{"id":63727,"date":"2012-11-21T23:01:13","date_gmt":"2012-11-22T04:01:13","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=63727"},"modified":"2012-11-21T23:03:36","modified_gmt":"2012-11-22T04:03:36","slug":"arystokraci-w-sowieckiej-niewoli","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=63727","title":{"rendered":"Arystokraci w sowieckiej niewoli"},"content":{"rendered":"

Rankiem 21 stycznia 1945 roku przed pa\u0142ac w Walewicach zajecha\u0142y dwie czarne limuzyny. Z jednej z nich wysiad\u0142 wysokiej rangi sowiecki oficer i za\u017c\u0105da\u0142 rozmowy z ksi\u0119ciem Januszem Radziwi\u0142\u0142em. Niezw\u0142ocznie wprowadzono go do salonu, gdzie przebywa\u0142 ordynat o\u0142ycki, przed wojn\u0105 znany polityk i jeden z najwi\u0119kszych posiadaczy ziemskich. Reszta domownik\u00f3w, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych by\u0142o kilku przedstawicieli s\u0142awnych arystokratycznych rodzin, oczekiwa\u0142a w napi\u0119ciu na rezultat rozmowy.<\/strong><\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n
\"\"<\/td>\r\n<\/tr>\r\n
\r\n

Grupa arystokrat\u00f3w zosta\u0142a aresztowana w pa\u0142acu w Walewicach (FOT. J. WROBEL)<\/p>\r\n<\/td>\r\n<\/tr>\r\n<\/tbody>\r\n<\/table>\r\n

Wkr\u00f3tce sytuacja si\u0119 wyja\u015bni\u0142a. Po pa\u0142acu rozesz\u0142a si\u0119 wie\u015b\u0107, \u017ce Sowieci zabieraj\u0105 ze sob\u0105 ksi\u0119cia Janusza, jego syna Edmunda oraz dw\u00f3ch innych arystokrat\u00f3w: Franciszka Zamoyskiego i Xawerego Krasickiego. O\u015bwiadczono im, \u017ce pojad\u0105 na spotkanie z „przedstawicielami polskiego rz\u0105du w Lublinie”.<\/p>\r\n

R\u00f3wnolegle z akcj\u0105 w Walewicach NKWD przeprowadzi\u0142o aresztowania w Nieborowie i okolicach, gdzie przebywali inni arystokraci. Zatrzymano r\u00f3wnie\u017c oszcz\u0119dzone pocz\u0105tkowo kobiety i dzieci. I tym razem funkcjonariusze NKWD uciekali si\u0119 do k\u0142amstw, twierdz\u0105c, \u017ce zabieraj\u0105 ich, aby mogli po\u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 z m\u0119\u017cami i ojcami. W rzeczywisto\u015bci aresztowanych m\u0119\u017cczyzn umieszczono najpierw w \u0141owiczu, a potem wywieziono do wi\u0119zienia NKWD w Otwocku. Do Otwocka trafi\u0142y te\u017c kobiety i dzieci.<\/p>\r\n

Og\u00f3\u0142em zatrzymano 16 os\u00f3b. W\u015br\u00f3d nich ksi\u0119cia Janusza Radziwi\u0142\u0142a, jego \u017con\u0119 Ann\u0119 z Lubomirskich Radziwi\u0142\u0142ow\u0105, ich syna Edmunda Radziwi\u0142\u0142a, jego \u017con\u0119 Izabell\u0119 oraz dzieci Edmunda i Izabeli: urodzonego w 1935 r. Ferdynanda i o dwa lata m\u0142odsz\u0105 Krystyn\u0119. Poza sze\u015bcioma przedstawicielami rodziny Radziwi\u0142\u0142\u00f3w internowano trzech cz\u0142onk\u00f3w innej znanej, historycznej familii Zamoyskich: Franciszka Zamoyskiego, jego \u017con\u0119 Mari\u0119 z Lubomirskich, ich c\u00f3rk\u0119 Zenajd\u0119 Zamoysk\u0105. W r\u0119kach NKWD znalaz\u0142y si\u0119 trzy osoby z rodziny Krasickich: Xawery, jego \u017cona Gabriela z Soba\u0144skich, c\u00f3rka Magdalena oraz czworo przedstawicieli r\u00f3wnie co poprzednie znanego rodu Branickich, w\u00f3wczas w\u0142a\u015bcicieli pa\u0142acu w Wilanowie: Adam Branicki, jego \u017cona Beata z Potockich i dwie c\u00f3rki Maria i Anna, obie w wieku nieco ponad 20 lat.<\/p>\r\n

