Znu\u017cony prac\u0105 w laboratorium 31-letni chemik Jan Czochralski zaczyna wieczorem spisywa\u0107 wyniki eksperyment\u00f3w nad tworzeniem kryszta\u0142\u00f3w metali. Jest zniech\u0119cony, bo ten dzie\u0144 zn\u00f3w nie przyni\u00f3s\u0142 prze\u0142omu. Obok niego na stole stoi tygiel ze stopion\u0105 cyn\u0105. Si\u0119ga po pi\u00f3ro, by zanurzy\u0107 je w ka\u0142amarzu – jest rok 1916 – lecz zamy\u015blony wk\u0142ada je do tygla. Wyjmuj\u0105c pi\u00f3ro, spostrzega, \u017ce za stal\u00f3wk\u0105 ci\u0105gnie si\u0119 cieniutki drucik cyny. Bada \u00f3w drucik i konstatuje, \u017ce uzyska\u0142 d\u0142ugi kryszta\u0142 cyny.<\/p>\r\n
![\"\"](\"http:\/\/m3.naszdziennik.pl\/z\/450,253,57971317c9f16465e5d6bf81a0c20c9e8cf009fb.jpg\")
Nie wie i nie dowie si\u0119 do \u015bmierci, \u017ce dokona\u0142 odkrycia, kt\u00f3re za p\u00f3\u0142 wieku zacznie zmienia\u0107 nie tylko oblicze cywilizacji, ale te\u017c nada jej rozwojowi zawrotne tempo – \u017cadne pokolenie w dziejach ludzko\u015bci nie do\u015bwiadczy w ci\u0105gu swego \u017cycia tak dramatycznych przemian otaczaj\u0105cego go \u015bwiata, jak generacja urodzona po 1950 roku.<\/p>\r\n
Drucik ci\u0105gn\u0105cy si\u0119 za stal\u00f3wk\u0105 by\u0142 pierwszym uzyskanym przez cz\u0142owieka kryszta\u0142em metalu. Zastosowanie metody Czochralskiego, oznaczanej w naukowej literaturze literami \u201eCZ\u201d, do hodowli kryszta\u0142\u00f3w pierwiastk\u00f3w w latach 50. przez ameryka\u0144skich uczonych otworzy drog\u0119 do Doliny Krzemowej: zaawansowane technologie elektroniczne pozwol\u0105 stworzy\u0107 uk\u0142ady scalone, telewizory, komputery, telefony kom\u00f3rkowe, ciek\u0142okrystaliczne monitory, s\u0142owem – przedmioty, z kt\u00f3rymi mamy do czynienia nieustannie.<\/p>\r\n
I chocia\u017c dzi\u015b prawie nikt nie \u0142\u0105czy dw\u00f3ch liter \u201eCZ\u201d z osob\u0105 polskiego chemika, to ka\u017cdy naukowiec wie, \u017ce bez oznaczonej tak metody ludzie nie dolecieliby na Ksi\u0119\u017cyc.<\/p>\r\n
Od podartej matury do profesury<\/strong><\/p>\r\n Naukowa kariera Jana Czochralskiego zacz\u0119\u0142a si\u0119 r\u00f3wnie niezwykle, jak niezwyk\u0142e by\u0142o jego \u017cycie – od podarcia w 1904 r. \u015bwiadectwa maturalnego Seminarium Nauczycielskiego w jego rodzinnym mie\u015bcie Kcyni, na oczach samego dyrektora, przy wt\u00f3rze okrzyk\u00f3w, \u017ce \u201enigdy nie wydano tak krzywdz\u0105cych ocen\u201d.<\/p>\r\n Zako\u0144czywszy szkoln\u0105 edukacj\u0119 w tak gwa\u0142towny spos\u00f3b, Jan – \u00f3sme dziecko wielkopolskiego rzemie\u015blnika – zacz\u0105\u0142 pracowa\u0107 w miejscowej aptece, miejscu dla\u0144 wymarzonym, gdzie m\u00f3g\u0142 do woli miesza\u0107 z sob\u0105 r\u00f3\u017cne mikstury. W poszukiwaniu szerszej wiedzy chemicznej wybra\u0142 si\u0119 do Berlina. Terminowa\u0142 u r\u00f3\u017cnych aptekarzy, a\u017c wreszcie zwr\u00f3ci\u0142 swoimi zdolno\u015bciami uwag\u0119 naukowc\u00f3w pracuj\u0105cych dla przemys\u0142u chemicznego.<\/p>\r\n Gdy mia\u0142 21 lat, zatrudniono go w laboratorium firmy Kunheim & Co, po roku otrzyma\u0142 stanowisko starszego in\u017cyniera w koncernie Allgemeine Elektrizit\u00c3\u00a4ts Gesellschaft, a p\u00f3\u017aniej szefa wielkiego laboratorium metaloznawczego Metallbank und Metallurgische Gesellschaft AG we Frankfurcie nad Menem. Niemcy obj\u0119te po I wojnie \u015bwiatowej embargiem na materia\u0142y strategiczne, m.in. cyn\u0119, potrzebowa\u0142y bezcynowego stopu do produkcji \u0142o\u017cysk dla kolejnictwa. Siedem lat uporczywych pr\u00f3b przynios\u0142o Czochralskiemu sukces – \u201ebahnmetal\u201d (metal kolejowy), nazywany w Polsce stopem B.