii, nieprzekraczaj\u0105cym minuty – wyk\u0142adzie Carl Schmitt takimi oto s\u0142owy: \u201eAdam i Ewa mieli dw\u00f3ch syn\u00f3w: Kaina i Abla. Kain zabi\u0142 Abla, a nast\u0119pnie za\u0142o\u017cy\u0142 pa\u0144stwo. Ta historia jeszcze si\u0119 nie sko\u0144czy\u0142a\u201d<\/a>24<\/sup>.<\/p>\r\n

Pomimo tej r\u00f3\u017cnicy (pomi\u0119dzy egzystencjalnie realnym \u017cyciem politycznym a quasi<\/em>-rzeczywisto\u015bci\u0105 teatraln\u0105) aktorzy teatru \u017cycia politycznego s\u0105 podobni aktorom teatru dramatycznego, albowiem:<\/p>\r\n

\r\n

a) respektuj\u0105 decyzje dyrektor\u00f3w-kierownik\u00f3w artystycznych\/politycznych; b) udaj\u0105 przed innymi i przed sob\u0105, gdy\u017c kreuj\u0105 sw\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 jako instrument w grze o racje swej trupy\/dru\u017cyny oraz sw\u00f3j osobisty status i swoj\u0105 osobist\u0105 funkcj\u0119; c) post\u0119puj\u0105 wedle regu\u0142 uczestnik\u00f3w walki i wsp\u00f3\u0142pracy ze wzgl\u0119du na stawki zwi\u0105zane z gr\u0105 o prawomocne<\/em> panowanie: d) staraj\u0105 si\u0119 przekona\u0107 do u\u017cytecznego dla siebie ogl\u0105du i obrazu \u015bwiata gier politycznych oraz oceny uczestnik\u00f3w owych gier [\u2026]; e) pokazuj\u0105 widzom, badaczom i dzia\u0142aczom, \u017ce kreuj\u0105 zdarzenia, kt\u00f3re s\u0105 takie, nie inne – maj\u0105 swoj\u0105 struktur\u0119 i dynamik\u0119, sw\u00f3j sens aksjologiczny i prakseologiczny, ale s\u0105 to zdarzenia jedne z wielu mo\u017cliwych w danych warunkach – w danej sytuacji walki i wsp\u00f3\u0142pracy. Tytu\u0142 sztuki J. Giraudoux Amfitrion 38<\/em> daje do my\u015blenia antropologowi polityki i in\u017cynierowi polityki<\/a>25<\/sup>.<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n

Spo\u015br\u00f3d form teatralnych najwi\u0119ksze podobie\u0144stwo \u0142\u0105czy teatr \u017cycia politycznego z konwencj\u0105 commedia dell\u2019arte<\/em>, z tych mianowicie powod\u00f3w, \u017ce w jednym i drugim wypadku:<\/p>\r\n

\r\n

a) stale odgrywane\/wykonywane s\u0105 te same role nieodzowne dla struktury dramaturgii uprawianych gier; b) stale mamy do czynienia z niewielkim indeksem schemat\u00f3w przebiegu gier odr\u0119bnych stawek; c) stale stosowane [s\u0105 – J. B.] w owych grach nieliczne schematy strategii i taktyki wykonywanych operacji; d) stale u\u017cywa si\u0119 niewielkiej liczby odr\u0119bnych kombinacji sposob\u00f3w i \u015brodk\u00f3w u\u017cywanych przez graczy; e) stale powtarzane s\u0105 nieliczne schematy argumentacji perswazyjnej uzasadniaj\u0105cej uczestnictwo w owych grach; f) stale powtarzane s\u0105 nieliczne schematy obrazowania i obja\u015bniania \u015bwiata, kt\u00f3ry jest przestrzeni\u0105 takich gier<\/a>26<\/sup>.<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n

Nale\u017cy wszelako pami\u0119ta\u0107, \u017ce wielki teatr \u017cycia politycznego nigdy – nawet w interesuj\u0105cym nas tu najbardziej przypadku jedynow\u0142adczej tyranii – nie jest monodramem\/teatrem jednego aktora, i to z co najmniej dwu powod\u00f3w: po pierwsze, nawet najwi\u0119kszy auto<\/em>-krata by\u0142by bezsilny, gdyby nie mia\u0142 u swojego boku tych, kt\u00f3rych zasadnie nazwa\u0107 mo\u017cna (jak trup\u0119 w teatrze Restauracji) All the King\u2019s Men<\/em>; po drugie, na tej scenie wyst\u0119puj\u0105 nie tylko swoi i sojusznicy, ale r\u00f3wnie\u017c wrogowie z konkurencyjnych ma\u0142ych teatr\u00f3w. Nawet ten zatem, kt\u00f3ry aspirowa\u0107 b\u0119dzie do roli pierwszego aktora (nazwanego wy\u017cej \u201edecydentem generalnym\u201d) i d\u0105\u017cy\u0107 do uzyskania dla swojej trupy\/dru\u017cyny\/partii pozycji teatru hegemonicznego, musi zdawa\u0107 sobie spraw\u0119 z tego, \u017ce jego status i powodzenie zale\u017cy nie tylko od w\u0142asnej udatno\u015bci w odgrywaniu swojej roli, ale r\u00f3wnie\u017c od umiej\u0119tno\u015bci prowadzenia gry zespo\u0142owej z aktorami drugiego planu, kt\u00f3rych jest poniek\u0105d mandatariuszem, a w du\u017cej mierze tak\u017ce od opinii recenzent\u00f3w jego dzia\u0142a\u0144 (w tym wzgl\u0119dzie istotne dla powodzenia danej trupy jest to, czy ma ona do czynienia z krytykiem-analitykiem, czy raczej – jak w wierszu Cypriana Norwida Krytyk-cenzor<\/em> – \u201ecenzorem-pojedynkowiczem\u201d). Mo\u017ce wszelako zr\u0119czny aktor\/kierownik artystyczny – i to w\u0142a\u015bnie jest miar\u0105 ewaluacji jego bieg\u0142o\u015bci w odgrywaniu roli \u201edecydenta generalnego\u201d – nie tylko re\u017cyserowa\u0107 spektakl \u017cycia politycznego, ale i wp\u0142ywa\u0107 na repertuar, scenografi\u0119, organizacj\u0119 widowni, a nawet dob\u00f3r recenzent\u00f3w i tre\u015b\u0107 recenzji.<\/p>\r\n

Zarysowana powy\u017cej analogia by\u0142aby niekompletna, gdyby nie wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119, i\u017c spectaculum<\/em> polityczne odgrywane jest paralelnie na dw\u00f3ch typach sceny – przestrzeni \u017cycia politycznego, tj. na \u201escenie kameralnej\u201d oraz na \u201escenie amfiteatralnej\u201d. Pierwsza jest przestrzeni\u0105 \u201epolityki gabinetowej\u201d czy \u201ekuluarowej\u201d, zarezerwowanej dla kadr kierowniczych \u201ewalcz\u0105cych kr\u00f3lestw\u201d (albo \u201ezwyci\u0119skiego cesarstwa\u201d), a zatem dla \u201edecydent\u00f3w generalnych\u201d (pierwszych <\/em>aktor\u00f3w), ich zaufanych wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w (magnat\u00f3w\/oligarch\u00f3w politycznych, np. partyjnych), ewentualnie tak\u017ce aktywist\u00f3w odgrywaj\u0105cych rol\u0119 \u201etransmisji do mas\u201d postanowie\u0144 elity. To przestrze\u0144 \u201ekuchni politycznej\u201d, w kt\u00f3rej omawia si\u0119 i decyduje posuni\u0119cia w grze o po\u017c\u0105dany kszta\u0142t \u017cycia publicznego<\/a>27<\/sup>. Scen\u0105 amfiteatraln\u0105 – np. wiecu czy konwencji wyborczej<\/a>28<\/sup> – jest przestrze\u0144 porozumiewania si\u0119, edukowania, manipulowania i mobilizowania mas statyst\u00f3w i widz\u00f3w teatru \u017cycia politycznego przez elity, a tak\u017ce konfrontacji bitewnej politycznych armii \u201ewalcz\u0105cych kr\u00f3lestw\u201d. Arcymistrzem w obrazowaniu naprzemiennego wykorzystywania \u201esceny amfiteatralnej\u201d i \u201esceny kameralnej\u201d w grze politycznej by\u0142 William Shakespeare, jak cho\u0107by w Juliuszu Cezarze<\/em>, gdzie po przebieg\u0142ej, naszpikowanej azjanizmami, przewrotnymi pochwa\u0142ami i demagogi\u0105 mowie Marka Antoniusza podjudzaj\u0105cego rzymski plebs przeciwko Brutusowi, wyg\u0142oszonej w amfiteatralnej przestrzeni Forum (akt III, sc. 2), nast\u0119puje niemniej przejmuj\u0105ca w swojej zimnej, \u201etechnicznej\u201d, rzeczowo\u015bci narada triumwir\u00f3w-decydent\u00f3w (Antoniusza, Oktawiana i Lepidusa), uk\u0142adaj\u0105cych list\u0119 proskrypcyjn\u0105 wrog\u00f3w przeznaczonych do likwidacji, w kameralnej przestrzeni domu (akt IV, sc. 1).<\/p>\r\n

*<\/h4>\r\n

Deskrypcja regu\u0142 teatru \u017cycia politycznego zaproponowana przez Go\u0107kowskiego, do kt\u00f3rej si\u0119 tu odwo\u0142ywali\u015bmy, ma charakter – jak zobowi\u0105zuj\u0105 do tego rygory dyscyplin: socjologicznej i politologicznej – aksjologicznie neutralny. Nie ulega jednak w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce interpretacja ta zawdzi\u0119cza niema\u0142o makiawelskiej wersji realizmu politycznego. Z nauk Florentczyka dawanych \u201eksi\u0119ciu nowemu\u201d (il principe nuovo<\/em>), a zatem niekr\u0119powanego ani moralnym kodeksem normatywnym etyki absolutnej, ani wi\u0119zami tradycji (praw fundamentalnych, obliguj\u0105cych \u201eksi\u0119cia dawnego\u201d – legitymistycznego), wielce przydatne okaza\u0142y si\u0119 tu, jak si\u0119 wydaje, takie m.in. jak: a) porada \u201eha\u0144by jakich wad\u201d nale\u017ca\u0142oby – z powod\u00f3w pragmatycznych – unika\u0107 (okazuje si\u0119, \u017ce jedynie takich, \u201ekt\u00f3re by pozbawi\u0107 go mog\u0142y panowania\u201d<\/a>29<\/sup>); b) rozwa\u017canie kwestii, \u201eczy lepiej jest budzi\u0107 mi\u0142o\u015b\u0107 ni\u017c strach, czy strach ni\u017c mi\u0142o\u015b\u0107\u201d<\/a>30<\/sup> – z jednoznacznym wskazaniem na \u00f3w drugi wariant; c) stawianie pytania nie o to czy, lecz w jaki spos\u00f3b \u201epowinni ksi\u0105\u017c\u0119ta dotrzymywa\u0107 wiary\u201d – z konkluzj\u0105, i\u017c \u201ekonieczne jest umie\u0107 dobrze t\u0119 natur\u0119 [lisa] upi\u0119ksza\u0107 i by\u0107 dobrym k\u0142amc\u0105 i ob\u0142udnikiem\u201d<\/a>31<\/sup>.<\/p>\r\n

