{"id":65375,"date":"2012-12-20T10:08:41","date_gmt":"2012-12-20T15:08:41","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=65375"},"modified":"2012-12-20T10:08:41","modified_gmt":"2012-12-20T15:08:41","slug":"oboz-smierci-na-pustyni-kara-kum","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=65375","title":{"rendered":"Ob\u00f3z \u015bmierci na pustyni Kara-Kum"},"content":{"rendered":"

Rankiem 23 marca 1945 r. z wi\u0119zienia na Montelupich w Krakowie wyprowadzono 633 Polak\u00f3w i skierowano na dworzec towarowy. Tam do\u0142\u0105czono do nich volksdeutsch\u00f3w i Niemc\u00f3w i razem za\u0142adowano do wagon\u00f3w. Transport z 1476 aresztowanymi osobami wyruszy\u0142 nast\u0119pnego dnia.<\/strong><\/p>\r\n

\"zdjecie\"Polacy pr\u00f3bowali grypsami wyrzucanymi z wagon\u00f3w zawiadomi\u0107 o swoim losie. \u201e23.3.45. Drodzy! Jad\u0119 w transporcie z Niemcami na wsch\u00f3d, nie wiem, co b\u0119dzie dalej. My\u015bl\u0119 o Was, co z Tadziem? Mo\u017ce B\u00f3g da, \u017ce powr\u00f3c\u0119 do Was, do Najja\u015bniejszej Mateczki. B\u00f3g z Wami\u201d – pisa\u0142 nieznany wi\u0119zie\u0144.<\/p>\r\n

Pocz\u0105tkowo miejscem przeznaczenia transportu mia\u0142 by\u0107 ob\u00f3z w Karagandzie, jednak 2 kwietnia 1945 r. na stacji kolejowej w Worone\u017cu dosz\u0142o do zmiany celu przeznaczenia na miasto portowe Krasnowodzk w Turkmenii nad Morzem Kaspijskim.<\/p>\r\n

Warunki, w jakich przewo\u017cono wi\u0119\u017ani\u00f3w, by\u0142y tragiczne. Przepe\u0142nione i nieogrzewane wagony, bez podstawowego wyposa\u017cenia w formie prycz. Na ca\u0142y transport przeznaczono jedynie 15 wiader do noszenia wody. Z tego powodu wi\u0119\u017aniowie otrzymywali j\u0105 w niewielkich ilo\u015bciach, raz na kilka dni. U 60 procent os\u00f3b wykryto wszawic\u0119. Brakowa\u0142o lekarstw oraz opieki medycznej. Podczas \u201epodr\u00f3\u017cy\u201d pr\u00f3bowano kilku ucieczek, ale tylko na samym pocz\u0105tku trzem osobom uda\u0142o si\u0119 zbiec we Lwowie. Kolejnych uciekinier\u00f3w z\u0142apano.<\/p>\r\n

Gehenna wi\u0119\u017ani\u00f3w<\/strong><\/p>\r\n

Po miesi\u0119cznej \u201epodr\u00f3\u017cy\u201d, 23 kwietnia 1945 r. o godz. 18.00 czasu moskiewskiego transport nr 97252 przyby\u0142 na stacj\u0119 kolejow\u0105 w Krasnowodzku (obecnie Turkmenbaszy). Polak\u00f3w skierowano do podobozu nr 1, gdzie komendantem by\u0142 mjr Matwiej Rogo\u017ckin. \u0141agier po\u0142o\u017cony by\u0142 ok. 4 km na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od stacji kolejowej w by\u0142ych koszarach armii carskiej na obrze\u017cu pustyni Kara-Kum.<\/p>\r\n

Kobiety oddzielono od m\u0119\u017cczyzn i osadzono w oddzielnej strefie odgrodzonej drutem kolczastym. W obozie przebywali ju\u017c wi\u0119\u017aniowie z pierwszego transportu, kt\u00f3ry przyby\u0142 9 kwietnia 1945 r. z Prus Wschodnich. \u0141\u0105cznie do obozu nr 516 w dw\u00f3ch kwietniowych transportach przyby\u0142o 3255 wi\u0119\u017ani\u00f3w, w wi\u0119kszo\u015bci Niemc\u00f3w i Niemek.<\/p>\r\n