<\/p>\r\n Patent na stop B kupili Niemcy, Francuzi, Brytyjczycy, Amerykanie. Wszystkie kraje – tak\u017ce polskie zak\u0142ady Ursus – wykorzystywa\u0142y go w produkcji \u0142o\u017cysk a\u017c do lat 60. Za dobre pomys\u0142y \u015bwiat p\u0142aci\u0142 wielkie pieni\u0105dze, wi\u0119c tw\u00f3rca \u201ebahnmetalu\u201d zbi\u0142 fortun\u0119.<\/p>\r\n Tymczasem odrodzona Polska potrzebowa\u0142a specjalist\u00f3w. Prezydent Ignacy Mo\u015bcicki, wybitny chemik, zaprosi\u0142 Jana Czochralskiego do kraju. Odrzuciwszy propozycj\u0119 z ameryka\u0144skich zak\u0142ad\u00f3w Forda, \u201estarszy in\u017cynier\u201d wr\u00f3ci\u0142, by zaj\u0105\u0107 si\u0119, jak dowodz\u0105 liczne \u015bwiadectwa, prac\u0105 na rzecz obronno\u015bci Polski.<\/p>\r\n Brak matury, istotny w polskich warunkach, zrekompensowano tytu\u0142em doktora honoris causa Politechniki Warszawskiej, by Czochralski m\u00f3g\u0142 otrzyma\u0107 tytu\u0142 profesora i obj\u0105\u0107 powo\u0142an\u0105 dla niego Katedr\u0119 Metalurgii i Materia\u0142oznawstwa.<\/p>\r\n Pod kontrol\u0105 wojska<\/strong><\/p>\r\n Ministerstwo Spraw Wojskowych sfinansowa\u0142o budow\u0119 i wyposa\u017cenie gmachu dla zorganizowanej przez Czochralskiego od podstaw na pocz\u0105tku lat 30. drugiej plac\u00f3wki – Instytutu Metalurgii i Metaloznawstwa. Szerokim strumieniem pop\u0142yn\u0119\u0142y pieni\u0105dze i zam\u00f3wienia od armii. Niemiecki fizyk prof. Walter Gerlach, kt\u00f3ry odwiedzi\u0142 Instytut w maju 1939 r., napisa\u0142 w raporcie dla w\u0142adz III Rzeszy: \u201eZdo\u0142a\u0142em zwiedzi\u0107 tylko cz\u0119\u015bciowo. Pewne jego dzia\u0142y nie s\u0105 udost\u0119pniane zwiedzaj\u0105cym, poniewa\u017c s\u0105 pod kontrol\u0105 wojska\u201d.<\/p>\r\n Doktor Pawe\u0142 Tomaszewski z wroc\u0142awskiego PAN, autor ksi\u0105\u017cek \u201e\u0179ycie i dzia\u0142alno\u015b\u0107 prof. Jana Czochralskiego\u201d i \u201ePowr\u00f3t. Rzecz o Janie Czochralskim\u201d, zwraca uwag\u0119 na fakt, \u017ce sprawy Instytutu, m.in. zatrudnianie pracownik\u00f3w, za\u0142atwiane by\u0142y przez grono os\u00f3b zwi\u0105zanych z wojskiem.<\/p>\r\n Zamo\u017cny Czochralski znany by\u0142 z tego, \u017ce mia\u0142 gest: nie sk\u0105pi\u0142 pieni\u0119dzy na odbudow\u0119 dworku Chopina, wykopaliska w Biskupinie i pomoc dla ubogich artyst\u00f3w. Przyja\u017ani\u0142 si\u0119 z prezydentem Mo\u015bcickim, a salon jego warszawskiej willi przy ulicy Nabielaka go\u015bci\u0142 znanych literat\u00f3w. Taki styl \u017cycia obcy by\u0142 zamkni\u0119tym kr\u0119gom akademickim, zacz\u0119\u0142a wi\u0119c narasta\u0107 niech\u0119\u0107 do Czochralskiego – bo i pieni\u0119dzy mia\u0142, zdaniem koleg\u00f3w, za du\u017co, i warunki pracy o niebo lepsze ni\u017c oni, a do tego \u017cy\u0142 z rozmachem, nieprzystaj\u0105cym do piel\u0119gnowanego w \u015brodowisku etosu uczonego. Szybko zapomniano, \u017ce ca\u0142y maj\u0105tek zdoby\u0142, pracuj\u0105c dniami i nocami w laboratoriach. Profesor Witold Broniewski z Politechniki posun\u0105\u0142 si\u0119 w swojej zawi\u015bci do pom\u00f3wienia go o dzia\u0142anie na szkod\u0119 pa\u0144stwa. Sprawa znalaz\u0142a sw\u00f3j fina\u0142 w s\u0105dzie, gdzie honoru Czochralskiego broni\u0142 wywiad wojskowy.<\/p>\r\n Konspiracja w centrum wroga<\/strong><\/p>\r\n Po wybuchu wojny uczony z polskim i niemieckim obywatelstwem oraz \u017con\u0105 Niemk\u0105 znalaz\u0142 si\u0119 w fatalnym po\u0142o\u017ceniu – tym gorszym, \u017ce okupanci pozwolili mu otworzy\u0107 Zak\u0142ad Bada\u0144 Materia\u0142\u00f3w w tym samym czasie, w kt\u00f3rym likwidowali pozosta\u0142e polskie uczelnie i plac\u00f3wki naukowe. Zacz\u0119to uwa\u017ca\u0107 go za kolaboranta.