W tym samym, przes\u0142awnym, XVIII rozdziale Ksi\u0119cia<\/em> Niccol\u00f2 Machiavelli podaje wskaz\u00f3wk\u0119 b\u0119d\u0105c\u0105 bez w\u0105tpienia kwintesencj\u0105 jego pojmowania polityki, a kt\u00f3r\u0105 mogliby\u015bmy nazwa\u0107 manifestem politycznej hipokryzji aktora dzia\u0142aj\u0105cego i stwarzaj\u0105cego pozory czynienia dobra w teatrze \u017cycia politycznego – tym bardziej wyrafinowan\u0105, \u017ce skonstruowan\u0105 misternie z dwu cz\u0119\u015bci: asekuracyjnej (wzgl\u0119dem oczywistego zarzutu niemoralno\u015bci) i m\u00f3wi\u0105cej \u201eotwartym tekstem\u201d.<\/p>\r\n

Cz\u0119\u015b\u0107 asekuracyjna owego manifestu (asekuracj\u0105 jest tu imperatyw salus reipublicae<\/em>) jest nast\u0119puj\u0105ca:<\/p>\r\n

\r\n

\u2026powinien wi\u0119c ksi\u0105\u017c\u0119 uchodzi\u0107 za lito\u015bciwego, dotrzymuj\u0105cego wiary, ludzkiego, religijnego, prawego i by\u0107 nim w rzeczywisto\u015bci<\/strong>, lecz umys\u0142 musi mie\u0107 sk\u0142onny do tego, by m\u00f3g\u0142 i umia\u0142 dzia\u0142a\u0107 przeciwnie, gdy zajdzie potrzeba.<\/p>\r\n

Trzeba to rozumie\u0107, \u017ce ksi\u0105\u017c\u0119, a szczeg\u00f3lnie nowy, nie mo\u017ce przestrzega\u0107 tych wszystkich rzeczy<\/strong>, dla kt\u00f3rych uwa\u017ca si\u0119 ludzi za dobrych, bowiem dla utrzymania pa\u0144stwa<\/strong> musi cz\u0119stokro\u0107 dzia\u0142a\u0107 wbrew wierno\u015bci, wbrew mi\u0142osierdziu, wbrew ludzko\u015bci, wbrew religii. Trzeba wi\u0119c, by mia\u0142 on umys\u0142 zdolny do zwrotu, stosownie do tego, jak wiatry i zmienne koleje losu nakazuj\u0105, i [\u2026] nie powinien porzuca\u0107 dobrego, gdy mo\u017cna<\/strong>, lecz umie\u0107 czyni\u0107 z\u0142o, gdy trzeba<\/a>32<\/sup>.<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n

Po takim przygotowaniu (\u201eneutralizacji\u201d czy po prostu st\u0119pieniu moralnej wra\u017cliwo\u015bci adresata) nast\u0119puje ju\u017c eksplikacja rzeczywistej intencji doradcy ksi\u0119cia-hipokryty:<\/p>\r\n

\r\n

Powinien przeto ksi\u0105\u017c\u0119 bardzo nad tym czuwa\u0107, by z ust jego nie wysz\u0142o nic, co by nie by\u0142o przej\u0119te pi\u0119ciu zaletami powy\u017cej wymienionymi, i by temu, kto go widzi i s\u0142yszy, wydawa\u0142 si\u0119<\/strong> ca\u0142y mi\u0142osierdziem, ca\u0142y wierno\u015bci\u0105, ca\u0142y ludzko\u015bci\u0105, ca\u0142y prawo\u015bci\u0105, ca\u0142y religijno\u015bci\u0105. Szczeg\u00f3lnie potrzebne jest, aby si\u0119 zdawa\u0142o<\/strong>, \u017ce si\u0119 ma t\u0119 ostatni\u0105 w\u0142a\u015bciwo\u015b\u0107<\/a>33<\/sup>, albowiem ludzie w og\u00f3le wi\u0119cej os\u0105dzaj\u0105 oczyma, ni\u017c r\u0119koma, bo widzie\u0107 dane jest ka\u017cdemu, a dotyka\u0107 niewielu. Ka\u017cdy widzi, za jakiego uchodzisz, lecz bardzo ma\u0142o wie, czym jeste\u015b, i ta garstka nie odwa\u017cy si\u0119 stawi\u0107 czo\u0142a opinii powszechnej, maj\u0105cej po swojej stronie majestat rz\u0105du; a gdy chodzi o czynno\u015bci wszystkich ludzi, a szczeg\u00f3lnie ksi\u0105\u017c\u0105t, ponad kt\u00f3rymi nie ma ju\u017c s\u0105du, do jakiego odwo\u0142a\u0107 by si\u0119 mo\u017cna, tam patrzy si\u0119<\/strong> na wynik<\/a>34<\/sup>.<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n

Zdzieraj\u0105c ostatecznie nawet pozory etyczno\u015bci z polityki, Machiavelli proponuje jako wzorzec post\u0119powania dla ksi\u0119cia zast\u0105pienie \u201eetyki odpowiedzialno\u015bci\u201d – zag\u0142uszaj\u0105c\u0105 sumienie \u201elogik\u0105 nieprawo\u015bci\u201d. Jak pisze Romuald Piekarski: \u201eBy\u0107 mo\u017ce najbardziej bezwstydny atak Machiavellego na sumienie wyg\u0142asza bezimienny plebejski ksi\u0105\u017c\u0119<\/a>35<\/sup> w mowie do zbuntowanego plebsu, powiadaj\u0105c: \u00abwasze sumienie nie powinno was zatrwa\u017ca\u0107, gdy\u017c ci, co zwyci\u0119\u017c\u0105, w jaki spos\u00f3b by tego nie dopi\u0119li, nigdy nie b\u0119d\u0105 si\u0119 tego wstydzi\u0107\u00bb<\/a>36<\/sup>\u201d<\/a>37<\/sup>. Tym samym, znajdujemy si\u0119 w punkcie mo\u017cliwie najbardziej odleg\u0142ym od litery i ducha rozwa\u017ca\u0144 autora De regno<\/em>: to s\u0142uszny pow\u00f3d i okazja, aby do nich powr\u00f3ci\u0107.<\/p>\r\n

Psychologia tyrana-ob\u0142udnika<\/h4>\r\n

T\u0142umacz i komentator De regno<\/em> s\u0142usznie zwraca uwag\u0119 na to<\/a>38<\/sup>, i\u017c bardzo znacz\u0105ce dla Tomaszowach rozwa\u017ca\u0144 nad w\u0142adz\u0105 jako fenomenem psychologicznym jest przywo\u0142anie sentencji papie\u017ca \u015bw. Grzegorza Wielkiego: \u201eCzym\u017ce jest w\u0142adza na szczycie, je\u017celi nie burz\u0105 umys\u0142u?\u201d<\/a>39<\/sup> (O kr 10.5, 91). T\u0142em tej sentencji jest oczywi\u015bcie ulubiona i w staro\u017cytno\u015bci, i w \u015bredniowieczu, odnoszona tak do polityki, jak w og\u00f3le do ludzkiej egzystencji doczesnej, metaforyka \u017ceglowania po wzburzonym nawa\u0142nic\u0105 morzu, z tym u\u015bci\u015bleniem wniesionym przez chrze\u015bcija\u0144stwo, \u017ce nawigacja ta ukierunkowana jest na cel ostateczny – dop\u0142yni\u0119cie do \u201eportu ocalenia\u201d (ad portum salutis<\/em>).<\/p>\r\n

W sentencji tej (wypowiedzianej przecie\u017c przez kogo\u015b, kto sam – jako widzialna G\u0142owa Ko\u015bcio\u0142a – sprawowa\u0142 \u201ew\u0142adz\u0119 na szczycie\u201d) najistotniejsze jest jednak to, \u017ce \u201ewzburzonym morzem\u201d s\u0105 nie tyle (jak to bywa u autor\u00f3w bardziej powierzchownie patrz\u0105cych na rzeczy) rozmaite zagro\u017cenia zewn\u0119trzne: wrogowie publiczni i prywatni, kryzysy polityczne i spo\u0142eczne, kl\u0119ski \u017cywio\u0142owe i nieurodzaju etc., lecz jest nim sam umys\u0142 panuj\u0105cego. Domy\u015blnie zatem okr\u0119tem, kt\u00f3remu grozi zatoni\u0119cie i kt\u00f3ry walczy o utrzymanie si\u0119 na powierzchni, jest nie tyle pa\u0144stwo, ile sam w\u0142adca. Jednog\u0142o\u015bnie wskazywana przez wszystkich m\u0119drc\u00f3w politycznych jako najgorsze z\u0142o, wojna domowa, poczyna toczy\u0107 si\u0119 w najintymniejszej cz\u0119\u015bci osoby rz\u0105dz\u0105cego. W platonizuj\u0105cym wczesnym chrze\u015bcija\u0144stwie, do kt\u00f3rego przynale\u017ca\u0142 papie\u017c Grzegorz, ewokuje to niew\u0105tpliwie Plato\u0144ski obraz \u201ewojny\u201d, kt\u00f3r\u0105 w duszy cz\u0142owieka tocz\u0105 najwy\u017csza jej cz\u0119\u015b\u0107 (rozumna) z najni\u017csz\u0105 (po\u017c\u0105dliw\u0105), a wynik zale\u017cy od przechylenia si\u0119 po\u015bredniej (wolitywnej) w jedn\u0105 lub drug\u0105 stron\u0119.<\/p>\r\n

Pogl\u0105d Grzegorza na ostateczny rezultat owej wojny tocz\u0105cej si\u0119 w duszy w\u0142adcy – podobnie jak (o stulecie od niego wcze\u015bniejszego i te\u017c platonizuj\u0105cego) \u015bw. Augustyna, kt\u00f3rego Tomasz zaraz potem przywo\u0142uje – zdaje si\u0119 by\u0107 bardzo pesymistyczny. Burzliwe rozko\u0142ysanie we wn\u0119trzu osobowym rz\u0105dz\u0105cego trwa, dop\u00f3ki cz\u0142owiek rz\u0105dzi i (co w realiach ustrojowych tej epoki wychodzi na jedno) \u017cyje. Streszczaj\u0105c stanowisko papie\u017ca Grzegorza, Akwinata pisze: \u201eSt\u0105d cz\u0119sto tak bywa w sprawach rz\u0105dzenia, \u017ce ten sam porzuca zwyczaj czynienia dobrze, kto trzyma\u0142 si\u0119 [tego zwyczaju] w czasach spokojnych\u201d (O kr 10.5, 91), czyni\u0105c za\u015b to samo w odniesieniu do autora Pa\u0144stwa Bo\u017cego<\/em>, <\/em>powiada: \u201eJak m\u00f3wi Augustyn: Jest spraw\u0105 niezwykle trudn\u0105, aby s\u0142uchaj\u0105c s\u0142\u00f3w ludzi schlebiaj\u0105cych i oddaj\u0105cych cze\u015b\u0107 oraz widz\u0105c ho\u0142dy pozdrawiaj\u0105cych a\u017c nazbyt pokornie, nie wynosili si\u0119, lecz pami\u0119tali o tym, \u017ce s\u0105 lud\u017ami\u201d<\/a>40<\/sup>.<\/p>\r\n

