{"id":60817,"date":"2012-09-12T21:19:54","date_gmt":"2012-09-13T02:19:54","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=60817"},"modified":"2012-09-12T21:19:54","modified_gmt":"2012-09-13T02:19:54","slug":"o-kolonizacji-europy-srodkowej-ewa-thompson","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=60817","title":{"rendered":"O kolonizacji Europy \u015arodkowej – Ewa Thompson<\/em>"},"content":{"rendered":"

O kolonializmie „bia\u0142ych przeciwko bia\u0142ym” mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 od wieku XVIII. Rozbiory Polski zako\u0144czy\u0142y kolonizacj\u0119 Europy \u015arodkowej przez Rosj\u0119, Prusy, Austri\u0119 oraz imperium ottoma\u0144skie. Nieobecno\u015b\u0107 kraj\u00f3w regionu na mapie politycznej \u015bwiata przypiecz\u0119towa\u0142a ich nieobecno\u015b\u0107 w literaturze, nauce, zaowocowa\u0142a zwyczajem pomijania ich w dyskursie. Sytuacja polepszy\u0142a si\u0119 po upadku ZSRS, ale daleko jej do normalno\u015bci – pisze prof. Ewa Thompson.<\/strong><\/p>\r\n

Ameryka\u0144ska poetka Emily Dickinson tak pisa\u0142a o prawdzie:<\/p>\r\n

Powiedz ca\u0142\u0105 Prawd\u0119, ale okr\u0105\u017c j\u0105 na paluszkach
W swoim pe\u0142nym blasku Prawda pora\u017ca
Nasz\u0105 w\u0105t\u0142\u0105 zdolno\u015b\u0107 do rado\u015bci,
Bo Prawda jest wielk\u0105 niespodziank\u0105.<\/p>\r\n

To tak jak m\u00f3wi\u0107 dzieciom o b\u0142yskawicy.
Trzeba to wyt\u0142umaczy\u0107 \u0142agodnie,
Prawda musi zaistnie\u0107 bardzo powoli,
Bo inaczej wszystkich nas o\u015blepi[1]<\/a>.<\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0To poetyckie ostrze\u017cenie nale\u017cy mie\u0107 na uwadze, wprowadzaj\u0105c perspektyw\u0119 postkolonialn\u0105 do studi\u00f3w nad niegerma\u0144sk\u0105 Europ\u0105 \u015arodkow\u0105. Perspektywa ta postrzegana jest jako absurdalna przez narrator\u00f3w pa\u0144stw imperialnych. Nale\u017cy wi\u0119c postkolonialny punkt widzenia przedstawi\u0107 tak, aby nie powiela\u0142 on k\u0142\u00f3tni o miedz\u0119 pomi\u0119dzy Rz\u0119dzianem a Jaworskimi, kt\u00f3rych ten\u017ce mia\u0142 nadziej\u0119 z torbami pu\u015bci\u0107. Zacznijmy od rzeczy podstawowych i chyba niepodwa\u017calnych.<\/p>\r\n

\u00a0\u00a0\u00a0 \u201eBiali przeciwko bia\u0142ym\u201d, czyli na\u0142o\u017cenie czapki niewidki<\/strong><\/p>\r\n

\u00a0\u00a0\u00a0 O kolonializmie \u201ebia\u0142ych przeciwko bia\u0142ym<\/a>\u201d mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 od wieku XVIII. Zdefiniowa\u0142abym go jako militarny podb\u00f3j terytorium i ludno\u015bci, kt\u00f3ra ju\u017c posiada swoj\u0105 w\u0142asn\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107 narodow\u0105, system polityczny, prawo, j\u0119zyk i obyczaje spo\u0142eczne. Najkr\u00f3tsza definicja kolonializmu to przekszta\u0142cenie (przy u\u017cyciu si\u0142y) nawet niewielkiej metropolii w peryferi\u0119. W wieku XVIII rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 na wielk\u0105 skal\u0119 r\u00f3wnie\u017c kolonializm zamorski, uprawiany przez tych Europejczyk\u00f3w, kt\u00f3rzy na og\u00f3\u0142 nie zajmowali si\u0119 kolonizacj\u0105 swoich s\u0105siad\u00f3w. Kolonializm zamorski zdoby\u0142 sobie lingwistyczny monopol, podwa\u017cany w wieku XXI przez postkolonialnych badaczy Europy \u015arodkowej – bo tam w\u0142a\u015bnie kolonializm \u201ebia\u0142ych przeciwko bia\u0142ym\u201d uprawiany by\u0142<\/a> najcz\u0119\u015bciej. \u0141ama\u0142 on postanowienia pokoju westfalskiego z 1648 roku, bo skierowany by\u0142 na rugowanie i wch\u0142anianie s\u0105siednich pa\u0144stw o d\u0142ugiej historii i jasnej to\u017csamo\u015bci. W drugiej po\u0142owie XX wieku rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 demonta\u017c zar\u00f3wno kolonializmu zamorskiego, jak i europejskiego, ale w wieku XXI wida\u0107 ju\u017c jego powrotn\u0105 fal\u0119.<\/p>\r\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Rozbiory Polski zako\u0144czy\u0142y kolonizacj\u0119 Europy \u015arodkowej, kolonizacj\u0119, w kt\u00f3rej uczestniczy\u0142y Rosja, Prusy, Austria oraz imperium ottoma\u0144skie. W 1795 roku Polska przesta\u0142a istnie\u0107 jako reprezentantka w\u0142asnych interes\u00f3w, a jej ziemie sta\u0142y si\u0119 peryferiami wrogich jej mocarstw. Pa\u0144stwa, takie jak Czechy, Bu\u0142garia, Mo\u0142dawia, Serbia, Chorwacja, zosta\u0142y po\u0142kni\u0119te przez imperia wcze\u015bniej. W rezultacie przy ko\u0144cu wieku XVIII na niegerma\u0144sk\u0105 Europ\u0119 \u015arodkow\u0105 na\u0142o\u017cono czapk\u0119 niewidk\u0119: sta\u0142a si\u0119 ona niewidzialna jako pa\u0144stwowo\u015b\u0107, czy raczej pa\u0144stwowo\u015bci, jako podmiot i producent kultury.<\/p>\r\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Kolonializm w tej cz\u0119\u015bci \u015bwiata mia\u0142 swoje specyficzne cechy i unikatowe rezultaty. Po pierwsze, Europa \u015arodkowa to w znacznej mierze terytorium kultury tomistycznej, kt\u00f3rej trwa\u0142o\u015b\u0107 umocni\u0142a kolonizacja. Teoretyzowanie kolonializmu na tych ziemiach musi uwzgl\u0119dni\u0107 ten fakt; przyk\u0142adanie miarek historycyzmu do Polski to troch\u0119 tak, jak t\u0142umaczenie mitologii greckiej przy pomocy taksonomii O\u015bwiecenia[2]<\/a>. Po drugie, pa\u0144stwo polskie by\u0142o r\u00f3wnie\u017c krajem – okresowo przynajmniej – kolonizuj\u0105cym (mowa o Ukrainie, Litwie i Bia\u0142orusi), kt\u00f3ry sam zosta\u0142 skolonizowany. St\u0105d pomieszanie warto\u015bci i rozchwianie znacze\u0144 w konstruowaniu s\u0105d\u00f3w o Polsce, u\u0142atwiaj\u0105ce by\u0142ym kolonizatorom usprawiedliwienie swojej dzia\u0142alno\u015bci. Poniewa\u017c pa\u0144stwo polskie by\u0142o kluczowym niegerma\u0144skim pa\u0144stwem w Europie \u015arodkowej, b\u0142\u0119dy w jego interpretacji zdeformowa\u0142y obraz ca\u0142ej Europy \u015arodkowej w narracji \u015bwiata[3]<\/a>.<\/p>\r\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Kolonizacja dyskursu<\/strong><\/p>\r\n