Wed\u0142ug stanu z 27 kwietnia 1945 r. na 3141 wi\u0119\u017ani\u00f3w osadzono 1757 kobiet, co stanowi\u0142o 56 procent og\u00f3\u0142u. Podzia\u0142 narodowo\u015bciowy wygl\u0105da\u0142 nast\u0119puj\u0105co: 2312 Niemc\u00f3w, 633 Polak\u00f3w, 16 Rosjan, 7 Bia\u0142orusin\u00f3w, 2 Czech\u00f3w oraz po 1 Rumunie, Francuzie oraz W\u0142ochu. Narodowo\u015bci 155 wi\u0119\u017ani\u00f3w w\u0142adze obozowe nie ustali\u0142y, poniewa\u017c osoby te przebywa\u0142y w szpitalu w ci\u0119\u017ckim stanie.<\/p>\r\n

Na terenie obozu znajdowa\u0142o si\u0119 10 barak\u00f3w-ziemianek, ambulatorium oraz sto\u0142\u00f3wka. Wi\u0119\u017aniowie sami stawiali prymitywne toalety, zbiorniki na wod\u0119 i natryski. Kobiety umieszczono w barakach, a m\u0119\u017cczyzn w namiotach, do kt\u00f3rych dostarczono prymitywne prycze, sienniki, poduszki oraz koce.<\/p>\r\n

Wi\u0119\u017aniowie zostali podzieleni na brygady robocze. Skierowano ich do prac w kamienio\u0142omach na pustyni. Musieli tam r\u0119cznie wydobywa\u0107 i obrabia\u0107 piaskowiec. Zatrudniono ich te\u017c w Krasnowodzku przy pracach remontowo-budowlanych, transportowych oraz w warsztatach mechanicznych. Kobiety pracowa\u0142y w szwalni, w kuchni, a nawet w kamienio\u0142omach.<\/p>\r\n

Klimat w powa\u017cnym stopniu os\u0142abia\u0142 wi\u0119\u017ani\u00f3w. W ci\u0105gu doby wyst\u0119powa\u0142y ostre wahania temperatur. W dzie\u0144 temperatura dochodzi\u0142a do 54 st. C, a w nocy spada\u0142a nawet do 0 st. Celsjusza. Najpowa\u017cniejszym problemem by\u0142 brak s\u0142odkiej wody do picia.<\/p>\r\n

\u201eSzuka\u0142y\u015bmy wody. Na zewn\u0105trz by\u0142y umywalnie zbudowane w kszta\u0142cie d\u0142ugich koryt, a nad nimi kurki z wod\u0105. Chc\u0105c ugasi\u0107 pragnienie, napi\u0142y\u015bmy si\u0119 tej wody p\u0142yn\u0105cej z kran\u00f3w, ale od razu zacz\u0119\u0142y\u015bmy plu\u0107 z obrzydzeniem. Woda mia\u0142a smak gorzko-s\u0142ony, o bardzo przykrym zapachu nafty. (\u2026) Jedzenie gotowano nam na tej wodzie i kt\u00f3rej u\u017cywa\u0142y\u015bmy do mycia si\u0119. By\u0142a to woda morska\u201d – wspomina\u0142a \u0142\u0105czniczka AK.<\/p>\r\n

Wi\u0119\u017aniowie zbudowali specjalny zbiornik na s\u0142on\u0105 wod\u0119, w kt\u00f3rym osadza\u0142a si\u0119 s\u00f3l. W ten spos\u00f3b stawa\u0142a si\u0119 ona zdatniejsza do picia, ale i tak powodowa\u0142a choroby. Jak wspomina \u015bwiadek: \u201eW tej s\u0142onej, z domieszk\u0105 ropy naftowej wodzie nie rozgotowywa\u0142a si\u0119 kasza jaglana\u2026 Stanowi\u0142o to przyczyn\u0119 gwa\u0142townych i permanentnych rozwolnie\u0144 \u017co\u0142\u0105dkowych nazywanych przez Rosjan \u2019panos\u2019. Chorych wci\u0105\u017c przybywa\u0142o. Biegali oni po kilkana\u015bcie, a nawet kilkadziesi\u0105t razy w ci\u0105gu doby do toalet. Wielu umiera\u0142o przy tych latrynach mi\u0119dzy rojami much\u201d.<\/p>\r\n