Pomimo wszystko, bez przeczenia prawdziwo\u015bci tych obserwacji, pogl\u0105d w\u0142asny Tomasza wydaje si\u0119 by\u0107 ostro\u017cniejszy i unikaj\u0105cy skrajnego pesymizmu. \u015awiadczy o tym przywo\u0142anie tu\u017c potem sentencji greckiego m\u0119drca Biasa: \u201ebycie na czele pokazuje, jakim si\u0119 jest m\u0119\u017cem\u201d – w funkcji potwierdzenia konkluzji bardziej optymistycznej: \u201eI tak odkrywamy cz\u0142owieka wiernego (fidelis<\/em>), w\u0142a\u015bnie wypr\u00f3bowanego w czynach cnotliwych\u201d (O kr 10.5, 93). Wywa\u017cone stanowisko Doktora Anielskiego mo\u017cna zatem zinterpretowa\u0107 nast\u0119puj\u0105co: owszem, rz\u0105dzenie wi\u0105\u017ce si\u0119 z wielkim pokusami, i burza nami\u0119tno\u015bci, na kt\u00f3r\u0105 taki nacisk k\u0142ad\u0105 Grzegorz i Augustyn, mo\u017ce faktycznie zaw\u0142adn\u0105\u0107 umys\u0142em, a w konsekwencji i czynami w\u0142adcy. Trudno\u015b\u0107 czyhaj\u0105ca na w\u0142adc\u0119 jest ogromna; niemniej nie jest on pozbawiony \u015brodk\u00f3w ochronnych przeciwko tym zagro\u017ceniom, tote\u017c wymiar etyczny w\u0142adzy mo\u017ce by\u0107 ocalony. Upadek w tyrani\u0119 jest zawsze prawdopodobny, ale nie ma w tym \u017cadnego fatalizmu, \u017cadnej nieuchronno\u015bci czy – jak woleliby m\u00f3wi\u0107 Machiavelli i jego uczniowie – \u201ekonieczno\u015bci\u201d (necessit\u00c3\u00a0<\/em>); to raczej kwestia dokonania z\u0142ego wyboru spomi\u0119dzy r\u00f3\u017cnowarto\u015bciowych alternatyw, p\u00f3j\u015bcia z\u0142\u0105 drog\u0105 na rozwidleniu etycznych dylemat\u00f3w, gdzie z\u0142o mo\u017ce usidla\u0107 pozorem dobra.<\/p>\r\n

T\u0105 b\u0142\u0119dn\u0105 \u015bcie\u017ck\u0105, wiod\u0105c\u0105 rz\u0105dz\u0105cego wprost ku przeistoczeniu si\u0119 w tyrana, jest nadmiernie rozwini\u0119te pragnienie (doczesnej) chwa\u0142y. Z po\u017c\u0105dania chwa\u0142y (cupido gloriae<\/em>), powiada Tomasz, \u201epochodz\u0105 r\u00f3\u017cne niebezpieczne postacie z\u0142a\u201d, ale t\u0105 z nich, kt\u00f3ra przykuwa nasz\u0105 szczeg\u00f3lniejsz\u0105 uwag\u0119 – i kt\u00f3r\u0105 zreszt\u0105 autor De regno<\/em> te\u017c akcentuje – jest udawanie (simulatio<\/em>). \u201ePoniewa\u017c trudno jest dost\u0105pi\u0107 prawdziwej cnoty i niewielu j\u0105 osi\u0105ga, a tym tylko nale\u017cy si\u0119 zaszczyt, wielu – po\u017c\u0105daj\u0105c chwa\u0142y – udaje tylko cnot\u0119\u201d (O kr 8.3.4, 77). W\u0142adca (princeps<\/em>) ow\u0142adni\u0119ty \u017c\u0105dz\u0105 uzyskania chwa\u0142y stanie si\u0119 niechybnie \u201ezarozumialcem i ob\u0142udnikiem\u201d (praesumptuosus et simulator<\/em>) (ibid.). W ten spos\u00f3b wykonany zostaje pierwszy krok odwodz\u0105cy od zmierzania ku prawdziwemu dobru, jakim jest doskona\u0142o\u015b\u0107 etyczna znamionuj\u0105ca si\u0119 szlachetno\u015bci\u0105 ducha (gr. megalopsychia<\/em>, \u0142ac. magnanimitas<\/em>), czyli uzasadniona (autentyczn\u0105 warto\u015bci\u0105 etyczn\u0105) duma cz\u0142owieka cnotliwego. Mogliby\u015bmy powiedzie\u0107, i\u017c w\u0142adca udaj\u0105cy cnot\u0119 zadowala si\u0119 podr\u00f3bk\u0105, falsyfikatem, a zatem – inauguruj\u0105c proceder k\u0142amstwa – sam staje si\u0119 pierwsz\u0105 ofiar\u0105 w\u0142asnego oszustwa. Dusza, kt\u00f3ra nie potrafi wybra\u0107 prawdziwego dobra, lecz si\u0119ga po dobro pozorne pr\u00f3\u017cnej chwa\u0142y (inanis gloria<\/em>) – jak bezrozumny dzikus si\u0119gaj\u0105cy \u0142apczywie po bezwarto\u015bciowe szklane paciorki i oddaj\u0105cy za nie szlachetne kruszce czy kamienie – popada jednocze\u015bnie w dwojak\u0105 posta\u0107 k\u0142amstwa, albowiem oszukuje sam\u0105 siebie, a tak\u017ce poddanych, zmuszonych do uczestnictwa w k\u0142amliwym spektaklu sk\u0142adania ho\u0142du rzekomej cnocie tyrana. \u00d3w proceder podw\u00f3jnej symulacji czyni wszystkich niewolnikami: poddanych przez przymus fizyczny, a tyranizuj\u0105cego ich niegodziwca przez uleganie w\u0142asnym, nieracjonalnym po\u017c\u0105daniom (passio<\/em>). Jak to zauwa\u017cy\u0142 ju\u017c \u015bw. Augustyn, zastanawiaj\u0105c si\u0119 nad fenomenem aktorstwa, \u201eco innego jest chcie\u0107 by\u0107 fa\u0142szywym, a co innego nie m\u00f3c by\u0107 prawdziwym\u201d<\/a>41<\/sup>. Tragedi\u0105 tyrana jest to, \u017ce po\u017c\u0105da on prawdziwego uznania i podziwu, a jest w stanie wymusi\u0107 jedynie – i to do czasu – jego fa\u0142szyw\u0105 namiastk\u0119, dzieje si\u0119 tak za\u015b dlatego, \u017ce cechy prawdziwo\u015bci brakuje temu, czego po\u017c\u0105da, czyli owej \u201epr\u00f3\u017cnej chwale\u201d. Jest w tym jednoczesne podobie\u0144stwo pomi\u0119dzy tyranem-aktorem teatru politycznego i aktorem teatru dramatycznego oraz istotna r\u00f3\u017cnica. Jak Roscjusz, aby m\u00f3c by\u0107 prawdziwym aktorem tragicznym, musi chcie\u0107 by\u0107 nieprawdziwym Hektorem czy Andromach\u0105, tak samo tyran, aby m\u00f3c by\u0107 prawdziwym obiektem adoracji poddanych, musi by\u0107 fa\u0142szywym bohaterem. Nie chce jednak przecie\u017c by\u0107 fa\u0142szywym, a jednak nie mo\u017ce by\u0107 prawdziwym. Dysjunkcja Augustyna okazuje si\u0119 w tym wypadku by\u0107 jednak (niechcian\u0105) koniunkcj\u0105, ods\u0142aniaj\u0105c tym samym ow\u0105 r\u00f3\u017cnic\u0119 pomi\u0119dzy teatrem politycznym a teatrem dramatycznym. Prawdziwo\u015b\u0107 Roscjusza jako aktora tragicznego, pomimo nieprawdziwo\u015bci bycia przeze\u0144 Hektorem czy Andromach\u0105, zagwarantowana jest teatraln\u0105 konwencj\u0105, umow\u0105 zawart\u0105 domy\u015blnie mi\u0119dzy nim a widzami, \u017ce godz\u0105 si\u0119 pozostawa\u0107 przez dwie lub trzy godziny w (mi\u0142ym) z\u0142udzeniu co do jego to\u017csamo\u015bci. Gdy czas obowi\u0105zywania tej umowy wyga\u015bnie, gdy Roscjusz zejdzie ze sceny, przestanie wprawdzie by\u0107 prawdziwym aktorem tragicznym udaj\u0105cym Hektora, ale pozostanie nie mniej ontycznie prawdziwym Roscjuszem – cz\u0142owiekiem. Tyran natomiast nie ma takiej alternatywy, nie mo\u017ce przej\u015b\u0107 do innego trybu egzystencji ni\u017c ten, kt\u00f3ry odgrywa na scenie \u017cycia politycznego. W jego gr\u0119 zaanga\u017cowana jest ca\u0142o\u015b\u0107 jego jestestwa, nie da si\u0119 oddzieli\u0107 w nim tyrana-aktora i tyrana-cz\u0142owieka. Ten, kt\u00f3ry – m\u00f3wi\u0105c s\u0142owami Tomasza – \u201eprzyj\u0105\u0142 pos\u0142ug\u0119 kr\u00f3la\u201d, bez wzgl\u0119du na to, czy \u201eokaza\u0142 si\u0119 tyranem\u201d, czy te\u017c sprawuje j\u0105 godnie, nie jest zatrudniony na godziny, zakontraktowany do odegrania spektaklu, po kt\u00f3rym mo\u017ce zej\u015b\u0107 ze sceny. Ta historia – jak we wspomnianym wyk\u0142adzie Schmitta – nie ma ko\u0144ca; odk\u0105d Kain zabi\u0142 Abla i za\u0142o\u017cy\u0142 pa\u0144stwo, Kain musi bez przerwy czuwa\u0107 z zimnym jab\u0142kiem w d\u0142oni na wysokim krze\u015ble \/ z widokiem na mrowisko i tarcz\u0119 zegara<\/em><\/a>42<\/sup>, trup Abla wci\u0105\u017c le\u017cy na scenie, a nie mo\u017cna przecie\u017c zako\u0144czy\u0107 przedstawienia, dop\u00f3ki zw\u0142oki nie zostan\u0105 uprz\u0105tni\u0119te.<\/p>\r\n

Stoj\u0105cy u pocz\u0105tku tyranii fa\u0142sz symulacji poci\u0105ga za sob\u0105 dalsze nast\u0119pstwa w relacjach tyrana z poddanymi. Ten, kto oszukuje, si\u0142\u0105 rzeczy nie ufa innym. Nieod\u0142\u0105cznym znamieniem tyranii staje si\u0119 przeto podejrzliwo\u015b\u0107. Zw\u0142aszcza mo\u017cnych i bogatych obywateli tyrani os\u0105dzaj\u0105 podejrzliwie \u201ezgodnie z w\u0142asnym, z\u0142o\u015bliwym usposobieniem\u201d (O kr 4.10, 53). Ta skaza duszy okazuje si\u0119 destrukcyjna dla fundamentalnej warto\u015bci cementuj\u0105cej prawdziw\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119 polityczn\u0105 (civitas<\/em>), jak\u0105 jest przyja\u017a\u0144 (gr. phil\u00c3\u00ada<\/em>, \u0142ac. amicitia<\/em>) pomi\u0119dzy obywatelami<\/a>43<\/sup>. \u201eKa\u017cda bowiem przyja\u017a\u0144 opiera si\u0119 na jakiej\u015b wsp\u00f3lnocie\u201d (O kr 11.2.2.), a prawdziwa wsp\u00f3lnota wyklucza nieufno\u015b\u0107, podejrzliwo\u015b\u0107 i udawanie. Tomaszowa pochwa\u0142a ph\u00c3\u00adlia politike<\/em>, jako dobra najwy\u017cszego po\u015br\u00f3d rzeczy ziemskich, jest nieomal tak ekstatyczna jak Paw\u0142owy \u201ehymn o mi\u0142o\u015bci\u201d z Pierwszego Listu do Koryntian<\/em> (13, 1-13) – nieomal, bo mi\u0142o\u015b\u0107, o kt\u00f3rej m\u00f3wi \u015bw. Pawe\u0142, jest nieziemska, tu za\u015b mowa o dobru doczesnym, niemniej jest ona tak szlachetnej pr\u00f3by – wi\u0105\u017c\u0105c si\u0119 z bezinteresownym d\u0105\u017ceniem do wsp\u00f3lnego dobra – \u017ce zyskuje zdolno\u015b\u0107 z\u0142\u0105czenia si\u0119 z mi\u0142o\u015bci\u0105, staj\u0105c si\u0119 \u201emi\u0142o\u015bci\u0105 przyja\u017ani\u201d (amor amicitiae<\/em>).<\/p>\r\n