\u00a0\u00a0 Mimo r\u00f3\u017cnic pomi\u0119dzy kolonializmem zamorskim a \u015brodkowoeuropejskim, oba mia\u0142y wsp\u00f3lne cechy. Przynosi\u0142y uzale\u017cnienie gospodarcze, hamowa\u0142y rozw\u00f3j spo\u0142ecze\u0144stwa, wprowadza\u0142y patologie spo\u0142eczne i kulturalne, przekszta\u0142ca\u0142y mapy mentalne \u015bwiata i niwelowa\u0142ypresti\u017c[4]<\/a>. Podobnie r\u00f3wnie\u017c t\u0142umaczy\u0142y przyczyny podboju. W obu wypadkach podkre\u015blano niezdolno\u015b\u0107 podbijanego do samodzielnego sprawowania w\u0142adzy oraz ucisk mniejszo\u015bci. \u201eW centrum europejskiej polityki na Bliskim Wschodzie sta\u0142 problem mniejszo\u015bci, kt\u00f3rych \u00abinteresy\u00bb wielkie mocarstwa rzekomo reprezentowa\u0142y i ochrania\u0142y\u201d, pisze Edward W. Said[5]<\/a>. Katarzyna II u\u017cy\u0142a podobnej argumentacji w stosunku to Pierwszej Rzeczpospolitej, za\u015b Stalin i NKWD – w stosunku do Drugiej[6]<\/a>.Szerzenie nieprawdziwych informacji o Polsce m.in. przez takie ikony O\u015bwiecenia jak Wolter czy zachodni naukowcy pogr\u0105\u017cy\u0142o w niepami\u0119ci polskie pa\u0144stwo szlacheckie i jego republika\u0144ski ustr\u00f3j. Niegerma\u0144ska Europa \u015arodkowa jest bodaj\u017ce jedynym terytorium w Europie, gdzie wymazywanie historii odby\u0142o si\u0119 na tak wielk\u0105 skal\u0119 i trwa\u0142o tak d\u0142ugo.<\/p>\r\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Dyskurs o postkolonialnych cechach Europy \u015arodkowej m\u00f3g\u0142by by\u0107 sporem historyk\u00f3w i ekonomist\u00f3w. Wtedy w centrum dyskusji by\u0142yby takie twierdzenia, jak \u201ekapita\u0142 gromadzi si\u0119 w metropolii a nie na peryferiach imperium, st\u0105d chroniczny niedorozw\u00f3j terytori\u00f3w zniewolonych\u201d. Tutaj ogranicz\u0119si\u0119jednak do problemu kolonizacji dyskursu. Bowiem studia postkolonialne to nie to samo, co studia historyczne. Nie wpisuj\u0105 si\u0119 one w o\u015bwieceniowy harmonogram studi\u00f3w humanistycznych. Rezultat\u00f3w europejskiego kolonializmu \u201ebia\u0142ych przeciwko bia\u0142ym\u201d nie da si\u0119 opisa\u0107, u\u017cywaj\u0105c o\u015bwieceniowych formu\u0142ek, gdy\u017c s\u0105 one rusztowaniem tego niweluj\u0105cego to\u017csamo\u015b\u0107 odbierana g\u0142osu, kt\u00f3ry Said nazywa\u0142 orientalizmem. Argumentem w studiach postkolonialnych s\u0105 nie tyle traktaty dotycz\u0105ce podzia\u0142u terytori\u00f3w pomi\u0119dzy kraje imperialne, ile struktury wp\u0142yw\u00f3w na dyskurs \u015bwiatowy, systemy opinii i rankingi presti\u017cu. Wizerunek Europy \u015arodkowej, stworzony przez \u201eobiektywnych obserwator\u00f3w\u201d z\u00a0zewn\u0105trz, to \u015brodkowoeuropejski odpowiednik opis\u00f3w Afryki przez dziewi\u0119tnastowiecznych podr\u00f3\u017cnik\u00f3w europejskich.<\/p>\r\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0Widz\u0119 dwa etapy dyskursywnego kolonizowania Europy \u015arodkowej. Pierwszy rozpocz\u0105\u0142 si\u0119w wieku XVIII i zako\u0144czy\u0142 po upadku Zwi\u0105zku Sowieckiego. Z\u00a0wyj\u0105tkiem okresu mi\u0119dzywojennego, by\u0142y to czasy, gdy permanentne pozbawienie podmiotowo\u015bci kraj\u00f3w Europy \u015arodkowej by\u0142o jeszcze mo\u017cliwe. Drugie stadium to wsp\u00f3\u0142czesna walka z baga\u017cem dyskurs\u00f3w nagromadzonych w okresie pierwszym w nauce, polityce i mediach, w\u0142\u0105czaj\u0105c s\u0142ownictwo i nazewnictwo, oraz pr\u00f3by skorygowania tych dyskurs\u00f3w.<\/p>\r\n