23 stycznia informacj\u0119 o internowaniu grupy polskich arystokrat\u00f3w nada\u0142 do Moskwy pe\u0142nomocnik NKWD przy sztabie I Frontu Bia\u0142oruskiego Iwan Sierow. Nast\u0119pnego dnia Beria zawiadomi\u0142 Stalina o aresztowaniu grupy polskich arystokrat\u00f3w rzekomo „podczas pr\u00f3by wyjazdu z terytorium Polski do Niemiec”.<\/p>\r\n

Rozmowy z Beri\u0105<\/h3>\r\n

Wybuch wojny 1 wrze\u015bnia 1939 r. zasta\u0142 ksi\u0119cia Janusza Radziwi\u0142\u0142a w O\u0142yce. Miejscowo\u015b\u0107 ta, po\u0142o\u017cona daleko na wschodnich rubie\u017cach Rzeczypospolitej, wydawa\u0142a si\u0119 bezpiecznym schronieniem. 7 wrze\u015bnia przyby\u0142 tu prezydent RP Ignacy Mo\u015bcicki. Dostojny go\u015b\u0107 przebywa\u0142 w O\u0142yce tydzie\u0144 i w tym czasie pa\u0142ac Radziwi\u0142\u0142\u00f3w sta\u0142 si\u0119 miejscem wa\u017cnych politycznych decyzji. Na narady z prezydentem przybywali premier Felicjan S\u0142awoj-Sk\u0142adkowski, minister spraw zagranicznych J\u00f3zef Beck oraz marsza\u0142ek Edward Rydz-\u015amig\u0142y.<\/p>\r\n

Wkroczenie Armii Czerwonej do Polski 17 wrze\u015bnia by\u0142o bezpo\u015brednim powodem ewakuacji prezydenta i rz\u0105du polskiego do Rumunii. W \u015blad za najwy\u017cszymi w\u0142adzami granic\u0119 przekroczy\u0142 marsza\u0142ek Rydz-\u015amig\u0142y, a tak\u017ce znajduj\u0105ce si\u0119 na po\u0142udniowym-wschodzie oddzia\u0142y Wojska Polskiego i wielotysi\u0119czne t\u0142umy uchod\u017ac\u00f3w cywilnych.<\/p>\r\n

Ksi\u0105\u017c\u0119 Janusz Radziwi\u0142\u0142 jednak nie zamierza\u0142 udawa\u0107 si\u0119 za granic\u0119. Po latach wyja\u015bni\u0142, \u017ce by\u0142 przygn\u0119biony widokiem powszechnej ucieczki i nie chcia\u0142 w niej bra\u0107 udzia\u0142u. Jerzy Jaruzelski, autor ksi\u0105\u017cki o ksi\u0119ciu Januszu, przypuszcza, \u017ce to „pewna wynios\u0142a pogarda do zachowa\u0144 stadnych, paniki, z\u0142orzecze\u0144, pospolitego tch\u00f3rzostwa” leg\u0142a u podstaw ryzykownej decyzji ksi\u0119cia, aby pozosta\u0107 w O\u0142yce. Jedno jest pewne, ordynat mia\u0142 czas i mo\u017cliwo\u015bci, aby wyjecha\u0107 na Zach\u00f3d, ale tego nie uczyni\u0142, decyduj\u0105c si\u0119 dzieli\u0107 los Polak\u00f3w na Kresach Wschodnich.<\/p>\r\n

20 wrze\u015bnia 1939 r. do pa\u0142acu wkroczyli sowieccy \u017co\u0142nierze, w \u015blad za nimi wtargn\u0119li funkcjonariusze NKWD. Bez \u017cadnych wyja\u015bnie\u0144 wyprowadzili ksi\u0119cia Janusza i jego syna Edmunda, nie pozwalaj\u0105c im nawet na zabranie osobistych rzeczy.<\/p>\r\n