\r\n

Bo to ona w jedno \u0142\u0105czy cnotliwych i cnot\u0119 pobudza oraz utrwala (virtutem conservat atque promovet<\/em>). Za ni\u0105 to wszyscy t\u0119skni\u0105, jakichkolwiek podejmuj\u0105 si\u0119 przedsi\u0119wzi\u0119\u0107 Ona to ani nie narzuca si\u0119, gdy fortuna sprzyja, ani nie opuszcza w przeciwno\u015bciach. Ona przynosi najwi\u0119ksz\u0105 rozkosz – do tego stopnia, \u017ce wszystko, co przyjemne, bez przyjaci\u00f3\u0142 traci smak. Dowolne za\u015b trudy za spraw\u0105 mi\u0142o\u015bci staj\u0105 si\u0119 \u0142atwe i niewiele znacz\u0105ce (O kr 11.2, 95).<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n

Pragnienie przyja\u017ani tak mocno jest wpisane w ludzk\u0105 natur\u0119, \u017ce \u201enie ma tyrana tak okrutnego, by nie ucieszy\u0142a go przyja\u017a\u0144\u201d (O kr 11.2, 95). Nie jest wprawdzie jasne (bior\u0105c pod uwag\u0119 klasyfikacj\u0119 rodzaj\u00f3w przyja\u017ani podan\u0105 przez Arystotelesa w Etyce nikomachejskiej<\/em><\/a>44<\/sup>), za jak\u0105 przyja\u017ani\u0105 t\u0119skni tyran: najszlachetniejszy jej rodzaj, tj. ze wzgl\u0119du na dobro drugiej osoby, wydaje si\u0119 by\u0107 raczej wykluczony jako niepasuj\u0105cy do osobowo\u015bci tyrana<\/a>45<\/sup>, zapewne zatem mo\u017ce tu wchodzi\u0107 w gr\u0119 jedynie po\u017c\u0105danie przyja\u017ani ze wzgl\u0119du na korzy\u015b\u0107 w\u0142asn\u0105 lub przyjemno\u015b\u0107. Jakkolwiek by by\u0142o, sytuacja tyrana jest po\u017ca\u0142owania godna, poniewa\u017c przyja\u017a\u0144 pomi\u0119dzy nim a obywatelami, kt\u00f3rych gn\u0119bi i oszukuje, jest \u201ema\u0142a lub nie ma jej w og\u00f3le\u201d, tote\u017c \u201enie maj\u0105 powodu tyrani, by skar\u017cy\u0107 si\u0119 na poddanych, je\u015bli nie s\u0105 przez nich kochani, poniewa\u017c sami nie okazuj\u0105 si\u0119 wobec nich takimi, aby tamci mieli ich kocha\u0107\u201d (O kr 11.2.2, 97). Skoro za\u015b niemo\u017cliwa jest przyja\u017a\u0144 pomi\u0119dzy tyranem a obywatelami i jego panowanie nie jest utrzymywane mi\u0142o\u015bci\u0105, to tyran nie mo\u017ce r\u00f3wnie\u017c liczy\u0107 na wierno\u015b\u0107 poddanych. W takiej sytuacji tyranowi pozostaje ju\u017c tylko podtrzymywa\u0107 swoje rz\u0105dy strachem (timor<\/em>), \u201ea strach jest marn\u0105 podstaw\u0105\u201d (O kr 11.3.1, 99). Jak wida\u0107, Akwinata w pewien spos\u00f3b dochodzi do tej samej konkluzji, co Machiavelli<\/a>46<\/sup> – o strachu jako fundamencie rz\u0105dzenia, lecz z t\u0105 oczywi\u015bcie r\u00f3\u017cnic\u0105, \u017ce uznaje taki spos\u00f3b w\u0142adania za zdeprawowany i sprzeczny z ide\u0105 panowania. Co wi\u0119cej, gdy tyrania zacznie si\u0119 wzmaga\u0107 a\u017c do jakiego\u015b \u201eszalonego przerostu\u201d (excessus tyrannidis<\/em>) (O kr 6.2, 63), tyran staje si\u0119 jakby \u201eokrutn\u0105 besti\u0105\u201d (crudelibus bestiis<\/em>), przed kt\u00f3r\u0105 ludzie szukaj\u0105 kryj\u00f3wki, i \u201enie ma w tym nic dziwnego, bo nie r\u00f3\u017cni si\u0119 od bestii cz\u0142owiek, kt\u00f3ry kieruje nie zgodnie z rozumem, ale wed\u0142ug rozpustnej woli swojej duszy (secundum animae suae libidinem praesidens<\/em>)\u201d (O kr 4.12, 57). \u201eBestialstwo\u201d<\/a>47<\/sup> oznacza przecie\u017c szczeg\u00f3lnego – politycznego w\u0142a\u015bnie – rodzaju \u201enietowarzysko\u015b\u0107\u201d\/\u201easpo\u0142eczno\u015b\u0107\u201d, zgodnie z tym, co Arystoteles m\u00f3wi o cz\u0142owieku, kt\u00f3ry z w\u0142asnej woli \u017cyje samotnie, czyli jak \u201eidiota\u201d (idios<\/em>), co jest kondycj\u0105 nie-ludzk\u0105, lecz albo bosk\u0105, albo zwierz\u0119c\u0105<\/a>48<\/sup>. Odcz\u0142owieczenie w\u0142adcy, czyli jego odpolitycznienie – utrata statusu politik\u00f3n dzoon<\/em> – to ostateczny rezultat wst\u0105pienia na drog\u0119 udawania i ob\u0142udy.<\/p>\r\n

Z\u0142a i dobra mimesis<\/h4>\r\n

Argument o odpolitycznieniu tyrana naprowadza na wyja\u015bnienie, dlaczego \u201emakiawelistyczne\u201d rozumienie polityki jest tylko bardzo u\u0142omnym, je\u015bli nie pozornym, realizmem – mimo i\u017c, jak ju\u017c wspomniano, panuje zgodno\u015b\u0107 obu my\u015blicieli co do tego, \u017ce wzbudzanie strachu jest podstaw\u0105 tyranii opisywanej przez Akwinat\u0119, a tak\u017ce dyrektyw\u0105 post\u0119powania \u201eksi\u0119cia nowego\u201d. Mamy tu bowiem do czynienia z asymetrycznymi ogl\u0105dami rzeczy. Machiavelli pragnie przekona\u0107, \u017ce nie ma w rzeczywisto\u015bci innego sposobu rz\u0105dzenia, jak ten zalecany przez niego; \u017ce rzekoma alternatywa jest tylko iluzj\u0105 (i samoiluzj\u0105), skazanych nieuchronnie na kl\u0119sk\u0119<\/a>49<\/sup>, \u201enieuzbrojonych prorok\u00f3w\u201d, takich jak Jezus czy Girolamo Savonarola. Zalecenie Machiavellego sprowadza si\u0119 w praktyce do nieustannego na\u015bladowania tych, \u201ekt\u00f3rzy nie s\u0105 dobrzy\u201d, co, jakoby, stanowi jedyn\u0105 gwarancj\u0119 przetrwania \u201edobrych\u201d; czynienia nie tego, co powinno si\u0119 czyni\u0107, lecz tego, co \u201esi\u0119 czyni\u201d (ch\u00c3\u00a8 si fa<\/em>).<\/p>\r\n

Tak poj\u0119ta mimesis<\/em> jest dla \u015bw. Tomasza nie do przyj\u0119cia, nie tylko dlatego, \u017ce nieetyczna, ale r\u00f3wnie\u017c dlatego, \u017ce nierozumna i sprzeczna z istot\u0105 polityczno\u015bci (przyja\u017ani\u0105 obywateli i ich pragnieniem dobrego \u017cycia) i z celem polityki (zabieganiem o dobro wsp\u00f3lne). Tyrania jest zepsuciem (corruptio<\/em>) ustroju prawdziwie politycznego, czyli – na p\u0142aszczy\u017anie porz\u0105dk\u00f3w jedynow\u0142adczych<\/a>50<\/sup> – kr\u00f3lestwa, kiedy, b\u0119d\u0105ca w zasadzie \u201enajlepszym panowaniem\u201d (optimum dominium<\/em>), w\u0142adza kr\u00f3lewska (potestas regia<\/em>) \u201eobraca si\u0119 w z\u0142o\u015bliw\u0105 tyrani\u0119\u201d (in malitiam tyrannicam convertatur<\/em>) (O kr 5.4, 61). Tyrania i rz\u0105dy kr\u00f3lewskie s\u0105 co do zasady najwi\u0119kszym przeciwie\u0144stwem<\/a>51<\/sup>. Tomasz jest tak konsekwentny w tym rozr\u00f3\u017cnieniu, \u017ce w odniesieniu do tyranii unika nawet okre\u015blenia: \u201ekr\u00f3lowanie\u201d: tyran nie \u201ekr\u00f3luje\u201d (regit<\/em>), tylko \u201eprzemoc\u0105 uciska, a nie kr\u00f3luje w oparciu o sprawiedliwo\u015b\u0107\u201d (per potentiam<\/em> opprimit, non per iustitiam regit<\/em>) (O kr 2.3, 43). Podobnie jak dla wcze\u015bniejszych od niego autor\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skich (\u015bw. Augustyn<\/a>52<\/sup>, \u015bw. Izydor z Sewilli<\/a>53<\/sup>), wyk\u0142adnia poj\u0119cia \u201ekr\u00f3l\u201d (rex<\/em>) jest u Tomasza zawsze normatywna i dodatnia; by\u0107 kr\u00f3lem znaczy czyni\u0107 dobrze, kieruj\u0105c podleg\u0142\u0105 mu wsp\u00f3lnot\u0119 ku w\u0142a\u015bciwemu celowi: \u201e\u2026kr\u00f3lem jest ten, kto kr\u00f3luje spo\u0142eczno\u015bci\u0105 wsp\u00f3lnoty politycznej (unius multitudinem civitatis<\/em>) lub prowincji, d\u0105\u017c\u0105c do dobra wsp\u00f3lnego (bonum commune<\/em>)\u201d (O kr 2.5, 45).<\/p>\r\n

Antytetyczno\u015b\u0107 \u201etyrana\u201d (tyrannus<\/em>) i \u201ekr\u00f3la\u201d (rex<\/em>) mo\u017cna uj\u0105\u0107 w szereg klarownych opozycji, takich jak: poszukiwanie dobra w\u0142asnego<\/a>54<\/sup> (O kr 4.5; 4.8, 53) – poszukiwanie dobra wsp\u00f3lnego; uleganie w\u0142asnym nami\u0119tno\u015bciom (tyran \u201eu\u017cywa mocy, by ul\u017cy\u0107 swej swawoli\u201d, O kr 4.8, 53) – zdolno\u015b\u0107 panowania nad samym sob\u0105 (O kr 10.2., 89); wspomniane ju\u017c zbestializowanie\/odpolitycznienie versus<\/em> pe\u0142na aktualizacja potencji polityczno\u015bci; wreszcie poszukiwanie chwa\u0142y doczesnej – \u017cycie nadziej\u0105 prawdziwej nagrody w Niebie, jedynie godnej \u201ew\u0142adcy szcz\u0119\u015bliwego\u201d<\/a>55<\/sup>.<\/p>\r\n