\u00a0\u00a0\u00a0 Wymazywanie z pami\u0119ci<\/strong><\/p>\r\n

\u00a0\u00a0\u00a0 Przyjrzyjmy si\u0119 teraz konstrukcji kolonizuj\u0105cego dyskursu. Rozbiory Polski by\u0142y \u201egrub\u0105kresk\u0105\u201d, po kt\u00f3rej zas\u00f3b wiedzy nie tylko o Pierwszej Rzeczpospolitej, ale i o ca\u0142ej niegerma\u0144skiej Europie \u015arodkowej i Wschodniej (poza Rosj\u0105) gwa\u0142townie si\u0119skurczy\u0142 w dyskursie europejskim, a nowej wiedzy zacz\u0119li dostarcza\u0107 hegemoni kolonialni. Charakterystyczne s\u0105tajne protoko\u0142y podpisane przez trzech kolonizator\u00f3w Polski w 1795 roku, zawieraj\u0105ce decyzj\u0119, \u017ce \u201ekonieczne jest niszczenie wszystkiego, co mo\u017ce przypomnie\u0107 \u015bwiatu o istnieniu kiedy\u015b Kr\u00f3lestwa Polskiego\u201d[7]<\/a>. Jak zauwa\u017cy\u0142 Adam Zamoyski, Prusacy przetopili na z\u0142oto polskie kr\u00f3lewskie korony, Austriacy urz\u0105dzili koszary w pa\u0142acach polskich kr\u00f3l\u00f3w, za\u015b Rosjanie wywozili z Polski do Rosji co si\u0119 da\u0142o – biblioteki, dzie\u0142a sztuki i ludzi. Wzmianki o polskich terytoriach pojawia\u0142y si\u0119 w prasie europejskiej tylko wtedy, gdy mia\u0142y tam miejsce jakie\u015b rozruchy, podobnie jak dzisiaj Tamilowie w Sri Lance pojawiaj\u0105 si\u0119 w prasie wtedy, gdy ju\u017c mocno zajd\u0105 za sk\u00f3r\u0119 Syngalezom; ale o co tam chodzi, ma\u0142o kto wie. Gdy w prasie ameryka\u0144skiej pojawi\u0142y si\u0119 notki o rozruchach w Polsce w 1976 roku, ma\u0142o kto wiedzia\u0142 lub interesowa\u0142 si\u0119 tym, dlaczego Polacy wychodzili na ulic\u0119.<\/p>\r\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 W XIX wieku, z paroma wyj\u0105tkami[8]<\/a>, historycy europejscy i rosyjscy przyj\u0119li bez protest\u00f3w wirtualn\u0105 nieobecno\u015b\u0107 w dyskursie nie tylko Polski, ale i ca\u0142ej niegermanskiej Europy \u015arodkowej, kt\u00f3r\u0105 stopniowo przemianowano na \u201eEurop\u0119 Wschodni\u0105\u201d. Po II wojnie \u015bwiatowej to wyra\u017cenie sta\u0142o si\u0119 w USA standardem desygnuj\u0105cym co\u015b w rodzaju oddzielnego subkontynentu. Nie oznacza to oczywi\u015bcie, \u017ce nikt z\u00a0tej cz\u0119\u015bci \u015bwiata nie m\u00f3g\u0142 przebi\u0107 si\u0119 do \u015bwiatowej m\u00f3wnicy[9]<\/a>. Brakowa\u0142o jednak ci\u0105g\u0142o\u015bci narracyjnej, kt\u00f3r\u0105 rozporz\u0105dzaj\u0105 kraje i narody niepoddane kolonizacji.\u00a0<\/p>\r\n