G\u0142\u00f3d i \u015bmier\u0107<\/strong><\/p>\r\n

Wy\u017cywienie ur\u0105ga\u0142o wszelkim normom. Na \u015bniadanie oko\u0142o 40 dag chleba (z domieszk\u0105 trocin i kaszy), czarna gorzka kawa, na obiad i na kolacj\u0119 zupa na \u015bledziach z domieszk\u0105 st\u0119ch\u0142ej soi. Czasami na obiad serwowano \u201ezup\u0119 na wielb\u0142\u0105dzim mi\u0119sie i zasypan\u0105 st\u0119ch\u0142\u0105 kasz\u0105. Wielkie szcz\u0119\u015bcie spotka\u0142o tego, komu uda\u0142o si\u0119 wy\u0142owi\u0107 kawa\u0142eczek tego twardego mi\u0119sa, trzyma\u0142 go przez d\u0142ugi czas w ustach, \u017cuj\u0105c, bo pogry\u017a\u0107 si\u0119 nie da\u0142o, nie tylko dlatego, \u017ce twarde, ale nie by\u0142o czym, poniewa\u017c wszyscy chorowali\u015bmy na szkorbut\u201d.<\/p>\r\n

W ogrodzonej strefie znajdowa\u0142 si\u0119 jeden barak-ziemianka pe\u0142ni\u0105cy funkcj\u0119 szpitala. Wyposa\u017cony by\u0142 w trzypi\u0119trowe prycze. Opiek\u0119 medyczn\u0105 pe\u0142nili niemieccy felczerzy. W \u201eszpitalu\u201d praktycznie nie by\u0142o \u017cadnych \u015brodk\u00f3w medycznych i wi\u0119\u017aniowie zara\u017cali si\u0119 od siebie chorobami. Trafi\u0142 tam m.in. ppor. Witold Kie\u017cun z zapaleniem p\u0142uc. Podczas czteromiesi\u0119cznego pobytu w \u201eszpitalu\u201d przeszed\u0142 dodatkowo tyfus, dystrofi\u0119, \u015bwink\u0119, \u015bwierzb oraz beri-beri. Ta ostatnia choroba (skrajna forma awitaminozy) spowodowa\u0142a pora\u017cenie n\u00f3g, obrz\u0119ki oraz silne duszno\u015bci. Przy wzro\u015bcie 190 cm chory wa\u017cy\u0142 jedynie 54 kilogramy. Dzi\u0119ki pomocy \u015bl\u0105skiego felczera i sowieckiej lekarki uda\u0142o mu si\u0119 prze\u017cy\u0107.<\/p>\r\n

Og\u00f3ln\u0105 sytuacj\u0119 wi\u0119\u017ani\u00f3w pogarsza\u0142y fatalne warunki bytowe, olbrzymia plaga wszy i pluskiew. Ludzie chorowali na tyfus brzuszny i plamisty, zapalenie p\u0142uc oraz na dystrofi\u0119. Umierali tak\u017ce od uk\u0105sze\u0144 tarantul i piaskowych \u017cmij. Bardzo wielu zmar\u0142o na czerwonk\u0119, gdy\u017c olbrzymie pragnienie zaspokajali s\u0142on\u0105 wod\u0105. Polakom stara\u0142 si\u0119 pomaga\u0107 wsp\u00f3\u0142wi\u0119zie\u0144 lekarz – dr Stefan Buksanowicz, ale jego mo\u017cliwo\u015bci by\u0142y ograniczone. W okresie od kwietnia do wrze\u015bnia 1945 r. zmar\u0142o 285 os\u00f3b, co stanowi\u0142o 9 proc. og\u00f3\u0142u.<\/p>\r\n

Zmar\u0142ych chowano w g\u00f3rach na prowizorycznym cmentarzu po\u0142o\u017conym ok. 10 km od obozu na tzw. aerodromie. Obok niego postawiono budynek, do kt\u00f3rego zwo\u017cono wi\u0119\u017ani\u00f3w z chorobami zaka\u017anymi. Zmar\u0142ych grzebali polscy sanitariusze, kt\u00f3rzy pe\u0142nili tak\u017ce funkcj\u0119 grabarzy. Polak\u00f3w, w przeciwie\u0144stwie do Niemc\u00f3w, chowano w odzie\u017cy i w pojedynczych mogi\u0142ach z krzy\u017cami, z pe\u0142nymi danymi osobowymi i przynale\u017cno\u015bci do AK.<\/p>\r\n