Odno\u015bnie do tej ostatniej kwestii trzeba jednakowo\u017c zauwa\u017cy\u0107, \u017ce pragnienie chwa\u0142y – to\u017csamej z cieszeniem si\u0119 dobr\u0105 opini\u0105 u innych ludzi – acz naganne (zw\u0142aszcza gdy wyolbrzymione), jest jednak bardziej zno\u015bne ni\u017c po\u017c\u0105danie d\u00f3br materialnych i gonitwa za rozkoszami. Jest to wprawdzie wada, ale bli\u017csza ni\u017c tamte cnocie, \u201ema bowiem w sobie jaki\u015b \u015blad cnoty (virtutis vestigium<\/em>), gdy przynajmniej szuka akceptacji u dobrych, a unika si\u0119 ich niezadowolenia\u201d (O kr 8.4, 79). Lepiej oczywi\u015bcie jest pod\u0105\u017ca\u0107 prawdziw\u0105 drog\u0105 (vera via<\/em>) cnoty, niemniej mo\u017cliwy do tolerowania zdaje si\u0119 tu w\u0142a\u015bnie jaki\u015b rodzaj \u201eaktorstwa\u201d, czyli oszustwa i pozorowania cnoty – pod warunkiem, \u017ce skutkowa\u0107 one b\u0119d\u0105 faktycznym powstrzymaniem si\u0119 od wyst\u0119pku:<\/p>\r\n

\r\n

Poniewa\u017c zatem niewielu osi\u0105ga prawdziw\u0105 cnot\u0119, wydaje si\u0119, \u017ce zno\u015bniejsze jest (tolerabilius videtur<\/em>), je\u015bli wybiera si\u0119 na kr\u00f3la takiego, kt\u00f3ry – l\u0119kaj\u0105c si\u0119 ludzkiego os\u0105du b\u0119dzie unika\u0142 tego, by przy\u0142apano go na [jakim\u015b] z\u0142u. Kto bowiem po\u017c\u0105da chwa\u0142y, albo b\u0142yszczy [ni\u0105] prawdziwie za spraw\u0105 cnotliwych czyn\u00f3w, by [tylko] zyska\u0107 uznanie u ludzi, albo przynajmniej stara si\u0119 o to przy pomocy oszustw i pozorowania (O kr 8.4, 79).<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n

Niechwalebna motywacja unikania z\u0142a i odgrywanie spektaklu cnoty s\u0105 przeto, mimo wszystko, czym\u015b zno\u015bniejszym od porzucenia pozor\u00f3w i starania si\u0119 o uzyskiwanie po\u017c\u0105danych d\u00f3br \u201eprzy pomocy zupe\u0142nie jawnej zbrodni\u201d (O kr 8.4, 79), prowadz\u0105cej do bestializacji (okrucie\u0144stwa b\u0105d\u017a rozpusty), kt\u00f3rej przyk\u0142adem by\u0142 Neron. Pierwsza droga dowodzi bowiem przynajmniej zachowania poczucia wstydu za pope\u0142nione i mo\u017cliwe wyst\u0119pki; druga oznacza jego wyzbycie si\u0119, a bezwstyd i rezygnacja z jakiejkolwiek kalkulacji etycznej zamykaj\u0105 wszelk\u0105 drog\u0119 poprawy.<\/p>\r\n

Ostro\u015b\u0107 przeciwie\u0144stwa tyranii i kr\u00f3lestwa, jako najgorszej i najlepszej z formae regiminis<\/em>, wyst\u0119puj\u0105ca przecie\u017c ju\u017c u autor\u00f3w klasycznych (poga\u0144skich), znajduje swoje najmocniejsze ugruntowanie i uzasadnienie dopiero na p\u0142aszczy\u017anie teologicznej, albowiem \u201epoj\u0119cie rz\u0105d\u00f3w zaczerpni\u0119te zosta\u0142o z rz\u0105d\u00f3w boskich\u201d (ratio gubernationis ex divina gubernatione sumenda est<\/em>) (O kr 15, 115). \u201ePos\u0142ug\u0119 kr\u00f3lewsk\u0105\u201d nale\u017cy rozpatrywa\u0107 w \u015bwietle dzie\u0142 Bo\u017cych: w\u00f3wczas uka\u017ce si\u0119 – \u201ena spos\u00f3b naturalny\u201d (secundum viam naturae<\/em>) – \u017ce \u201ekr\u00f3l jest tym w kr\u00f3lestwie, czym dusza w ciele i B\u00f3g w \u015bwiecie\u201d (regem esse in regno sicut anima est in corpore et sicut Deus est in mundo<\/em>) (O kr 13, 109). Lecz co to znaczy, w tym wypadku, \u201ena spos\u00f3b naturalny\u201d? Ot\u00f3\u017c chodzi tu o dychotomi\u0119: natura versus<\/em> sztuka. Porz\u0105dkiem naturalnym s\u0105 wszystkie byty stworzone przez Boga i utrzymywane w boskim porz\u0105dku. \u201eW rzeczach za\u015b naturalnych dostrzegamy zar\u00f3wno porz\u0105dek uniwersalny, jak i partykularny\u201d (O kr 13.2, 109). Uniwersalny to ten, kt\u00f3ry panuje we wszech\u015bwiecie, partykularny za\u015b znajduje si\u0119 w cz\u0142owieku – mikrokosmosie. Dzie\u0142a ludzkie natomiast nazywamy sztuk\u0105, rzeczy wszak\u017ce, \u201ekt\u00f3re powsta\u0142y dzi\u0119ki sztuce, na\u015bladuj\u0105 (imitantur<\/em>) naturalne\u201d (ibid.).<\/p>\r\n

Sens zasadniczy wywodu Akwinaty jest zatem nast\u0119puj\u0105cy: z \u201eosobliwego podobie\u0144stwa\u201d kr\u00f3la do Boga, zachodz\u0105cego ju\u017c na p\u0142aszczy\u017anie metafizycznej – jako analogonu (we wsp\u00f3lnocie politycznej) duszy w ciele i Boga w \u015bwiecie – wynika w\u0142a\u015bciwe rozumienie rz\u0105d\u00f3w kr\u00f3lewskich, a jest nim na\u015bladowanie (gr. mimesis<\/em>, \u0142ac. imitatio<\/em>) dzia\u0142ania Boga. T\u0119 analogi\u0119 metafizyczn\u0105 (podobie\u0144stwo skutku, czyli dzia\u0142a\u0144 kr\u00f3la do przyczyny, czyli akt\u00f3w boskich) wzmacnia za\u015b motywacja religijna, poniewa\u017c \u201etym milszy kto\u015b jest Bogu, im wi\u0119cej przybli\u017ca si\u0119 do jego podobie\u0144stwa\u201d (O kr 10.4.2, 91). Na t\u0119 okoliczno\u015b\u0107 Tomasz przywo\u0142uje s\u0142owa \u015bw. Paw\u0142a z Listu do Efezjan<\/em>: estote imitatores Dei, sicut filii charissimi<\/em><\/a>56<\/sup> (Ef 5,1). W jaki jednak spos\u00f3b w\u0142adca mia\u0142by na\u015bladowa\u0107 (imitantur<\/em>) Boga, zwa\u017cywszy dysproporcj\u0119 ontologiczn\u0105 – a w konsekwencji dysproporcj\u0119 mo\u017cliwo\u015bci – pomi\u0119dzy nim, jako bytem przygodnym, a wiecznym, wszechmocnym i niczym nieuwarunkowanym Bogiem? Ot\u00f3\u017c umo\u017cliwia to nie tylko okoliczno\u015b\u0107, i\u017c kr\u00f3l kr\u00f3luje we wsp\u00f3lnocie na takiej samej zasadzie, jak rozum w cz\u0142owieku jako ca\u0142o\u015bci, lecz naturalno\u015b\u0107 samego spo\u0142ecznego pop\u0119du cz\u0142owieka<\/a>57<\/sup>, kt\u00f3ra nak\u0142ania ka\u017cde rozumne<\/a>58<\/sup> istnienie do podporz\u0105dkowania si\u0119 w\u0142adzy jednego \u201esternika\u201d (rector<\/em>). Podobie\u0144stwo do porz\u0105dku Bo\u017cego w cz\u0142owieku znajdujemy zatem \u201ejeszcze w tym, \u017ce rozumem jeden cz\u0142owiek kr\u00f3luje spo\u0142eczno\u015bci – co te\u017c najbardziej dotyczy kr\u00f3lewskiej pos\u0142ugi\u201d (O kr 13.3, 109). Ta naturalna sk\u0142onno\u015b\u0107 winna by\u0107 jednak wzmocniona \u015bwiadomym stani\u0119ciem przez kr\u00f3la \u201edo boju o sprawiedliwo\u015b\u0107, gdy tylko zrozumie, \u017ce do jego stanu nale\u017cy, by kierowa\u0107 kr\u00f3lestwem w imi\u0119 Bo\u017cego s\u0105du (Dei iudicium<\/em>)<\/a>59<\/sup>\u201d (O kr 13.4, 109).<\/p>\r\n

Zasadniczo rzecz bior\u0105c, s\u0105 dwa sposoby kr\u00f3lewskiej mimesis<\/em> tego, co B\u00f3g czyni w \u015bwiecie, odpowiadaj\u0105ce dw\u00f3m rodzajom dzie\u0142 Bo\u017cych. \u201ePierwsze, kt\u00f3re ten \u015bwiat ustanowi\u0142o (quo mundum institut<\/em>), i drugie, kt\u00f3re tak ustanowionym \u015bwiatem rz\u0105dzi (quo mundum institutum gubernat<\/em>)\u201d (O kr 14.2, 111). Nietrudno jednak spostrzec, \u017ce \u00f3w pierwszy spos\u00f3b winien by\u0107 rozpatrywany raczej abstrakcyjnie, i to z dwu powod\u00f3w. Po pierwsze, opiera si\u0119 on na bardzo odleg\u0142ej analogii, gdy\u017c B\u00f3g \u201eustanawia \u015bwiat\u201d, stwarzaj\u0105c go \u201ez niczego\u201d (creatio ex nihilo<\/em>), za\u0142o\u017cyciel za\u015b wsp\u00f3lnoty politycznej mo\u017ce tylko tworzy\u0107 z ju\u017c istniej\u0105cego budulca (tworzywa, przyczyny materialnej); nie mo\u017ce on \u201ena nowo wytworzy\u0107\u201d (de novo producere<\/em>) ani ludzi maj\u0105cych by\u0107 obywatelami, ani miejsca, w kt\u00f3rym maj\u0105 oni zamieszkiwa\u0107, ani \u201epozosta\u0142ych rzeczy s\u0142u\u017c\u0105cych \u017cyciu, ale z konieczno\u015bci musi u\u017cy\u0107 tych rzeczy, kt\u00f3re istnia\u0142y uprzednio w naturze\u201d (O kr 14.3.2, 113). Po drugie, nawet tak rozumiane \u201etworzenie\u201d, czyli zak\u0142adanie pa\u0144stwa, jest zjawiskiem do\u015b\u0107 rzadkim i zazwyczaj dokonanym ju\u017c w odleg\u0142ej przesz\u0142o\u015bci. Byli tacy, co za\u0142o\u017cyli civitates<\/em> (\u201ejak Ninus Niniw\u0119, a Romulus Rzym\u201d), ale wi\u0119kszo\u015bci w\u0142adc\u00f3w nie jest dana taka mo\u017cliwo\u015b\u0107<\/a>60<\/sup>. A zatem owo \u201epierwsze dzie\u0142o nie stosuje si\u0119 do wszystkich kr\u00f3l\u00f3w. Nie ustanowili przecie\u017c wszystkich kr\u00f3lestw i wsp\u00f3lnot politycznych, w kt\u00f3rych kr\u00f3luj\u0105, lecz rozci\u0105gaj\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105 trosk\u0119 na kr\u00f3lestwo lub wsp\u00f3lnoty polityczne ju\u017c ustanowione\u201d (O kr 14.2.1, 111).<\/p>\r\n