\u00a0\u00a0\u00a0 Orientalizacja peryferii<\/strong><\/p>\r\n

\u00a0\u00a0\u00a0 Ko\u0144cowym rezultatem by\u0142a utrata kontroli nad w\u0142asnym wizerunkiem, jego reifikacja i essencjalizacja por\u00f3wnywalna tylko do dziewi\u0119tnastowiecznych opis\u00f3w czarnej Afryki. W XIX i XX wieku wizerunek Polak\u00f3w formowa\u0142 si\u0119 w tekstach pisanych przez intelektualist\u00f3w reprezentuj\u0105cych niepolskie interesy; w opiniach, artyku\u0142ach, wypowiedziach g\u0142oszonych poza granicami Polski, na kt\u00f3re Polacy nie byli w stanie odpowiedzie\u0107. Cz\u0119sto o nich nawet nie wiedzieli, poch\u0142oni\u0119ci problemami prze\u017cycia i obrony to\u017csamo\u015bci w imperiach, w kt\u00f3rych mieszkali. To o tej skonstruowanej przez wyobra\u017ani\u0119 zwyci\u0119zc\u00f3w Polsce traktuj\u0105 dziesi\u0105tki ksi\u0105\u017cek i artyku\u0142\u00f3w naukowych, pisanych w Stanach Zjednoczonych po dzie\u0144 dzisiejszy, niezmiennie przedstawiaj\u0105cych Europ\u0119 \u015arodkow\u0105 jako szowinistyczn\u0105, prymitywn\u0105 i nietolerancyjn\u0105[10]<\/a>.<\/p>\r\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Takie s\u0105 rezultaty intelektualnego ubezw\u0142asnowolnienia, czyli kolonialnego odebrania g\u0142osu. Dlatego w\u0142a\u015bnie Kopernik sta\u0142 si\u0119 uczonym niemieckim, W\u0142odzimierz Spasowicz prawnikiem rosyjskim, kod \u201eEnigmy\u201d zosta\u0142 rozwi\u0105zany przez kryptograf\u00f3w brytyjskich, za\u015b kl\u0119ska komunizmu rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 w Niemczech od obalenia muru berli\u0144skiego w listopadzie 1989 roku. Wprawdzie Jan Hus pozosta\u0142 dysydentem czeskim, ale by\u0142 to wyj\u0105tek. Gdy nie da\u0142o si\u0119 wybitnych ludzi czy wa\u017cnych wydarze\u0144 umie\u015bci\u0107 w panteonie mocarstw zaborczych, wrzucano ich do worka niepami\u0119ci. Tak si\u0119 sta\u0142o z polskimi prawnikami i pisarzami \u015aredniowiecza – \u00a0Stanis\u0142awem ze Skarbimierza czy Paw\u0142em W\u0142odkowicem. O Marco Polo z\u00a0Wenecji s\u0142yszeli wszyscy Europejczycy, ale o tym, \u017ce by\u0142 on Chorwatem z\u00a0wyspy Kor\u00c4\u008dula, bardzo niewielu. Za\u015b pora\u017cka Ottoman\u00f3w pod Wiedniem w roku 1683, autorstwa kr\u00f3la Jana Sobieskiego, zosta\u0142a zredukowana przez Austriak\u00f3w do ma\u0142ej i trudnej do znalezienia tabliczki na murze jednej z\u00a0wiede\u0144skich piwiarni[11]<\/a>.<\/p>\r\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Kraje skolonizowane nie uczestnicz\u0105 w tworzeniu swojego wizerunku, bo ich narracja do \u015bwiata nie dociera. Nietrudno zgadn\u0105\u0107, \u017ce narracja hegemona uwypukla s\u0142abo\u015b\u0107, pasywno\u015b\u0107, brak si\u0142 tw\u00f3rczych i osi\u0105gni\u0119\u0107, niezdolno\u015b\u0107 do samookre\u015blenia si\u0119 i samowiedzy cz\u0142onk\u00f3w narod\u00f3w skolonizowanych. Postrzegani s\u0105 oni jako ci, kt\u00f3rzy musz\u0105 by\u0107 opisani z\u00a0zewn\u0105trz, bo sami nie s\u0105 w stanie siebie zdefiniowa\u0107. Decyzja o tym, kim s\u0105, jest podejmowana jak gdyby \u201eponad ich g\u0142owami\u201d, w innym wymiarze, do kt\u00f3rego oni nie maj\u0105 dost\u0119pu. Ostentacyjnie obiektywni badacze z\u00a0Zachodu (finansowani przez r\u00f3\u017cne fundacje i przyje\u017cd\u017caj\u0105cy do Polski, aby ocenia\u0107 i bada\u0107 polskie spo\u0142ecze\u0144stwo), to przyk\u0142ad aktu orientalizuj\u0105cego w stosunku do peryferii, aktu umo\u017cliwionego przez kolonialny status odwiedzanych terytori\u00f3w. Na peryferie si\u0119 je\u017adzi, peryferie si\u0119 bada; ale one nie mog\u0105 je\u017adzi\u0107 do metropolii (rzeczywistej czy zast\u0119pczej), aby j\u0105 bada\u0107[12]<\/a>.<\/p>\r\n