Kwiat Polski<\/strong><\/p>\r\n

Od kwietnia do wrze\u015bnia 1945 r. w obozie przebywa\u0142o 3287 os\u00f3b, w tym 2613 Niemc\u00f3w i 633 Polak\u00f3w. Zmar\u0142o 1978 os\u00f3b, co stanowi 60 proc. og\u00f3\u0142u wi\u0119\u017ani\u00f3w (!). Tak wysoki wska\u017anik \u015bmiertelno\u015bci nie zdarza\u0142 si\u0119 w innych, nawet najci\u0119\u017cszych \u0142agrach sowieckich. Na wspomnianych 1978 zmar\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w a\u017c 346 by\u0142o Polakami. Stanowi to \u201ejedynie\u201d 17,4 proc. og\u00f3\u0142u zmar\u0142ych, ale a\u017c 55 proc. stanu polskiego kontyngentu w obozie!<\/p>\r\n

W obozie w Krasnowodzku znalaz\u0142o si\u0119 kilkudziesi\u0119ciu \u017co\u0142nierzy AK, m.in.: pp\u0142k pilot Jan Kie\u017cun ps. \u201eBia\u0142y\u201d (powstaniec warszawski), mjr lotnik Gustaw Sidorowicz ps. \u201eWr\u00f3bel\u201d – szef Referatu Lotniczego Okr\u0119gu Krak\u00f3w, kpt. Tadeusz Cia\u0142owicz ps. \u201eGarda\u201d, por. Witold Kie\u017cun ps. \u201eWypad\u201d (powstaniec warszawski z batalionu \u201eGustaw-Harna\u015b\u201d – odznaczony Orderem Virtuti Militari), kpt. Zbigniew Nosek-Witoski ps. \u201eJantar\u201d (powstaniec warszawski), prawnik Stefan Kwiatkowski ps. \u201eGryf\u201d – cz\u0142onek Delegatury Rz\u0105du na Kraj, szef Wydzia\u0142u Spo\u0142eczno-Politycznego Okr\u0119gu Krak\u00f3w, ppor. Leonard Wyjad\u0142owski ps. \u201eZiemia\u201d, por. (kpt.) Bogdan Thugutt ps. \u201eBeteha\u201d, \u201eBrat\u201d – dow\u00f3ca 3. kompanii IV baonu 120 pp AK, ppor. rezerwy Tadeusz Dziedzicki ps. \u201eKrzywda\u201d, ppor. rezerwy Jan Bartoszewski ps. \u201eKruk\u201d, ppor. rezerwy Zygmunt Mierzejewski, pchor. Kazimierz Miku\u0142a ps. \u201eKorbel\u201d i ppor. rezerwy Franciszek Szopa ps. \u201eKonrad\u201d z baonu szturmowego 106. DP AK.<\/p>\r\n

W\u015br\u00f3d wi\u0119\u017ani\u00f3w by\u0142y te\u017c \u0142\u0105czniczki i sanitariuszki AK: Alina Kot\u00f3wna ps. \u201eLimba\u201d, Maria Wrona ps. \u201eKora\u201d, Wanda Thugutt ps. \u201eRy\u015b\u201d (zmar\u0142a 13 sierpnia 1945 r.), por. Alina Gryglowska ps. \u201eMaryla\u201d – oficer szkoleniowy Wojskowej S\u0142u\u017cby Kobiet w Komendzie Okr\u0119gu Krak\u00f3w Armii Krajowej, Aleksandra Rajc\u00f3wna ps. \u201eKozaczek\u201d – \u0142\u0105czniczka zgrupowania \u201e\u0179elbet\u201d w Powstaniu Warszawskim (zmar\u0142a 5 sierpnia 1945 r.), Halina Ma\u0142ecka, Alina Spyr\u0142ak\u00f3wna (zmar\u0142a), Barbara Walkowska, Zofia Biernacka (c\u00f3rka ziemianina, mia\u0142a 16 lat).<\/p>\r\n