Konkluzja<\/h4>\r\n

Okazuje si\u0119 tedy, \u017ce \u201epos\u0142udze kr\u00f3lewskiej\u201d (regis officium<\/em>) w spos\u00f3b \u015bci\u015blejszy i permanentny odpowiada to drugie dzie\u0142o – zarz\u0105dzanie (gubernatio<\/em>) i zachowywanie (conservatio<\/em>). Mo\u017cna by powiedzie\u0107, \u017ce zak\u0142adanie pa\u0144stw to \u201ewyj\u0105tek\u201d (przywo\u0142uj\u0105cy, jako analogon, poj\u0119cie \u201ecudu\u201d w teologii), rz\u0105dzenie nimi za\u015b to \u201enorma\u201d (czyli, zn\u00f3w, analogicznie, stan \u201ekonstytucyjny\u201d<\/a>61<\/sup>) – \u201eskoro do wszystkich kr\u00f3l\u00f3w nale\u017cy rz\u0105dzenie i z tych rz\u0105d\u00f3w wzi\u0119\u0142o swoj\u0105 nazw\u0119 kr\u00f3lowanie kr\u00f3la (regimine regis<\/em>)\u201d (ibid.). Mo\u017cna natomiast w sposobie pe\u0142nienia owej drugiej funkcji wyr\u00f3\u017cni\u0107 dwa poziomy aktywno\u015bci: pierwszy (ni\u017cszy) \u201etroszczy\u0142by si\u0119 o to, by rzecz zachowa\u0107 w jej istnieniu (in suo esse conservetur<\/em>)\u201d; drugi (wy\u017cszy) stara\u0142by si\u0119 o to, by \u201edoprowadzi\u0107 j\u0105 do wy\u017cszej doskona\u0142o\u015bci\u201d (ad altiorem perfectionem<\/em>) (O kr 15.2.1, 115). W\u0142a\u015bnie taka mimesis<\/em> czyni wsp\u00f3lnot\u0119 polityczn\u0105 – w granicach jej mo\u017cliwo\u015bci – \u201espo\u0142eczno\u015bci\u0105 doskona\u0142\u0105\u201d (societas perfecta<\/em>). Kr\u00f3lestwo powstaje wprawdzie w granicach natury, ale kr\u00f3lewska sztuka na\u015bladowcza – jak ka\u017cda sztuka (techne<\/em>, ars<\/em>) – co\u015b dodaje do natury, tym czym\u015b za\u015b jest pomys\u0142\/plan\/projekt (przyczyna formalna) dodany do tworzywa przez kr\u00f3la-\u201eartyst\u0119\u201d (rex ut artifex<\/em> na podobie\u0144stwo Deus ut artifex<\/em>), b\u0119d\u0105cego przyczyn\u0105 sprawcz\u0105, i z uwagi na cel (przyczyn\u0119 celow\u0105), do kt\u00f3rego wsp\u00f3lnota polityczna jest prowadzona.<\/p>\r\n

Jacek Bartyzel<\/em><\/strong><\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

Wykaz skr\u00f3t\u00f3w w tytu\u0142ach tekst\u00f3w klasycznych:<\/p>\r\n

DCD – \u015bw. Augustyn, De civitate Dei<\/em> (O Pa\u0144stwie Bo\u017cym<\/em>)<\/p>\r\n

Ef – \u015bw. Pawe\u0142, List do Efezjan<\/em><\/p>\r\n

EN – Arystoteles, Etyka Nikomachejska<\/em><\/p>\r\n

InPol – \u015bw. Tomasz z Akwinu, In libros Politicorum Aristotelis expositio<\/em><\/p>\r\n

InPs – \u015bw. Augustyn, Enarrationes in Psalmos<\/em><\/p>\r\n

InSent – \u015bw. Tomasz z Akwinu, Scriptum super libros Sententiarum<\/em><\/p>\r\n

Mt – Ewangelia wed\u0142ug \u015bw. Mateusza<\/em><\/p>\r\n

PL – Patrologiae cursus completus. Series latina<\/em><\/p>\r\n

Pol – Arystoteles, Polityka<\/em><\/p>\r\n

STh – \u015bw. Tomasz z Akwinu, Summa Theologiae<\/em> (Suma teologiczna<\/em>)<\/p>\r\n

\r\n
\r\n

Pierwodruk w: Etos \u017cycia – etos sztuki. Wok\u00f3\u0142 legendy o \u015bw. Genezjuszu-aktorze<\/em>. Cz\u0119\u015b\u0107 III, pod redakcj\u0105 Ma\u0142gorzaty Leyko i Katarzyny Wielechowskiej, Wydawnictwo PRIMUM VERBUM, \u0141\u00f3d\u017a 2012, s. 99-116.<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n<\/div>\r\n

\r\n

<\/a>1<\/sup>\u00a0Tytu\u0142 wspomnianego traktatu, kt\u00f3rego autor nie doko\u0144czy\u0142 (jak si\u0119 wydaje, z powodu niespodziewanej \u015bmierci bezpo\u015bredniego adresata – kr\u00f3la Cypru) i nie zatytu\u0142owa\u0142, sam w sobie stanowi problem; w historii edycji tekstu fakultatywnie u\u017cywa si\u0119 – i m\u00f3wimy tu wy\u0142\u0105cznie o wersjach skr\u00f3conych (nadto za\u015b trzeba uwzgl\u0119dni\u0107 to, \u017ce \u0142ac. s\u0142owo regno<\/em> mo\u017ce oznacza\u0107 zar\u00f3wno zwi\u0105zane z monarchiczn\u0105 form\u0105 rz\u0105du \u201ekr\u00f3lowanie\u201d, jak i bardziej og\u00f3lnie \u201ew\u0142adz\u0119\u201d) – nazw: De regno ad regem cipri<\/em> (O kr\u00f3lowaniu kr\u00f3lowi Cypru<\/em>), De regno regende ad regem cipri<\/em> (O kr\u00f3lowaniu panuj\u0105cego kr\u00f3lowi Cypru<\/em>) i De regimine principium<\/em> (O zasadzie panowania<\/em>); w przek\u0142adach polskich funkcjonuje zar\u00f3wno wariant O w\u0142adzy<\/em> (o. J. Salij OP), jak O kr\u00f3lowaniu<\/em> (M. Matyszkowicz); wi\u0119cej szczeg\u00f3\u0142\u00f3w na ten temat zob. M. Matyszkowicz, Wst\u0119p<\/em> do: \u015aw. Tomasz z Akwinu, O kr\u00f3lowaniu – kr\u00f3lowi Cypru<\/em>, przek\u0142ad i komentarz M. Matyszkowicz, Krak\u00f3w 2006, s. 9-11.<\/p>\r\n

<\/a>2<\/sup>\u00a0Okre\u015bleniem w antycznej Grecji jedynym, jak to z naciskiem podkre\u015bla znawca przedmiotu – Miros\u0142aw Kocur. Ten sam autor zaznacza wprawdzie jednocze\u015bnie, \u017ce sporna jest kwestia, czy zar\u00f3wno rzeczownik hypokrites<\/em>, jak i odpowiadaj\u0105cy mu czasownik hypokrinomai<\/em>, prymarnie odnosz\u0105 si\u0119 do \u201et\u0142umaczenia\u201d (znaku lub snu) czy do \u201eodpowiadania\u201d – czy zatem aktor grecki by\u0142 tym, kt\u00f3ry \u201et\u0142umaczy\u201d (\u201eezoteryczny\u201d sens rytua\u0142u\/widowiska), czy raczej \u201eodpowiadaj\u0105cym\u201d (na pytania przewodnika ch\u00f3ru) – problem ten, jakkolwiek niezwykle frapuj\u0105cy per se<\/em>, nie ma szczeg\u00f3lniejszego znaczenia dla przedmiotu naszych rozwa\u017ca\u0144. Zob. idem, Teatr antycznej Grecji<\/em>, Wroc\u0142aw 2001, s. 142-146.<\/p>\r\n

<\/a>3<\/sup>\u00a0Oczywi\u015bcie w \u0142ac. lekcji hypocrita<\/em>.<\/p>\r\n

<\/a>4<\/sup>\u00a0\u015aw. Tomasz z Akwinu, O kr\u00f3lowaniu<\/em>\u2026, s. 101.<\/p>\r\n

<\/a>5<\/sup>\u00a0J. Salij przek\u0142ada spectaculum<\/em> jako \u201ewidowisko\u201d – zob. \u015aw. Tomasz z Akwinu, O w\u0142adzy<\/em>, [w:] idem, Dzie\u0142a wybrane<\/em>, prze\u0142. i oprac. J. Salij OP, Pozna\u0144 1984, s. 148.<\/p>\r\n

<\/a>6<\/sup>\u00a0\u015aw. Tomasz z Akwinu, O kr\u00f3lowaniu<\/em>\u2026, s. 101 [dalsze cytaty z tego przek\u0142adu w tek\u015bcie g\u0142\u00f3wnym i w zapisie skr\u00f3conym: \u201eO kr\u201d, a dalej numer rozdzia\u0142u i paragrafu oraz strona cytowanego wydania].<\/p>\r\n

<\/a>7<\/sup>\u00a0Istotne dla dalszych wywod\u00f3w Tomasza jest tak\u017ce nast\u0119puj\u0105ce po tym oznajmienie Jezusa, \u017ce ci, kt\u00f3rzy tak czyni\u0105, dostali ju\u017c swoj\u0105 nagrod\u0119 – na ziemi, oraz przeciwstawienie im tych, kt\u00f3rzy daj\u0105c ja\u0142mu\u017cn\u0119 i modl\u0105c si\u0119 w ukryciu, otrzymaj\u0105 prawdziw\u0105 nagrod\u0119 – w Niebie; zob. Biblia Tysi\u0105clecia<\/em>, red. ks. K. Dynarski, red. nauk. o. A. Jankowski, ks. L. Stachowiak, ks. K. Romaniuk, wyd. 3 popr., Pozna\u0144 – Warszawa 1980.<\/p>\r\n

<\/a>8<\/sup>\u00a0Zob. \u015aw. Tomasz z Akwinu, Scriptum super libros Sententiarum<\/em>, IV, dist. 16, q. 4, a. 1; wyd. M. F. Moos, 2 t., Paris 1933-1947 (ks. III i IV do distinctio<\/em> 22); Idem, Suma teologiczna<\/em>, t. 20 Cnoty spo\u0142eczne pokrewne sprawiedliwo\u015bci (2 \u201d\u201d 2, qu. 101 – 122)<\/em>, prze\u0142. o. F.W. Bednarski, O.P., London 1972, zagadnienie 11, art. 2., s. 113-115.<\/p>\r\n

<\/a>9<\/sup>\u00a0Patrologiae cursus completus. <\/em>Series latina<\/em>, <\/em>82, 379, wyd. J.-P. Migne, Paris 1878-1890.<\/p>\r\n

<\/a>10<\/sup>\u00a0Ibidem<\/em>, 82, 379-380; 83, 699, wyd. J.-P. Migne, Paris 1878-1890.<\/p>\r\n

<\/a>11<\/sup>\u00a0\u015aw. Tomasz z Akwinu, Suma teologiczna<\/em> (Summa theologiae<\/em>, II, 2, q. 168, a. 3), prze\u0142. A. Kruczy\u0144ski, cyt. za: O dramacie. Wyb\u00f3r \u017ar\u00f3de\u0142 do dziej\u00f3w teorii dramatycznych. Poetyki. Manifesty. Komentarze<\/em>, <\/em>red. E. Udalska, t. I. Od Arystotelesa do Goethego<\/em>, Warszawa 1989, s. 209-210.<\/p>\r\n

<\/a>12<\/sup>\u00a0Oczywi\u015bcie dotyczy\u0107 to mo\u017ce jedynie dziennikarzy z medi\u00f3w naprawd\u0119 wp\u0142ywowych, czyli masowych, a zw\u0142aszcza elektronicznych.<\/p>\r\n

<\/a>13<\/sup>\u00a0 Zob. Jan z Salisbury, Policraticus albo o paplaninie dworak\u00f3w i przekazach filozof\u00f3w<\/em>, oprac., wprowadzenie i konsultacja t\u0142umaczenia L. Dubel, z ang. prze\u0142. M. Kruk, Lublin 2008.<\/p>\r\n