O dalszych losach ksi\u0119cia Janusza i innych cz\u0142onk\u00f3w jego najbli\u017cszej rodziny wiemy niewiele. W pa\u017adzierniku ksi\u0105\u017c\u0119 znalaz\u0142 si\u0119 w Kijowie, gdzie przes\u0142uchiwa\u0142 go wspomniany ju\u017c Iwan Sierow, w\u00f3wczas ludowy komisarz spraw wewn\u0119trznych sowieckiej Ukrainy. Wkr\u00f3tce jednak przyszed\u0142 rozkaz z Moskwy i ksi\u0119cia Janusza umieszczono w moskiewskim wi\u0119zieniu na \u0141ubiance. Niezwyk\u0142ym wi\u0119\u017aniem interesowa\u0142 si\u0119 sam Beria, kt\u00f3ry go kilkakrotnie przes\u0142uchiwa\u0142. Historykom nie s\u0105 znane protoko\u0142y tych przes\u0142ucha\u0144, sam ksi\u0105\u017c\u0119 – o ile wiadomo – p\u00f3\u017aniej si\u0119 na ten temat nie wypowiada\u0142, s\u0105 jednak przes\u0142anki, aby s\u0105dzi\u0107, \u017ce Beria kusi\u0142 ksi\u0119cia, roztaczaj\u0105c przed nim perspektywy odegrania jakiej\u015b politycznej roli.<\/p>\r\n

Nie wiadomo, jak potoczy\u0142yby si\u0119 dalsze losy Radziwi\u0142\u0142a i jego rodziny, gdyby nie upomnieli si\u0119 o niego wp\u0142ywowi przyjaciele z zagranicy. Ksi\u0105\u017c\u0119 Janusz by\u0142 znan\u0105 postaci\u0105 w Europie zar\u00f3wno ze swojej dzia\u0142alno\u015bci publicznej, jak r\u00f3wnie\u017c arystokratycznych koligacji z wieloma domami panuj\u0105cymi. Radziwi\u0142\u0142owie zaprzyja\u017anieni byli m.in. z w\u0142osk\u0105 rodzin\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105, a Biszeta Radziwi\u0142\u0142 by\u0142a osobist\u0105 przyjaci\u00f3\u0142k\u0105 kr\u00f3lowej Italii, Heleny. Ich znajomo\u015b\u0107 datowa\u0142a si\u0119 jeszcze od czas\u00f3w petersburskich, kiedy obie panie przebywa\u0142y na dworze cara Miko\u0142aja II. Prawdopodobnie to interwencje w\u0142oskiej rodziny kr\u00f3lewskiej sprawi\u0142y, \u017ce Radziwi\u0142\u0142owie odzyskali w\u00f3wczas wolno\u015b\u0107. Luciana Frassati-Gawro\u0144ska pisze w swoich wspomnieniach, i\u017c to osobiste interwencje kr\u00f3lowej Heleny, samego Mussoliniego oraz wytrwa\u0142e zabiegi dyplomaty Di Stefano, reprezentuj\u0105cego interesy w\u0142oskie w okupowanej Warszawie, spowodowa\u0142y, \u017ce uda\u0142o si\u0119 „sprowadzi\u0107 do Warszawy ca\u0142\u0105 rodzin\u0119 Radziwi\u0142\u0142\u00f3w”.<\/p>\r\n

Wizyta w Berlinie<\/h3>\r\n

Po przyje\u017adzie do Warszawy ksi\u0105\u017c\u0119 Janusz zamieszka\u0142 w swoim warszawskim pa\u0142acu przy ul. Biela\u0144skiej. B\u0119d\u0105c jednym z niewielu szerzej znanych w Niemczech polskich polityk\u00f3w nadal przebywaj\u0105cych w okupowanym kraju, postanowi\u0142 interweniowa\u0107 w Berlinie na rzecz z\u0142agodzenia polityki Trzeciej Rzeszy wobec Polak\u00f3w. Wyjecha\u0142 do Berlina i 12 stycznia 1940 r. odby\u0142 w stolicy Rzeszy dwugodzinn\u0105 rozmow\u0119 z marsza\u0142kiem Hermannem G\u00f6ringiem. Wr\u0119czy\u0142 mu r\u00f3wnie\u017c memoria\u0142 krytycznie oceniaj\u0105cy poczynania w\u0142adz okupacyjnych w Polsce. G\u00f6ring wprawdzie potraktowa\u0142 Polaka z nale\u017cnym szacunkiem, ale niczego nie obiecywa\u0142, nie on zreszt\u0105 decydowa\u0142 o kierunkach polityki niemieckiej w sprawie polskiej. Janusz Radziwi\u0142\u0142 by\u0142 bez w\u0105tpienia jedynym polskim politykiem, kt\u00f3ry w odst\u0119pie kilku miesi\u0119cy rozmawia\u0142 z dwoma wysokimi dygnitarzami totalitarnych mocarstw, kt\u00f3re okupowa\u0142y Polsk\u0119, z Beri\u0105 i G\u00f6ringiem. Nie mia\u0142o to \u017cadnych politycznych nast\u0119pstw.<\/p>\r\n