<\/p>\r\n Dzi\u015b wiadomo, \u017ce Zak\u0142ad powsta\u0142 za zgod\u0105 podziemia, \u017ceby da\u0107 etaty 150 naukowcom oraz – co szczeg\u00f3lnie wa\u017cne – zdobywa\u0107 informacje o niemieckich badaniach zbrojeniowych. Czochralski sk\u0142ada\u0142 raporty Oddzia\u0142owi II Komendy G\u0142\u00f3wnej AK, czyli wywiadowi – jeden z nich, odnaleziony w 2011 r. w Archiwum Akt Nowych, pozwoli\u0142 wreszcie zdj\u0105\u0107 z niego odium kolaboracji. Przez lata nikogo nie przekonywa\u0142y ani s\u0142owa Ludwika Szenderowskiego, kierownika warsztat\u00f3w, kt\u00f3ry twierdzi\u0142, \u017ce odlewano tam granaty \u017celiwne, cz\u0119\u015bci do drukarni i pistolet\u00f3w dla AK, ani wspomnienia \u015bwiadk\u00f3w o prowadzonych w Zak\u0142adzie potajemnych badaniach szcz\u0105tk\u00f3w rakiet V-1 i V-2 przed ich zniszczeniem. Powa\u017cany przez Niemc\u00f3w Czochralski wykorzystywa\u0142 swoj\u0105 pozycj\u0119, by im szkodzi\u0107.<\/p>\r\n Nie do\u017cy\u0142 prze\u0142omu<\/strong><\/p>\r\n Aresztowany przez Sowiet\u00f3w w 1945 r. na cztery miesi\u0105ce zosta\u0142 zwolniony z powodu \u201ebraku dowod\u00f3w na wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z okupantem\u201d. Na uczelni\u0119 wr\u00f3ci\u0107 mu ju\u017c nie pozwolono.<\/p>\r\n Jak mia\u0142 si\u0119 broni\u0107 Czochralski, skoro ujawnienie wsp\u00f3\u0142pracy z AK narazi\u0142oby go na wi\u0119zienie? Wr\u00f3ci\u0142 wi\u0119c do rodzinnej Kcyni, gdzie \u017cy\u0142 z wytwarzania proszku na katar i p\u0142ynu do trwa\u0142ej ondulacji. Zas\u0142ab\u0142 podczas rewizji UB w 1953 r. – po kilku godzinach zmar\u0142 na zawa\u0142.<\/p>\r\n Odkrycie \u201epraojca elektroniki\u201d – jak pisze o Czochralskim dr Tomaszewski – z 1916 r. wzbudzi\u0142o zainteresowanie za Atlantykiem w czasie, gdy on sam para\u0142 si\u0119 produkcj\u0105 p\u0142ynu do trwa\u0142ej. Amerykanie Gordon Teal i John Little przystosowali w latach 40. i 50. znan\u0105 w\u00f3wczas metalurgom metod\u0119 Czochralskiego do produkcji kryszta\u0142\u00f3w krzemu na ca\u0142ym \u015bwiecie. Rzec by mo\u017cna, \u017ce przenie\u015bli metod\u0119 CZ z metalurgii do elektroniki, zmieniaj\u0105c hodowany materia\u0142 z metalu na pierwiastek.<\/p>\r\n I tak w\u0142a\u015bnie zacz\u0119\u0142a si\u0119 nowa epoka cywilizacyjna, godna nosi\u0107 miano ery Czochralskiego.<\/p>\r\n Anna Zechenter<\/em><\/strong><\/p>\r\n IPN Krak\u00f3w<\/p>\r\n [Na fotografii: Jan Czochralski (FOT. JANCZOCHRALSKI.COM)<\/em>]<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Znu\u017cony prac\u0105 w laboratorium 31-letni chemik Jan Czochralski zaczyna wieczorem spisywa\u0107 wyniki eksperyment\u00f3w nad tworzeniem kryszta\u0142\u00f3w metali. Jest zniech\u0119cony, bo ten dzie\u0144 zn\u00f3w nie przyni\u00f3s\u0142 prze\u0142omu. Obok niego na stole stoi tygiel ze stopion\u0105 cyn\u0105. Si\u0119ga po pi\u00f3ro, by zanurzy\u0107 je w ka\u0142amarzu – jest rok 1916 – lecz zamy\u015blony wk\u0142ada je do tygla. Wyjmuj\u0105c […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[12],"tags":[30,59,219],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/65467"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=65467"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/65467\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=65467"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=65467"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=65467"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}