<\/a>14<\/sup>\u00a0Arystofanes, Rycerze<\/em>, prze\u0142. J. \u0141awi\u0144ska-Tyszkowska, [w:] idem, Komedie. Acharnejczycy<\/em>. Rycerze<\/em>. Chmury. \u0179aby<\/em>, Wroc\u0142aw 1991, s. 131.<\/p>\r\n

<\/a>15<\/sup>\u00a0Zob. J. Go\u0107kowski, Traktat o in\u017cynierii polityki. Studium historycznej socjologii wiedzy o<\/em> technologii spo\u0142ecznej<\/em>, Pu\u0142tusk 2009, str. 616.<\/p>\r\n

<\/a>16<\/sup>\u00a0O poj\u0119ciu \u201eroli spo\u0142ecznej\u201d i jej analogii do \u201eroli teatralnej\u201d zob. F. Znaniecki, Poj\u0119cie roli spo\u0142ecznej<\/em>, [w:] J. Szacki, Znaniecki<\/em>, Warszawa 1986, s. 311-316.<\/p>\r\n

<\/a>17<\/sup>\u00a0J. Go\u0107kowski, op. cit.<\/em>, s. 339-339.<\/p>\r\n

<\/a>18<\/sup>\u00a0Ibidem<\/em>, s. 271.<\/p>\r\n

<\/a>19<\/sup>\u00a0P. Southern, Oktawian August<\/em>, prze\u0142. D. Kozi\u0144ska, Warszawa 2003, s. 117.<\/p>\r\n

<\/a>20<\/sup>\u00a0J. Go\u0107kowski, op. cit.<\/em>, s. 273. Przyk\u0142adem \u201ew\u0105tku ludycznego\u201d, podanym za Patem Southernem (op. cit.<\/em>, s. 100), jest \u201e\u017co\u0142dacki\u201d spos\u00f3b rozprawienia si\u0119 przez Oktawiana z zab\u00f3jcami Cezara: kiedy ojciec jednego z cezarob\u00f3jc\u00f3w chcia\u0142 odda\u0107 \u017cycie za syna, Oktawian kaza\u0142 im zagra\u0107 w mor\u0119<\/em> – rodzaj gry hazardowej, albo ci\u0105gn\u0105\u0107 losy. Gdy los pad\u0142 na ojca i wyrok wykonano, syn pope\u0142ni\u0142 samob\u00f3jstwo.<\/p>\r\n

<\/a>21<\/sup>\u00a0Ibidem<\/em>, s. 276.<\/p>\r\n

<\/a>22<\/sup>\u00a0Co nie wyklucza tego, i\u017c do \u201esztuki autoprezentacji\u201d aktora znakomitego nale\u017cy umiej\u0119tno\u015b\u0107 mistyfikowania zar\u00f3wno kl\u0119ski, jak i wygranej, przez pos\u0142ugiwanie si\u0119 neutralizuj\u0105cymi agonalny charakter polityki eufemizmami z dziedziny mitologii politycznej odno\u015bnego re\u017cimu; przyk\u0142adem, znanym i z naszej \u201esceny\u201d, jest obwieszczanie, \u017ce \u201ewygra\u0142a demokracja\u201d.<\/p>\r\n

<\/a>23<\/sup>\u00a0Przypomnijmy, i\u017c zdaniem tego my\u015bliciela, \u201ehistoria jest cmentarzyskiem arystokracyj\u201d; zob. V. Pareto, Uczucia i dzia\u0142ania. Fragmenty socjologiczne<\/em>, prze\u0142. M. Dobrowolska, M. Rozp\u0119dowska i A. Zinserling, Warszawa 1994, s. 20-26, 49-58, 83-86.<\/p>\r\n

<\/a>24<\/sup>\u00a0Cyt. za: T. Gabi\u015b, Carl Schmitt<\/em>, \u201eNowe Pa\u0144stwo\u201d 2007, nr 3.<\/p>\r\n

<\/a>25<\/sup>\u00a0J. Go\u0107kowski, op. cit<\/em>., s. 341.<\/p>\r\n

<\/a>26<\/sup>\u00a0Ibidem<\/em>, s. 168.<\/p>\r\n

<\/a>27<\/sup>\u00a0Mo\u017cna by tu postawi\u0107 zarzut, \u017ce \u201epolityce gabinetowej\u201d nie przys\u0142uguje status teatralno\u015bci z uwagi na jej niedost\u0119pno\u015b\u0107 dla publiczno\u015bci; nale\u017cy wszelako pami\u0119ta\u0107, \u017ce nawet elitarne i zamkni\u0119te gremia generuj\u0105 wewn\u0119trznie podzia\u0142 na wykonawc\u00f3w g\u0142\u00f3wnych i podrz\u0119dnych, permanentnych (np. przyw\u00f3dca wyg\u0142aszaj\u0105cy referat programowy i kieruj\u0105cy dyskusj\u0105) i akcydentalnych (zabieraj\u0105cy g\u0142os) oraz na \u201eniem\u0105\u201d publiczno\u015b\u0107, tzn. wi\u0119kszo\u015b\u0107 tych uczestnik\u00f3w danego \u201eplenum\u201d, kt\u00f3rzy jedynie s\u0142uchaj\u0105 i obserwuj\u0105, aby w stosownym momencie, po zorientowaniu si\u0119, w kt\u00f3r\u0105 stron\u0119 \u201ewieje wiatr historii\u201d, da\u0107 aplauz lub wygwizda\u0107 – triumfuj\u0105cych lub upadaj\u0105cych \u201egwiazdor\u00f3w\u201d.<\/p>\r\n

<\/a>28<\/sup>\u00a0W naszych czasach zwielokrotnion\u0105 oczywi\u015bcie poprzez ekrany telewizor\u00f3w, monitor\u00f3w komputerowych i innych multimedi\u00f3w.<\/p>\r\n

<\/a>29<\/sup>\u00a0N. Machiavelli, Ksi\u0105\u017c\u0119<\/em>, prze\u0142. Cz. Nanke, [w:] idem, Wyb\u00f3r pism<\/em>, Warszawa 1972, s. 190-191.<\/p>\r\n

<\/a>30<\/sup>\u00a0Ibidem<\/em>, s. 194.<\/p>\r\n

<\/a>31<\/sup>\u00a0Ibidem<\/em>, s. 197-198.<\/p>\r\n

<\/a>32<\/sup>\u00a0N. Machiavelli, Ksi\u0105\u017c\u0119<\/em>\u2026, s. 198. Wszystkie podkre\u015blenia w cytatach z Ksi\u0119cia<\/em> moje – J.B.<\/p>\r\n

<\/a>33<\/sup>\u00a0Trudno nie zauwa\u017cy\u0107, \u017ce tym stwierdzeniem Niccol\u00f3 Machiavelli z pe\u0142n\u0105 premedytacj\u0105 (bo przecie\u017c nie m\u00f3g\u0142 nie zna\u0107 Biblii) przeciwstawia\u0142 si\u0119 powo\u0142ywanemu wy\u017cej wezwaniu Jezusa do modl\u0105cych si\u0119 \u201ena pokaz\u201d: nie b\u0105d\u017acie ob\u0142udnikami. Swojemu \u201eksi\u0119ciu\u201d proponuje on zupe\u0142nie \u015bwiadomie dok\u0142adnie przeciwne zachowanie: \u201eb\u0105d\u017a ob\u0142udnikiem, m\u00f3dl si\u0119 publicznie i na pokaz\u201d. Jest to pierwszy w historii zachodniej cywilizacji przyk\u0142ad tak otwartego sformu\u0142owania kontr–<\/em>ewangelicznego i przeciw–<\/em>chrze\u015bcija\u0144skiego programu rz\u0105dzenia.<\/p>\r\n

<\/a>34<\/sup>\u00a0N. Machiavelli, Ksi\u0105\u017c\u0119<\/em>\u2026, s. 199.<\/p>\r\n

<\/a>35<\/sup>\u00a0W Historiach florenckich<\/em>, III, 3. Autor cytatu nazywa tak jednego z prowodyr\u00f3w buntu florenckiego plebsu przeciwko arystokratycznej Signorii w 1378, kt\u00f3ry przekonywa\u0142 swoich kompan\u00f3w, \u017ce w sytuacji, w jakiej si\u0119 znale\u017ali, winni jeszcze podwoi\u0107 z\u0142o i gwa\u0142ty, jakich dot\u0105d si\u0119 dopu\u015bcili, je\u015bli chc\u0105, aby im wybaczono, bo w\u00f3wczas b\u0119dzie tak wielu wsp\u00f3\u0142winnych, \u017ce niepodobna ju\u017c b\u0119dzie ich ukara\u0107.<\/p>\r\n

<\/a>36<\/sup>\u00a0W przek\u0142adzie Karola Estreichera \u00f3w cytat brzmi nast\u0119puj\u0105co: \u201e[\u2026] ani sumienie, ani ha\u0144ba nie powinny was trwo\u017cy\u0107. Ci bowiem, co zwyci\u0119\u017caj\u0105, w jakikolwiek spos\u00f3b zwyci\u0119\u017caj\u0105, nie podlegaj\u0105 nigdy wstydowi\u201d. Jeszcze bardziej wymowne jest nast\u0119pne zdanie: \u201eA co do sumienia, nie ma si\u0119 czym trapi\u0107, bo tam, gdzie – jak u nas – panuje l\u0119k przed g\u0142odem i ka\u017ani\u0105, nie mo\u017ce i nie powinien liczy\u0107 si\u0119 strach przed piek\u0142em\u201d – zob. N. Machiavelli, Historie florenckie<\/em>, prze\u0142. K. Estreicher, Warszawa – Krak\u00f3w 1990, s. 160.<\/p>\r\n

<\/a>37<\/sup>\u00a0R. Piekarski, Koncepcja cn\u00f3t politycznych Machiavellego na tle element\u00f3w klasycznej etyki cn\u00f3t<\/em>, Gda\u0144sk 2007, s. 186.<\/p>\r\n

<\/a>38<\/sup>\u00a0Zob. M. Matyszkowicz, op. cit<\/em>., s. 20.<\/p>\r\n

<\/a>39<\/sup>\u00a0Quid est tempestas maris, nisi tempestas mentis?<\/em> – zob. \u015aw. Grzegorz Wielki, Regula pastoralis<\/em>, [w:] Patrologiae cursus completus. Series latina<\/em>, 77, 22, wyd. J.-P. Migne, Paris 1878-1890.<\/p>\r\n

<\/a>40<\/sup>\u00a0Zob. \u015aw. Augustyn, O Pa\u0144stwie Bo\u017cym przeciw poganom ksi\u0105g XXII<\/em>, prze\u0142. i oprac. W. Kornatowski, Warszawa 1977, t. 1, s. 299.<\/p>\r\n

<\/a>41<\/sup>\u00a0\u015aw. Augustyn, Solilokwia<\/em>, prze\u0142. A. \u015awiderk\u00f3wna, [w:] idem, Dialogi filozoficzne<\/em>, t. II, Warszawa 1953, cyt. za: O dramacie\u2026<\/em>, s. 143.<\/p>\r\n

<\/a>42<\/sup>\u00a0Zob. Z. Herbert, Tren Fortynbrasa<\/em>, [w:] idem, 89 wierszy<\/em>, wyb\u00f3r i uk\u0142ad Autora, Krak\u00f3w 1998, s. 102-103.<\/p>\r\n

<\/a>43<\/sup>\u00a0Owo wynikanie utraty zdolno\u015bci do przyja\u017ani z przenoszenia \u201ed\u00f3br znikomych i przemijaj\u0105cych\u201d (takich jak \u201epr\u00f3\u017cna chwa\u0142a\u201d doczesna) nad \u201enajwi\u0119ksze i wieczne\u201d, nazywanego wprost \u201eg\u0142upot\u0105\u201d (stultitia<\/em>), sugeruje wyra\u017anie tok argumentacji w rozdziale 11 (O kr 11.1, 11.2, 95).<\/p>\r\n