W czasie wojny ksi\u0105\u017c\u0119 wielokrotnie interweniowa\u0142 u w\u0142adz niemieckich, aby ul\u017cy\u0107 doli ludno\u015bci polskiej. Czyni\u0142 to r\u00f3wnie\u017c po wybuchu Powstania Warszawskiego. Wychodz\u0105c z miasta wraz z ludno\u015bci\u0105 cywiln\u0105, ksi\u0105\u017c\u0119 zosta\u0142 rozpoznany przez Niemc\u00f3w, nast\u0119pnie aresztowany i wywieziony do berli\u0144skiego wi\u0119zienia na Moabicie. Po pi\u0119ciotygodniowym pobycie zosta\u0142 jednak zwolniony i wyjecha\u0142 do Nieborowa. Nie by\u0142o mu tam jednak dane zazna\u0107 spokoju. Pa\u0142ac zape\u0142ni\u0142 si\u0119 wkr\u00f3tce t\u0142umem uchod\u017ac\u00f3w ze zniszczonej Warszawy, a w styczniu 1945 r. ruszy\u0142 wreszcie, zastyg\u0142y przez wiele miesi\u0119cy, front na Wi\u015ble. Dla ksi\u0119cia nie wr\u00f3\u017cy\u0142o to nic dobrego. Niemcy zmusili go i jego rodzin\u0119 do opuszczenia Nieborowa. I tym razem Janusz Radziwi\u0142\u0142 nie zamierza\u0142 ucieka\u0107 przed Armi\u0105 Czerwon\u0105. Wraz z rodzin\u0105 zatrzyma\u0142 si\u0119 w niedalekich Walewicach u go\u015bcinnej Jadwigi Grabi\u0144skiej. Tu zasta\u0142o ich „wyzwolenie”, a wkr\u00f3tce ponowne internowanie.<\/p>\r\n

Na zes\u0142aniu<\/h3>\r\n

Warunki, jakie zim\u0105 1945 r. zgotowano 16 polskim arystokratom w wi\u0119zieniu NKWD w Otwocku, by\u0142y niezwykle prymitywne. St\u0142oczono ich w male\u0144kich pokoikach, gdzie za jedyne wyposa\u017cenie s\u0142u\u017cy\u0142y wymoszczone s\u0142om\u0105 prycze. Dokucza\u0142y im zimno i g\u0142\u00f3d. O skorzystaniu z \u0142azienki nie by\u0142o mowy.<\/p>\r\n