\u00a0\u00a0\u00a0 Gwa\u0142t na umys\u0142ach pokonanych<\/strong><\/p>\r\n

\u00a0\u00a0 Wa\u017cnym krokiem w procesie kolonizacji Europy \u015arodkowej by\u0142o przekonanie pokonanych, \u017ce s\u0105 narodami drugorz\u0119dnymi, kt\u00f3re powinny szkoli\u0107 si\u0119 u hegemon\u00f3w i potulnie zgadza\u0107 si\u0119 na w\u0142asn\u0105 nieskuteczno\u015b\u0107. Narody podbite mia\u0142y zinternalizowa\u0107 narzucon\u0105 im to\u017csamo\u015b\u0107: Polska mia\u0142a si\u0119 sta\u0107 \u201ePolshei a nie zagranitsei\u201d, za\u015b Litwa, \u0141otwa i Estonia \u201ePribaltikoi\u201d, w kt\u00f3rej oficerowie rosyjscy mogliby si\u0119 osiedla\u0107 po przej\u015bciu na emerytur\u0119. Tenproces intelektualnego gwa\u0142tu nad zwyci\u0119\u017conymi jest bez trudu rozpoznawalny przez tych, kt\u00f3rzy do\u015bwiadczyli \u201ewoli w\u0142adzy\u201d kolonizator\u00f3w, ale jest zwykle uwa\u017cany za fantazj\u0119 przez tych, kt\u00f3rzy ten proces uruchomili.<\/p>\r\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0Warto prze\u015bledzi\u0107 rol\u0119literatury we wprowadzaniu tych zmianw dyskursie. Jeszcze Dzier\u017cawin i Puszkin walczyli – ju\u017c nie z\u00a0Polsk\u0105, kt\u00f3rej nie by\u0142o, ale z\u00a0duchem Polski – w swoich nieszlachetnych utworach \u201eNa vziatije Varszavy\u201d czy \u201eKlewietnikam Rossii\u201d. Ale ju\u017c w \u201eWojnie i pokoju\u201d Lwa To\u0142stoja nawet z\u00a0duchem nie trzeba by\u0142o walczy\u0107. To\u0142stoj, kt\u00f3ry pisa\u0142 swoj\u0105powie\u015b\u0107 w latach 60. XIX wieku, przyczyni\u0142 si\u0119walnie do na\u0142o\u017cenia czapki niewidki na to\u017csamo\u015bci centralnoeuropejskie. 70 lat wcze\u015bniej tego rodzaju portret Europy \u015arodkowej – jako peryferii wielkich narod\u00f3w, punkcie ich styku, miejscu, gdzie Austriacy, Prusacy i Rosjanie spotkali si\u0119, aby walczy\u0107 z Napoleonem – nie m\u00f3g\u0142by powsta\u0107, bo to\u017csamo\u015b\u0107 obywateli Rzeczpospolitej by\u0142a wci\u0105\u017c jeszcze cz\u0119\u015bci\u0105\u015bwiadomo\u015bci wykszta\u0142conych Europejczyk\u00f3w.220 lat temu prezentacja Europy \u015arodkowej w \u201eWojnie i pokoju\u201d by\u0142aby uznana za wr\u0119cz k\u0142amliw\u0105; ale juz 150 lat temu sta\u0142a si\u0119 norm\u0105, w\u0142a\u015bnie dzi\u0119ki To\u0142stojowi.W wyobra\u017ani student\u00f3w ameryka\u0144skich Polacy, Litwini, Ukrai\u0144cy nie istnieli w okresie wojen napoleo\u0144skich jako pe\u0142noprawne narody. To\u0142stoj im powiedzia\u0142, \u017ce pomi\u0119dzy Rosja a Prusami nie by\u0142o \u017cadnych pa\u0144stw, a wi\u0119c i \u017cadnych narodowo\u015bci, jedynie gubernie rosyjskie i landy pruskie.<\/p>\r\n