<\/a>44<\/sup>\u00a0Arystoteles, Etyka Nikomachejska<\/em>, prze\u0142. D. Gromska, Warszawa 1981, 1155b-1156a.<\/p>\r\n

<\/a>45<\/sup>\u00a0Aczkolwiek mo\u017cliwo\u015b\u0107 incydentalnego przynajmniej zat\u0119sknienia przez tyrana do takiej przyja\u017ani sugeruje lub przynajmniej dopuszcza przytoczona przez Tomasza (O kr 11.2.1, 95) staro\u017cytna anegdota o poruszeniu tyrana Syrakuz – Dionizjosa autentyczno\u015bci\u0105 i oddaniem a\u017c do gotowo\u015bci ofiary z \u017cycia przyja\u017ani pomi\u0119dzy Damonem a Pytiaszem.<\/p>\r\n

<\/a>46<\/sup>\u00a0Zob. cytowane wy\u017cej zdanie o tym, czy lepiej jest dla ksi\u0119cia budzi\u0107 mi\u0142o\u015b\u0107 czy strach.<\/p>\r\n

<\/a>47<\/sup>\u00a0W sensie ontologicznym nale\u017cy je rozumie\u0107 oczywi\u015bcie tylko jako analogi\u0119.<\/p>\r\n

<\/a>48<\/sup>\u00a0\u201eDlatego cz\u0142owiek bez poczucia moralnego jest najniegodziwszym i najdzikszym stworzeniem, najpodlejszym w po\u017c\u0105dliwo\u015bci zmys\u0142owej i \u017car\u0142oczno\u015bci\u201d – zob. Arystoteles, Polityka<\/em>, prze\u0142. L. Piotrowicz, Warszawa 1964, 1253a.<\/p>\r\n

<\/a>49<\/sup>\u00a0\u201e[\u2026] wszak spos\u00f3b, w jaki si\u0119 \u017cyje, jest tak r\u00f3\u017cny od tego, w jaki si\u0119 \u017cy\u0107 powinno, \u017ce kto, chc\u0105c czyni\u0107 tak, jak si\u0119 czyni\u0107 powinno, nie czyni tak, jak inni ludzie czyni\u0105, ten gotuje raczej sw\u00f3j upadek ni\u017c przetrwanie; bowiem cz\u0142owiek, kt\u00f3ry pragnie zawsze i wsz\u0119dzie wytrwa\u0107 w dobrem, pa\u015b\u0107 koniecznie musi mi\u0119dzy tylu lud\u017ami, kt\u00f3rzy nie s\u0105 dobrymi\u201d. Zob. N. Machiavelli, Ksi\u0105\u017c\u0119<\/em>\u2026, s. 190.<\/p>\r\n

<\/a>50<\/sup>\u00a0Tak samo jak na p\u0142aszczy\u017anie ustroj\u00f3w elitarystycznych oligarchia jest zepsuciem rz\u0105d\u00f3w arystokracji (\u0142ac. optimates<\/em>) a demokracja – republiki\/politeji (\u0142ac. politia<\/em>) – zob. O kr 2.3 i 2.4, 43-45. W pewnym (szerszym) sensie zreszt\u0105 wszystkie zepsute formy rz\u0105d\u00f3w s\u0105 tyraniami: oligarchia – tyrani\u0105 \u201ekilku\u201d (plures<\/em>) czy \u201enielicznych\u201d (paucorum<\/em>), demokracja – tyrani\u0105 \u201elicznych\u201d (plurium<\/em>), \u201ewielu\u201d (multos<\/em>) czy \u201erzeszy\u201d (multitudinis<\/em>) – zob. ibidem<\/em> i 6.4, 64-65). Co wi\u0119cej, \u201etyrania zdarza si\u0119 nie rzadziej, ale cz\u0119\u015bciej, tam gdzie rz\u0105dzi wielu, a nie jeden\u201d (ibidem<\/em>, 6.5, 65).<\/p>\r\n

<\/a>51<\/sup>\u00a0Dlatego te\u017c Akwinata konsekwentnie pos\u0142uguje si\u0119 jedynie okre\u015bleniem \u201ekr\u00f3lestwo\u201d (regnum<\/em>) a nie og\u00f3lniejszym poj\u0119ciem \u201emonarchii\u201d. Tylko w jednym miejscu – w tzw. Sumie filozoficznej<\/em> (\u015aw. Tomasz z Akwinu, Summa contra gentiles. Prawda wiary chrze\u015bcija\u0144skiej w dyskusji z poganami, innowiercami i b\u0142\u0105dz\u0105cymi<\/em>, prze\u0142. Z. W\u0142odek i W. Zega, Pozna\u0144 2003, t. I, s. 122) – pos\u0142u\u017cy\u0142 si\u0119 nim w funkcji synonimu (monarchia sive regnum<\/em>), a w jeszcze jednym – w komentarzach do Polityki<\/em> Arystotelesa – tyrani\u0119 okre\u015bli\u0142 mianem \u201emonarchii despotycznej\u201d (monarchia despotica<\/em>), zob. \u015aw. Tomasz z Akwinu, In libros Politicorum Aristotelis expositio. Opera omnia<\/em>, 1,5,2; 2,7,4, Roma 1570 (z komentarzem Kajetana – Bibl. Jag. 394902 IV).<\/p>\r\n

<\/a>52<\/sup>\u00a0\u201eNie jest kr\u00f3lem ten, kto \u017ale czyni\u201d (non autem regit qui non corrigit<\/em>) – zob. \u015aw. Augustyn, Enarrationes In Psalmos<\/em>, XLIV, [w:] Patrologiae cursus completus. <\/em>Series latina<\/em>, 36, 504, wyd. J.-P. Migne, Paris 1878-1890.<\/p>\r\n

<\/a>53<\/sup>\u00a0\u201eKr\u00f3lowie (reges<\/em>) bior\u0105 swoj\u0105 nazw\u0119 od dobrego post\u0119powania (recte agendo<\/em>), tak wi\u0119c nazwa kr\u00f3l\u00f3w przys\u0142uguje dobrze czyni\u0105cym, a nie przys\u0142uguje grzesznikom\u201d – zob. \u015aw. Izydor z Sewilli, Sentencje<\/em>, ks. III, r. XLVIII O prze\u0142o\u017conych<\/em>, 7 [za niepublikowanym przek\u0142adem mojego by\u0142ego studenta, mgra Tomasza Filipiaka, kt\u00f3remu dzi\u0119kuj\u0119 w tym miejscu za udost\u0119pnienie t\u0142umaczenia].<\/p>\r\n

<\/a>54<\/sup>\u00a0Kt\u00f3re zreszt\u0105 jest iluzorycznym samooszukiwaniem si\u0119 tyrana – zob. wcze\u015bniejszy wyw\u00f3d o szukaniu \u201epr\u00f3\u017cnej chwa\u0142y\u201d.<\/p>\r\n

<\/a>55<\/sup>\u00a0O tej nagrodzie traktuj\u0105 in extenso<\/em> dwa rozdzia\u0142y De regno<\/em>: 9 i 10, gdzie znajdujemy te\u017c odwo\u0142anie do s\u0142ynnego wywodu \u015bw. Augustyna o \u201ew\u0142adcy szcz\u0119\u015bliwym\u201d (imperator felix<\/em>) w O Pa\u0144stwie Bo\u017cym\u2026 <\/em>5.24 – zob. O kr 9.3.2, 83.<\/p>\r\n

<\/a>56<\/sup>\u00a0\u201eB\u0105d\u017acie wi\u0119c na\u015bladowcami Boga jako dzieci umi\u0142owane\u201d – t\u0142um. za: Biblia Tysi\u0105clecia<\/em>\u2026<\/p>\r\n

<\/a>57<\/sup>\u00a0Uzasadnienie spo\u0142ecznego z natury charakteru cz\u0142owieka jako animal sociale et politicum<\/em> znajduje si\u0119 w rozdziale 1 De regno<\/em>, stanowi\u0105c punkt wyj\u015bcia dla wszelkich twierdze\u0144 dotycz\u0105cych porz\u0105dku politycznego wypowiadanych przez Akwinat\u0119. Nie mamy tu oczywi\u015bcie miejsca na rozwini\u0119cie tej tematyki, mo\u017cemy jedynie odes\u0142a\u0107 do naszego wyst\u0105pienia: Idea kr\u00f3lowania w <\/em>De Regno \u015bw. Tomasza z Akwinu. Analiza metapolityczna <\/em>na konferencji \u201eAntyczne wzorce ustroj\u00f3w politycznych\u201d z 24 III 2009 na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Kardyna\u0142a Stefana Wyszy\u0144skiego w Warszawie i z\u0142o\u017conego do tomu pokonferencyjnego.<\/p>\r\n

<\/a>58<\/sup>\u00a0A nawet i nierozumne, bo pewne zwierz\u0119ta, jak na przyk\u0142ad pszczo\u0142y, te\u017c prowadz\u0105 \u201e\u017cycie spo\u0142eczne\u201d i maj\u0105 swoich \u201ekr\u00f3l\u00f3w\u201d. Dzieje si\u0119 to jednak \u201eprzez naturalny instynkt\u201d (instinctum naturae<\/em>), wszczepiony im przez Stw\u00f3rc\u0119 natury, a nie \u201edzi\u0119ki rozumowi\u201d (per rationem<\/em>) (O kr 13.3, 109).<\/p>\r\n

<\/a>59<\/sup>\u00a0Jak wyja\u015bnia komentator Akwinaty, \u201eBo\u017cy s\u0105d\u201d nale\u017cy tu rozumie\u0107 jako wol\u0119 Bo\u017c\u0105 odnosz\u0105c\u0105 si\u0119 do ka\u017cdego stworzenia w ka\u017cdym momencie – zob. O kr, s. 131.<\/p>\r\n

<\/a>60<\/sup>\u00a0I, mo\u017cna by doda\u0107, bardzo dobrze. Nadmierna \u201ekreatywno\u015b\u0107\u201d w\u0142adzy winna raczej niepokoi\u0107, zwa\u017cywszy nadaktywno\u015b\u0107 nowo\u017cytnego i wsp\u00f3\u0142czesnego pa\u0144stwa-\u201eLewiatana\u201d.<\/p>\r\n

<\/a>61<\/sup>\u00a0Na temat analogii pomi\u0119dzy \u201eporz\u0105dkiem konstytucyjnym\u201d a prawem natury ustanowionym przez Boga oraz \u201estanem wyj\u0105tkowym\u201d a \u201ecudem\u201d, funduj\u0105cej poj\u0119cie \u201eteologii politycznej\u201d w rozumieniu proponowanym przez Carla Schmitta – zob. idem, Teologia polityczna<\/em>, [w:] idem, Teologia polityczna i inne pisma<\/em>, wyb\u00f3r, przek\u0142ad i wst\u0119p M. A. Cichocki, Krak\u00f3w – Warszawa 2000, s. 60-72.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Tematem niniejszego przyczynku b\u0119dzie kwestia pos\u0142u\u017cenia si\u0119 przez \u015bw. Tomasza z Akwinu, w jego napisanym oko\u0142o 1265 r. traktacie politycznym O kr\u00f3lowaniu1, starogreckim okre\u015bleniem aktora2, czyli hypokrites3, na oznaczenie najbardziej ujemnego fenomenu wyst\u0119puj\u0105cego w sferze polityczno\u015bci, to znaczy tyranii. Kluczowe w tym wzgl\u0119dzie sformu\u0142owanie znajduje si\u0119 w rozdziale 11 wspomnianego traktatu i w oryginale brzmi […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[14],"tags":[35],"class_list":["post-66779","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-lead-news","tag-bartyzel"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/66779","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=66779"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/66779\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=66779"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=66779"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=66779"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}