Pobyt w Otwocku nie trwa\u0142 d\u0142ugo. 27 stycznia ca\u0142\u0105 szesnastk\u0119 zapakowano do zwyk\u0142ej ci\u0119\u017car\u00f3wki i powieziono na zach\u00f3d, przez zrujnowan\u0105 Warszaw\u0119, w kierunku \u0141owicza. Przez chwil\u0119 wszyscy si\u0119 \u0142udzili, \u017ce Sowieci odstawi\u0105 ich do Nieborowa i Walewic, ale srodze si\u0119 zawiedli. Samoch\u00f3d min\u0105\u0142 \u0141owicz i skr\u0119ci\u0142 w kierunku Kutna. Jaki by\u0142 cel podr\u00f3\u017cy, nie wyja\u015bniono. Wi\u0119\u017ani\u00f3w umieszczono w opuszczonym, pozbawionym wyposa\u017cenia domu, gdzie na cztery legowiska przypada\u0142o 11 os\u00f3b. W Kutnie Radziwi\u0142\u0142owie, Braniccy, Zamoyscy i Krasiccy przebywali do ko\u0144ca stycznia, a potem powieziono ich na zach\u00f3d w kierunku Poznania. Znowu zachodzili w g\u0142ow\u0119, jaki jest cel tej podr\u00f3\u017cy, ale \u017cadnych wyja\u015bnie\u0144 nie otrzymali. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce wywieziono ich do Gniezna i umieszczono w zaj\u0119tym przez Sowiet\u00f3w gmachu s\u0105du. I tym razem warunki \u017cycia by\u0142y fatalne. W pomieszczeniach, gdzie ich przetrzymywano, nie by\u0142o \u017cadnych sprz\u0119t\u00f3w, przysz\u0142o im spa\u0107 wprost na pod\u0142odze. 7 lutego znowu ruszyli w drog\u0119, tym razem dla odmiany w kierunku wschodnim. Przez Ko\u0142o dojechali do Sochaczewa, gdzie jednak zatrzymali si\u0119 tylko na kr\u00f3tko. Ju\u017c 8 lutego ruszyli w dalsz\u0105 drog\u0119, znowu przez zburzon\u0105 lewobrze\u017cn\u0105 Warszaw\u0119, na Prag\u0119 i dalej na wsch\u00f3d. Mijaj\u0105c Wawer, Anin, \u0142udzili si\u0119, \u017ce skr\u0119c\u0105 w kierunku Lublina, ale samoch\u00f3d ca\u0142y czas jecha\u0142 prosto na wsch\u00f3d. „Ju\u017c teraz wiedzieli\u015bmy – pisa\u0142a Anna Branicka – wioz\u0105 nas na wsch\u00f3d, do Rosji. Wszyscy milczeli\u015bmy ponuro. Wsch\u00f3d – to Syberia, ziemianki, \u015bmier\u0107 g\u0142odowa, ci\u0119\u017cka praca, ca\u0142e lata wygnania, bieda”.<\/p>\r\n

Nast\u0119pny post\u00f3j by\u0142 ju\u017c na terytorium Zwi\u0105zku Sowieckiego, w Brze\u015bciu nad Bugiem. Tu przysz\u0142o Polakom przebywa\u0107 przez kilkana\u015bcie dni.<\/p>\r\n

Na kolejn\u0105 odmian\u0119 losu czekali do 25 lutego, kiedy umieszczono ich w wagonie sypialnym i powieziono do Moskwy na dobrze znan\u0105 ksi\u0119ciu Radziwi\u0142\u0142owi \u0141ubiank\u0119. Nie przebywali tam d\u0142ugo. Ju\u017c 4 marca przewieziono ich do Krasnogorska i umieszczono w silnie strze\u017conym budynku nale\u017c\u0105cym do osiedla NKWD. Niemal 2 km dalej znajdowa\u0142 si\u0119 ob\u00f3z jeniecki nr 27, w kt\u00f3rym przetrzymywano wy\u017cszych oficer\u00f3w niemieckich i w\u0119gierskich. Byli tam r\u00f3wnie\u017c W\u0142osi i Japo\u0144czycy.<\/p>\r\n

Dysponujemy relacjami kilku os\u00f3b spo\u015br\u00f3d arystokratycznej szesnastki, z kt\u00f3rych rysuje si\u0119 ponury obraz beznadziejnej egzystencji w Krasnogorsku, w warunkach izolacji od \u015bwiata zewn\u0119trznego, niemo\u017cno\u015bci nawi\u0105zania kontaktu z krajem i krewnymi przebywaj\u0105cymi na Zachodzie. Ksi\u0105\u017c\u0119 Janusz wspomina\u0142, \u017ce „rygory nie by\u0142y zbyt surowe, traktowanie wzgl\u0119dnie poprawne”. Najbardziej dr\u0119czy\u0142a jednak niepewno\u015b\u0107 jutra. „Min\u0105\u0142 rok, p\u00f3\u0142tora – wspomina\u0142 ksi\u0105\u017c\u0119 – nikt nie pofatygowa\u0142 si\u0119, aby poinformowa\u0107, dlaczego s\u0105 aresztowani, o co oskar\u017ceni, czy wytoczona b\u0119dzie sprawa s\u0105dowa, nic, absolutne milczenie”. Pogr\u0105\u017cona w depresji Anna Branicka zapisa\u0142a: „Marz\u0119, marz\u0119 o \u017cyciu. Tu tylko wegetuj\u0119, t\u0119skni\u0119 i czekam”.<\/p>\r\n