\u00a0\u00a0 \u00a0 Niepotrzebnych walka o presti\u017c<\/strong><\/p>\r\n

\u00a0\u00a0 Trudno wi\u0119c si\u0119 dziwi\u0107, \u017ce wychowani na podobnych pewnikach \u015bwiatowi politycy do dzi\u015b wierz\u0105 i do wiadomo\u015bci podaj\u0105, \u017ce traktat wersalski \u201eupokorzy\u0142\u201d Niemcy (i w domy\u015ble Rosj\u0119)[13]<\/a>. Krytyka traktatu wersalskiego jest wszechobecna w narracji historycznej Zachodu, za\u015b prezydent Woodrow Wilson jest jednym z\u00a0najbardziej krytykowanych ameryka\u0144skich prezydent\u00f3w. Oczywi\u015bcie w Europie \u015arodkowej pogl\u0105dy s\u0105 diametralnie przeciwne. To, \u017ce nie przedosta\u0142y si\u0119 one do narracji \u015bwiatowej jako standardowe, jest jednym z\u00a0wielu konkretnych przyk\u0142ad\u00f3w, \u017ce narracja ta jest zamkni\u0119ta na argumenty i fakty wygenerowane w tej cz\u0119\u015bci \u015bwiata. Poniewa\u017c wyzwolenie Europy \u015arodkowej w 1919 roku jest cz\u0119sto uwa\u017cane za b\u0142\u0105d, wyzwolenie w roku 1989 te\u017c nie jest jednoznaczne dla wielu. Postkolonialne kraje Europy \u015arodkowej otrzyma\u0142y w prezencie od historii wizerunek kraj\u00f3w \u201eniepotrzebnych\u201d, kt\u00f3rych odrodzenie by\u0142o \u201enieporozumieniem\u201d albo przypadkiem. Jest to walka o presti\u017c; jak zauwa\u017cy\u0142a politolog Nancy Fraser, w nowoczesnym \u015bwiecie presti\u017c jest mi\u0119dzynarodowym pieni\u0105dzem, niezb\u0119dnym do utrzymywania stosunk\u00f3w pomi\u0119dzy pa\u0144stwami[14]<\/a>.<\/p>\r\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Wbrew temu, co twierdzili ideologowie O\u015bwiecenia, wiedza historyczna i wizerunek narod\u00f3w nie s\u0105 kumulatywne i nie powstaj\u0105 z ci\u0105g\u0142ego dodawania nowych opracowa\u0144 do ju\u017c istniej\u0105cego korpusu bada\u0144[15]<\/a>. Proces gromadzenia wiedzy o danym narodzie jest selektywny: pewne rzeczy si\u0119 usuwa, inne przestawia, d\u0105\u017c\u0105c jednocze\u015bnie do \u015bwiatowego konsensusu popartego autorytetem uniwersytet\u00f3w i wydawnictw.Hegemoni dzisiejsi maj\u0105 tendencj\u0119 do cytowania hegemon\u00f3w wczorajszych. Je\u017celi si\u0119 tak dzieje przez wiele pokole\u0144, wiedza o danej przestrzeni geograficznej ulega zniekszta\u0142ceniu, kt\u00f3rego nie da si\u0119 skorygowa\u0107 przy pomocy jednej ksi\u0105\u017cki czy wyk\u0142adu. Dzisiaj nawet te naukowe pisma slawistyczne, kt\u00f3re szczyc\u0105 si\u0119 swoj\u0105 obiektywno\u015bci\u0105 i fachowo\u015bci\u0105, odda\u0142y metropoliom i \u201ehegemonom zast\u0119pczym\u201d monopol na tworzenie wizerunku Europy \u015arodkowej. Mo\u017cna w nich znale\u017a\u0107 g\u0142\u00f3wnie dyskurs metropolii o peryferiach. W takich pismach pojawiaj\u0105 si\u0119 autorytatywne komentarze o \u201epolskim nacjonalizmie\u201d, \u201eukrai\u0144skim szowinizmie\u201d, czy \u201eemigranckim braku obiektywizmu po II wojnie \u015bwiatowej\u201d.Jak pisze Said, kszta\u0142towanie wiedzy o danym spo\u0142ecze\u0144stwie to synonim dominacji. Zaw\u0142adni\u0119cie dyskursem przez hegemona, wyparcie ze \u015bwiatowego obiegu dyskursu skolonizowanych, jest j\u0105drem kolonizatorskiego zniewolenia.Odzyskanie niepodleg\u0142o\u015bci nie anuluje automatycznie dyskursu kolonizacyjnego, ale pozwala o nim dyskutowa\u0107, co jest pierwszym krokiem do zmiany sytuacji.\u00a0<\/p>\r\n

\u00a0\u00a0\u00a0 Odzyska\u0107 podmiotowo\u015b\u0107<\/strong><\/p>\r\n

\u00a0\u00a0 Nieobecno\u015b\u0107 kraj\u00f3w Europy \u015arodkowej na mapie politycznej \u015bwiata, przypiecz\u0119towana ich nieobecno\u015bci\u0105w wielkich dzie\u0142ach literackich i naukowych, zaowocowa\u0142a zwyczajem pomijania ich w dyskursie. S\u0105one w nim reprezentowane przez swoich by\u0142ych kolonizator\u00f3w lub hegemon\u00f3w zast\u0119pczych, raczej ni\u017c przez siebie samych. Sytuacja polepszy\u0142a si\u0119po upadku Zwi\u0105zku Sowieckiego, ale daleko jej do normalno\u015bci. Za normaln\u0105uwa\u017cam sytuacj\u0119, w kt\u00f3rej kraje Europy \u015arodkowej odzyskuj\u0105swoje miejsca przy stole mi\u0119dzynarodowego dialogu, miejsca,kt\u00f3re dotychczas zajmuj\u0105 w ich imieniu, po\u015brednio lub bezpo\u015brednio, przedstawiciele by\u0142ych kolonizator\u00f3w. Europa \u015arodkowa utraci\u0142a w wyniku kolonizacji podmiotowo\u015b\u0107 i dotychczas jej nie odzyska\u0142a. Dlatego jej g\u0142os jest cz\u0119sto zgrzytliwy. Tej zgrzytliwo\u015bci nie nale\u017cy traktowa\u0107 jako dowodu, \u017ce nie potrafi sobie ona poradzi\u0107 z\u00a0niezawis\u0142o\u015bci\u0105 i powinna by\u0107 rz\u0105dzona z\u00a0zewn\u0105trz.Wydobywanie si\u0119 z zale\u017cno\u015bci jest procesem powolnym i nieatrakcyjnym, alternatyw\u0105 jednak jest nie jaki\u015b stan idealny, lecz raczej obecna sytuacja na Kaukazie.Je\u017celi mocarstwa b\u0119d\u0105 odpowiada\u0107 swym by\u0142ym koloniom kolejn\u0105 dawk\u0105 imperialnych postaw, cofniemy si\u0119 z\u00a0powrotem do wieku dwudziestego. Doza wielkoduszno\u015bci ze strony mocarstw przyczyni\u0142aby si\u0119 walnie do przyspieszenia \u201epodmiotyzacji\u201d pa\u0144stw Europy \u015arodkowej, a wi\u0119c i do wzmocnienia stabilno\u015bci Europy.<\/p>\r\n

Ewa Thompson<\/em><\/strong><\/p>\r\n

*Ewa Thompson, <\/strong>profesor literatury por\u00f3wnawczej i slawistyki na Rice University w Houston. W Polsce publikuje m.in. w „Arcanach”, a w USA m.in. w „The Washington Times”, „Slavic Review”, „Houston Chronicle„. <\/strong>Jest redaktorem kwartalnika „Sarmatian Review”.<\/strong><\/p>\r\n