W grupie tej znalaz\u0142o si\u0119 tak\u017ce kilku \u017co\u0142nierzy NSZ, w tym por. Tadeusz Feliks Skar\u017cy\u0144ski ps. \u201eBo\u0144cza\u201d (od 1944 r. adiutant komendanta g\u0142\u00f3wnego NSZ gen. bryg. Zygmunta Broniewskiego \u201eBoguckiego\u201d), dwaj byli wi\u0119\u017aniowie Auschwitz: Teofil Gabry\u015b i Wiktor Nowicki, oraz rosyjscy \u201ebiali\u201d emigranci: ksi\u0105\u017c\u0119 Ba\u0142utin (podawa\u0142 si\u0119 za adiutanta cara Miko\u0142aja II), Leon i Jerzy Plesowowie, Korostoszewski i trzej bracia \u0179udrowie. W obozie przebywali ponadto cz\u0142onkowie SS, NSDAP, Hitlerjugend, \u017co\u0142nierze ROA, rosyjscy \u201ebiali\u201d emigranci oraz G\u00f3rno\u015bl\u0105zacy.<\/p>\r\n

Prosz\u0105 o pami\u0119\u0107<\/strong><\/p>\r\n

Prawdopodobnie pod koniec sierpnia (na pocz\u0105tku wrze\u015bnia) 1945 r. rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 proces likwidacji obozu, kt\u00f3ry w pa\u017adzierniku 1945 r. zako\u0144czy\u0142 dzia\u0142alno\u015b\u0107.<\/p>\r\n

Przed jego likwidacj\u0105, po ocenie stanu zdrowia przez specjaln\u0105 komisj\u0119 lekarsk\u0105, wyselekcjonowanych \u201ezdrowych\u201d wi\u0119\u017ani\u00f3w zacz\u0119to wysy\u0142a\u0107 do innych oboz\u00f3w i batalion\u00f3w roboczych. Polacy trafili m.in. do batalionu roboczego nr 731, do batalionu nr 2021 w Stalingradzie, do szpitala specjalnego nr 1529 w Kaganie (oko\u0142o 30 km od Buchary, stolicy Uzbekistanu), do obozu jenieckiego nr 520 w Groznym. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 wr\u00f3ci\u0142a dopiero w listopadzie 1947 r. i przez ob\u00f3z przej\u015bciowy w Brze\u015bciu nad Bugiem trafi\u0142a do Polski.<\/p>\r\n

Bez cienia w\u0105tpliwo\u015bci mo\u017cna nazwa\u0107 \u0142agier w Krasnowodzku obozem \u015bmierci. Polacy gin\u0119li nie tylko z powodu niewolniczej pracy, ale zabija\u0142 ich tak\u017ce nieludzki dla Europejczyk\u00f3w klimat, jak r\u00f3wnie\u017c z\u0142e warunki obozowe. Niestety, pomimo up\u0142ywu kilkudziesi\u0119ciu lat w Krasnowodzku nie ma chocia\u017cby symbolicznej tablicy pami\u0119ci po\u015bwi\u0119conej \u017co\u0142nierzom AK, nie wspominaj\u0105c ju\u017c o cmentarzu dla Polak\u00f3w. Oby pa\u0144stwo polskie jak najszybciej wype\u0142ni\u0142o sw\u00f3j obowi\u0105zek i zadba\u0142o o pami\u0119\u0107 o Polakach zmar\u0142ych w obozie \u015bmierci.<\/p>\r\n

Dr Dariusz Rogut<\/em><\/strong>
historyk<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Rankiem 23 marca 1945 r. z wi\u0119zienia na Montelupich w Krakowie wyprowadzono 633 Polak\u00f3w i skierowano na dworzec towarowy. Tam do\u0142\u0105czono do nich volksdeutsch\u00f3w i Niemc\u00f3w i razem za\u0142adowano do wagon\u00f3w. Transport z 1476 aresztowanymi osobami wyruszy\u0142 nast\u0119pnego dnia. Polacy pr\u00f3bowali grypsami wyrzucanymi z wagon\u00f3w zawiadomi\u0107 o swoim losie. \u201e23.3.45. Drodzy! Jad\u0119 w transporcie z […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[66,50],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/65375"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=65375"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/65375\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=65375"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=65375"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=65375"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}