Nic dziwnego, \u017ce gdy w czerwcu 1945 r. dowiedzieli si\u0119 przypadkowo, \u017ce w Moskwie rozpocznie si\u0119 wkr\u00f3tce proces 16 Polak\u00f3w, wpadli w panik\u0119, s\u0105dz\u0105c, \u017ce to o nich chodzi. Wkr\u00f3tce wyja\u015bni\u0142o si\u0119, \u017ce przed s\u0105dem stan\u0119\u0142a inna szesnastka – przyw\u00f3dcy polskiego podziemia.<\/p>\r\n

Pewn\u0105 zmian\u0119 przyni\u00f3s\u0142 22 wrze\u015bnia 1946 r., kiedy to arystokratyczn\u0105 szesnastk\u0119 przewieziono do pobliskiego obozu. Umieszczono ich w budynku oddzielonym od reszty \u0142agru, z osobnym wej\u015bciem do komendantury obozu. Informacji na temat pobytu na terenie obozu nr 27 dostarcza raport brytyjskiego dyplomaty. Rok p\u00f3\u017aniej rozmawia\u0142 on z osobami, kt\u00f3re wys\u0142ucha\u0142y relacji Izabelli Radziwi\u0142\u0142owej wkr\u00f3tce po jej powrocie do Polski. Nie jest to wi\u0119c relacja z pierwszej r\u0119ki, ale tak czy inaczej zas\u0142uguje na uwag\u0119, zwa\u017cywszy, \u017ce prze\u017cycia w Rosji mia\u0142a ona \u015bwie\u017co w pami\u0119ci. Ksi\u0119\u017cna Izabella podkre\u015bla\u0142a, \u017ce w obozie, poza niemieckimi i japo\u0144skimi je\u0144cami wojennymi, przebywa\u0142y r\u00f3wnie\u017c osoby poprzednio zatrudnione w zagranicznych plac\u00f3wkach dyplomatycznych w Berlinie, internowane przez w\u0142adze sowieckie w maju 1945 roku. Co jednak najciekawsze, opowiada\u0142a, i\u017c po przeniesieniu do obozu nr 27 warunki \u017cycia szesnastki uleg\u0142y znacznej poprawie. Polak\u00f3w traktowano z du\u017cym respektem. Pomieszczenia, w kt\u00f3rych przebywali, by\u0142y dobrze ogrzewane, nie\u017ale ich karmiono, zapewniono nowe odzienie. Gdy zachorowa\u0142a ksi\u0119\u017cna Anna, pozwolono na wyjazd do moskiewskiego szpitala. Skar\u017cono si\u0119 jednak na brak lekarstw.<\/p>\r\n

Paradoksalnie w\u0142a\u015bnie w tym okresie uwi\u0119zienia Polacy z najwi\u0119kszym trudem znosili odosobnienie i gotowi byli na podj\u0119cie desperackich pr\u00f3b protestu, nawet g\u0142od\u00f3wki, kt\u00f3r\u0105 zainicjowa\u0142 Xawery Krasicki. Dla wszystkich ogromnym ciosem by\u0142a \u015bmier\u0107 – po kr\u00f3tkiej chorobie w obozowym szpitalu – Anny Radziwi\u0142\u0142owej. Pochowano j\u0105 na miejscowym cmentarzu.<\/p>\r\n

Prze\u0142om w sytuacji 15 pozosta\u0142ych przy \u017cyciu arystokrat\u00f3w nast\u0105pi\u0142 dopiero we wrze\u015bniu 1947 roku. By\u0107 mo\u017ce zwi\u0105zane to by\u0142o z wizyt\u0105 delegacji w\u0142adz Polski Ludowej w Moskwie po sfa\u0142szowanych wyborach do Sejmu ustawodawczego. Na Kremlu rozmawiano r\u00f3wnie\u017c o repatriacji Polak\u00f3w przetrzymywanych w Zwi\u0105zku Sowieckim. Zawarte w\u00f3wczas porozumienie wykonane zosta\u0142o przez stron\u0119 sowieck\u0105 dopiero po wydaniu 16 lipca 1947 r. przez Rad\u0119 Ministr\u00f3w ZSRS rozporz\u0105dzenia „O uwolnieniu i powrocie do Polski obywateli polskich znajduj\u0105cych si\u0119 na terytorium ZSRR”.<\/p>\r\n