Tekst ukaza\u0142 si\u0119 w \u00f3smym numerze kwartalnika republika\u0144skiego \u201eRzeczy Wsp\u00f3lne\u201d<\/a>. By\u0142 odczytany na Seminarium Rzecznika Praw Obywatelskich RP, dra Janusza Kochanowskiego, Niebor\u00f3w, 7 listopada 2009.<\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

[1]<\/a> Tell all the Truth but tell it slant\/Success in Cirrcuit lies\/Too bright for our infirm Delight\/The Truth\u2019s superb surprise\/As Lightening to the Children eased\/With explanation kind\/The Truth must dazzle gradually\/Or every man be blind.<\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

[2]<\/a>O Polsce jako kraju tomistycznym cz\u0119sto wspomina Jadwiga Staniszkis. Por. wywiad z ni\u0105 Waldemara Zyszkiewicza, \u201eTygodnik Solidarno\u015b\u0107\u201d nr 21, 22 maja 2009.Ja bym doda\u0142a, \u017ce ca\u0142e terytorium Pierwszej Rzeczpospolitej w dalszym ci\u0105gu znajduje si\u0119 pod wp\u0142ywem tomizmu, lub przynajmniej arystotelesowskiego racjonalizmu.<\/p>\r\n

[3]<\/a> Standardowe potraktowanie Polski jako przedmiotu rozgrywek mi\u0119dzynarodowych w wieku XVIII (ale nigdy podmiotu produkuj\u0105cego swoj\u0105 w\u0142asn\u0105 kultur\u0119 i spojrzenie na \u015bwiat) mo\u017cna znale\u017a\u0107 w popularnej w ameryka\u0144skich college\u2019ach historii \u015bwiata pi\u00f3ra Craiga Brintona et al., \u201eModern Civilization: A History of the Last Five Centuries\u201d, New York 1958, s. 302-303.<\/p>\r\n

[4]<\/a>A. Niewiara, \u201eKszta\u0142ty polskiej to\u017csamo\u015bci. Potoczny dyskurs narodowy w perspektywie etnolingwistycznej (XVI-XX w.), Katowice 2009.<\/p>\r\n

[5]<\/a> E.W. Said, \u201eOrientalism\u201d, Nowy Jork 1987, s. 191.W czasie walk o wp\u0142ywy w Libanie w latach 60. XIX wieku Francja popiera\u0142a chrze\u015bcijan, za\u015b Anglia Druzow, i propaganda obu kraj\u00f3w stara\u0142a si\u0119 przekona\u0107 \u015bwiat, \u017ce za obj\u0119cie w\u0142adzy przez europejskiego rywala zap\u0142ac\u0105 mniejszo\u015bci religijne.<\/p>\r\n

[6]<\/a> E. Thompson, \u201eNationalist Propaganda in the Soviet Russian Press, 1939-1941\u201d, \u201eSlavic Review\u201d,t. 50, nr 2 (lato 1991), s. 385-399.<\/p>\r\n

[7]<\/a>A. Zamoyski, \u201eThe Polish Way\u201d, Londyn 1987, s. 5.<\/p>\r\n

[8]<\/a>Wyj\u0105tkami byliLord Acton, Jules Michelet, Edmund Burke i paru innych.<\/p>\r\n

[9]<\/a>Pami\u0119tam lekcewa\u017c\u0105ce traktowanie Czes\u0142awa Mi\u0142osza na konferencjach slawistycznych w USA w latach 70. XX wieku. Oczywi\u015bcie po Noblu presti\u017c wzr\u00f3s\u0142, ale by\u0142 to presti\u017c wy\u0142\u0105cznie dla jednostki, a nie dla narodu.<\/p>\r\n

[10]<\/a> Jaskrawym przyk\u0142adem jest dzie\u0142ko Briana Portera-Sz\u00c5\u00b1csa \u201eWhen Nationalism Began to Hate\u201d, Oxford 2002. Ju\u017c sam nienaukowy tytu\u0142, odzwierciedlaj\u0105cy autorski os\u0105d, zanim zosta\u0142y przedstawione argumenty, jest pr\u00f3b\u0105 przemycia m\u00f3zgu czytelnika przed zapoznaniem si\u0119 z historycznymi faktami. Zapoznanie sie z\u00a0dziejami Pierwszej Rzeczpospolitej i porownanie ich do rosyjskiego czy niemieckiego nacjonalizmu doprowadzi\u0142o tych uczonych, kt\u00f3rzy si\u0119 tym zaj\u0119li, do konkluzji, \u017ce polski nacjonalizm by\u0142 niezwykle \u0142agodny (Norman Davies). Rozci\u0105ganie wydarze\u0144 w Europie \u015arodkowej na \u0142o\u017cu Prokrusta, skonstruowanym z niemieckich, rosyjskich czy angielskich nacjonalizmow, jest kardynalnym b\u0142\u0119dem badawczym. Porter-Sz\u00c5\u00b1csnie zosta\u0142 jednak za to przywo\u0142any na dywanik; wr\u0119cz przeciwnie, zosta\u0142 uznany za znakomitego znawc\u0119historii Polski przez slawistyczny establishment w USA. Innym przykladem wymazywania historii Europy \u015arodkowej z pami\u0119ci \u015bwiata jest artyku\u0142 Seumasa Milne\u2019a, opublikowany w \u201eThe Guardian\u201d 9 wrze\u015bnia 2009 i natychmiast przet\u0142umaczony na rosyjski na stronie inosmi.ru jako potwierdzenie os\u0105d\u00f3w sowieckich historyk\u00f3w. W artykule tym Milne o\u015bwiadcza, \u017ce wschodni Europejczycy zak\u0142amali histori\u0119, twierdz\u0105c, \u017ce sowiecka Rosja by\u0142a wsp\u00f3\u0142odpowiedzialna za wybuch II wojny \u015bwiatowej. Takie s\u0105 rezultaty usuni\u0119cia paktu Ribbentrop-Mo\u0142otow z\u00a0pola widzenia przez p\u00f3\u0142 wieku. Popularna w USA \u201eHistoria Rosji\u201d Nicholas\u2019a Riasanowskiego (wydana przez Oxford i wielokrotnie przedrukowywana) w og\u00f3le o nim nie wspomina w swojej dyskusji o II wojnie \u015bwiatowej.Kraje skolonizowane nie s\u0105 wi\u0119c nigdy podmiotem historii, zawsze przedmiotem.<\/p>\r\n