4 wrze\u015bnia Polak\u00f3w przewieziono do Moskwy, a stamt\u0105d poci\u0105giem do Brze\u015bcia nad Bugiem, gdzie przekazano ich w\u0142adzom polskim. Trudno oprze\u0107 si\u0119 refleksji, \u017ce demokratyczny \u015bwiat zwyci\u0119skich mocarstw zachodnich w ci\u0105gu 2,5 lat uczyni\u0142 znacznie mniej dla uwolnienia internowanych polskich arystokrat\u00f3w, ni\u017c jesieni\u0105 1939 r. dla Radziwi\u0142\u0142\u00f3w uczyni\u0142y W\u0142ochy, kraj z wrogiego przecie\u017c Polsce obozu politycznego.<\/p>\r\n

Nie jest jasne, jaki by\u0142 cel aresztowania i tak d\u0142ugiego internowania przedstawicieli najznamienitszych polskich rod\u00f3w ziemia\u0144skich. Nie stanowili oni praktycznie \u017cadnego zagro\u017cenia dla instalowanej w\u0142a\u015bnie w Polsce komunistycznej w\u0142adzy, nie odgrywali w\u0142a\u015bciwie \u017cadnej roli politycznej. Mo\u017cna tylko przypuszcza\u0107, \u017ce zatrzymanie arystokratycznej szesnastki by\u0142o elementem strategii siania terroru, maj\u0105cej u\u015bwiadomi\u0107 wszystkim kr\u0119gom polskiego spo\u0142ecze\u0144stwa, \u017ce wszelki op\u00f3r wobec plan\u00f3w sowietyzacji Polski b\u0119dzie \u0142amany z ca\u0142\u0105 bezwzgl\u0119dno\u015bci\u0105, bez oszcz\u0119dzania kogokolwiek, nawet ludzi o g\u0142o\u015bnych nazwiskach.<\/p>\r\n

Powr\u00f3t do kraju wcale nie oznacza\u0142, \u017ce dla Radziwi\u0142\u0142\u00f3w i innych arystokratycznych rodzin k\u0142opoty si\u0119 sko\u0144czy\u0142y. Z r\u0105k Sowiet\u00f3w trafili wprost do aresztu Ministerstwa Bezpiecze\u0144stwa Publicznego. Kobiety oraz dzieci zwolniono stosunkowo szybko, ale ksi\u0119cia Janusza przetrzymywano kilka tygodni. Przes\u0142uchiwa\u0142a go os\u0142awiona Julia Brystygierowa. Wreszcie i on odzyska\u0142 wolno\u015b\u0107, je\u015bli egzystencj\u0119 w stalinowskiej Polsce mo\u017cna okre\u015bli\u0107 tym s\u0142owem.<\/p>\r\n

Jeden z najbogatszych ludzi przedwojennej Polski wi\u00f3d\u0142 skromny \u017cywot emeryta, pozbawiony maj\u0105tk\u00f3w ziemskich oraz gromadzonych przez stulecia kosztowno\u015bci i dzie\u0142 sztuki. Janusz Radziwi\u0142\u0142, a tak\u017ce wielu innych arystokrat\u00f3w przez nast\u0119pne dziesi\u0119ciolecia znajdowa\u0142o si\u0119 pod sta\u0142\u0105 obserwacj\u0105 bezpieki, kt\u00f3ra wci\u0105\u017c widzia\u0142a w nich gro\u017anych przeciwnik\u00f3w komunistycznego pa\u0144stwa.<\/p>\r\n

Dr hab. Janusz Wr\u00f3bel<\/em><\/strong><\/p>\r\n

Oddzia\u0142 IPN w \u0141odzi<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Rankiem 21 stycznia 1945 roku przed pa\u0142ac w Walewicach zajecha\u0142y dwie czarne limuzyny. Z jednej z nich wysiad\u0142 wysokiej rangi sowiecki oficer i za\u017c\u0105da\u0142 rozmowy z ksi\u0119ciem Januszem Radziwi\u0142\u0142em. Niezw\u0142ocznie wprowadzono go do salonu, gdzie przebywa\u0142 ordynat o\u0142ycki, przed wojn\u0105 znany polityk i jeden z najwi\u0119kszych posiadaczy ziemskich. Reszta domownik\u00f3w, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych by\u0142o kilku przedstawicieli […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[215],"tags":[65,66,158,50,59],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/63727"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=63727"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/63727\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=63727"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=63727"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=63727"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}