[11]<\/a>W podr\u0119czniku Crane\u2019a Brintona \u201eModern Civilization: A History of the Last Five Centuries\u201d o Janie Sobieskim nie ma ani s\u0142owa.<\/p>\r\n

[12]<\/a> Ameryka gra tu rol\u0119 hegemona zast\u0119pczego. Por. E. Thompson, \u201eThe Substitute Hegemon in Polish Postcolonial Discourse\u201d (http:\/\/www.owlnet.rice.edu\/~ethomp\/The<\/a> Surrogate Hegemon.pdf), forthcoming in Faces of Europe, edited by Anna Gasior-Niemiec; \u201eW kolejce po aprobat\u0119\u201d, \u201eEuropa\u201d, 14 wrze\u015bnia 2007.Przyk\u0142ad \u201eje\u017cd\u017cenia do peryferii\u201d wzi\u0119\u0142am z w\u0142asnego do\u015bwiadczenia. Par\u0119 lat temu, kolega z mojego uniwersytetu powiedzia\u0142 mi, \u017ce jedzie do Polski, aby bada\u0107 tam przemoc w rodzinie i status dzieci w rodzinach, w kt\u00f3rych rz\u0105dzi przemoc. Gdy zaproponowa\u0142am mu kontakt z osobami, kt\u00f3re moim zdaniem mog\u0142yby mu by\u0107 pomocne, odrzuci\u0142 to, bo kontakty z \u201ezabobonnymi tubylcami\u201d zaszkodzi\u0142yby obiektywizmowi jego bada\u0144. Wed\u0142ug owego kolegi, jakiekolwiek rady czy kierownictwo polskich specjalist\u00f3w by\u0142oby nie tylko niepotrzebne, ale wr\u0119cz szkodliwe; prawdziwie obiektywne badania mog\u0105 by\u0107 przeprowadzone tylko wtedy, gdy przybysz z o\u015bwieconej metropolii b\u0119dzie pozostawiony sam na sam z obiektami badania (tzn. z patologicznymi rodzinami i dzie\u0107mi).<\/p>\r\n

[13]<\/a>Dlaczego czo\u0142owi teoretycy kolonializmu, tacy jak Said, Homi Bhabha, Gayatri Spivak, czy wcze\u015bniej Franz Fanon, nie zainteresowali si\u0119 Rosj\u0105 w okresie, gdy pisali swoje kluczowe prace? Po pierwsze, byli zafascynowani propozycj\u0105, \u017ce kolonializm by\u0142 zawsze rasistowski i \u017ce wymaga\u0142 zamorskich podboj\u00f3w. Po drugie, po II wojnie \u015bwiatowej, gdy rozwin\u0119\u0142y si\u0119 studia postkolonialne, oskar\u017canie Rosji o kolonializm by\u0142o co najmniej niezr\u0119czne. Sowiecka Rosja bowiem pomaga\u0142a wielu krajom Azji i Afryki w ich walce z zachodnim hegemonem.Celem sowieckiej pomocy by\u0142o zniszczenie kapitalizmu i opanowanie kraj\u00f3w postkolonialnych, ale to by\u0142y cele d\u0142ugofalowe; na kr\u00f3tk\u0105 met\u0119 liczy\u0142a si\u0119 pomoc militarna i finansowa. Dlatego w\u0142a\u015bnie teoretycy postkolonializmu nie zaj\u0119li si\u0119 Rosj\u0105. Wielu z nich pochodzi\u0142o z kraj\u00f3w Afryki i Azji \u017cywotnie zainteresowanych dekolonizacj\u0105, wielu wierzy\u0142o w marksizm. Dopiero po upadku sowieckiej Rosji sprawa rosyjskiego kolonializmu zacz\u0119\u0142a by\u0107 analizowana.<\/p>\r\n

[14]<\/a> N. Fraser, \u201eRethinking Recognition\u201d, \u201eNew Left Review\u201d, nr 3 (maj-czerwiec 2000).<\/p>\r\n

[15]<\/a> E.W. Said, dz. cyt.,176.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"O kolonializmie „bia\u0142ych przeciwko bia\u0142ym” mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 od wieku XVIII. Rozbiory Polski zako\u0144czy\u0142y kolonizacj\u0119 Europy \u015arodkowej przez Rosj\u0119, Prusy, Austri\u0119 oraz imperium ottoma\u0144skie. Nieobecno\u015b\u0107 kraj\u00f3w regionu na mapie politycznej \u015bwiata przypiecz\u0119towa\u0142a ich nieobecno\u015b\u0107 w literaturze, nauce, zaowocowa\u0142a zwyczajem pomijania ich w dyskursie. Sytuacja polepszy\u0142a si\u0119 po upadku ZSRS, ale daleko jej do normalno\u015bci – pisze […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[20],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/60817"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=60817"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/60817\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=60817"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=60817"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=60817"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}