{"id":60808,"date":"2012-09-12T21:13:08","date_gmt":"2012-09-13T02:13:08","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=60808"},"modified":"2012-09-12T21:13:08","modified_gmt":"2012-09-13T02:13:08","slug":"kosciol-nowoczesnosc-sztuka-i-kicz-jacek-kowalski","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=60808","title":{"rendered":"Ko\u015bci\u00f3\u0142, nowoczesno\u015b\u0107, sztuka i kicz &#8211; <em>Jacek Kowalski<\/em>"},"content":{"rendered":"<h4><strong>Ko\u015bci\u00f3\u0142, nowoczesno\u015b\u0107, sztuka i kicz. Po raz pierwszy<\/strong><\/h4>\r\n<p><strong>Sztuka &#8211; ta \u201eprzoduj\u0105ca\u201d, ta \u201ewsp\u00f3\u0142czesna\u201d &#8211; oderwa\u0142a si\u0119 od swojej sakralnej funkcji jako funkcji g\u0142\u00f3wnej. Sta\u0142a si\u0119 zabawk\u0105 samych artyst\u00f3w i wielbicieli <em>formy<\/em>, z czasem za\u015b i aposto\u0142\u00f3w r\u00f3\u017cnych nowych <em>wiar<\/em>. Przede wszystkim &#8211; specyficznej <em>wiary<\/em> w <em>sztuk\u0119<\/em> sam\u0105 jako tak\u0105.<\/strong><\/p>\r\n<table class=\"outset\" style=\"width: 335px; height: 213px;\" align=\"left\">\r\n<tbody>\r\n<tr>\r\n<td><img fetchpriority=\"high\" decoding=\"async\" src=\"http:\/\/www.pch24.pl\/images\/min_mid_big\/mid_5558.jpg\" alt=\"\" width=\"320\" height=\"184\" \/><\/td>\r\n<\/tr>\r\n<tr>\r\n<td>\r\n<p class=\"zrodlo\">Caravaggio, <em>Wieczerza w Emaus<\/em>. Repr. Wikimedia Commons<\/p>\r\n<\/td>\r\n<\/tr>\r\n<\/tbody>\r\n<\/table>\r\n<p><strong>I. Konflikt <\/strong><\/p>\r\n<p>Bywa, \u017ce w okolicy takich wydarze\u0144 i takich polemik wybija na wierzch anegdota, kt\u00f3rej bohaterem <em>bywa<\/em> (bo <em>bywaj\u0105<\/em> tak\u017ce inni) Jan Styka, polski malarz czas\u00f3w <em>fin de si\u00c3\u00a8cle<\/em>. \u00d3w Styka ostentacyjnie manifestowa\u0142 swoj\u0105 pobo\u017cno\u015b\u0107, a maluj\u0105c Chrystusa, notorycznie pono\u0107 kl\u0119cza\u0142. I w\u00f3wczas w\u0142a\u015bnie us\u0142ysze\u0107 mia\u0142 g\u0142os z nieba: \u201eWy Styka! Wy mnie nie malujcie na kolanach, tylko dobrze!\u201d.<\/p>\r\n<p>To uderza w momentach kryzysu i konfliktu. Zanim uderzy si\u0119 w Ko\u015bci\u00f3\u0142 inaczej &#8211; uderza si\u0119 po\u015brednio. Wtedy na przyk\u0142ad, gdy powstaje kolosalny pos\u0105g Chrystusa Kr\u00f3la w \u015awiebodzinie albo gdy Krakowskim Przedmie\u015bciem przechodzi ubrana w dziwaczne szatki procesja zwolennik\u00f3w intronizacji Chrystusa Kr\u00f3la: Jego wizerunek, jak i stroje uczestnik\u00f3w tej inicjatywy, wielu wydawa\u0142y si\u0119 po prostu kiczowate, co wyszydzano.\u00a0<\/p>\r\n<p>M\u00f3wi si\u0119 zazwyczaj wtedy: komu potrzebne s\u0105 te gigantyczne kicze? Czy wiara koniecznie musi manifestowa\u0107 si\u0119 pos\u0105gami ustawianymi publicznie, i to <em>takimi<\/em> pos\u0105gami? Co to komu pomo\u017ce? Komu to s\u0142u\u017cy?<\/p>\r\n<p>Od\u017cywa te\u017c zaraz powy\u017csza anegdota o malarzu Styce. Co ciekawe, jej pierwszym propagatorem mia\u0142 by\u0107 Tadeusz Boy-\u0179ele\u0144ski, znany antykleryka\u0142 i niepobo\u017cni\u015b. Problem jednak w tym, \u017ce Styka naprawd\u0119 wielkim malarzem by\u0142 &#8211; \u017cadnym amatorem! I wielk\u0105 karier\u0119 zrobi\u0142 &#8211; i to w Stanach; a inni mu zazdro\u015bcili. Boy za\u015b, jako wspomniany antykleryka\u0142, nic innego wytkn\u0105\u0107 Styce nie m\u00f3g\u0142szy, uderzy\u0142 w \u201enieartystowskiego\u201d artyst\u0119 broni\u0105 kpiny.<\/p>\r\n<p>Kpiny tym \u0142atwiejszej, \u017ce przecie obecnie nieomal \u201eka\u017cdy artysta wie\u201d, i\u017c to, co nabo\u017cne, musi by\u0107 kiczowate, tudzie\u017c naiwne. To si\u0119 samo przez si\u0119 rozumie. Ergo, sztuka Styki musia\u0142a by\u0107 kiczowata. Dlatego anegdota si\u0119 przyj\u0119\u0142a, powtarzano j\u0105 ch\u0119tnie i powtarza si\u0119 j\u0105 do dzi\u015b. Najlepszy dow\u00f3d, \u017ce ja sam us\u0142ysza\u0142em j\u0105 po raz pierwszy z ust \u017carliwego kap\u0142ana, kt\u00f3ry Styk\u0119 (nie znaj\u0105c chyba w og\u00f3le jego sztuki) ob\u015bmia\u0142 (na marginesie innych, s\u0142usznych sk\u0105din\u0105d wywod\u00f3w, a nie w g\u0142\u00f3wnym nurcie wypowiedzi). Po latach zobaczy\u0142em dzie\u0142a Styki i zdumia\u0142em si\u0119 &#8211; by\u0142y to naprawd\u0119 \u015bwietne obrazy!<\/p>\r\n<p><strong>II. Przyprawianie g\u0119by<\/strong><\/p>\r\n<p>Tak przedstawia si\u0119 rzekomy konflikt sztuki z wiar\u0105 oraz artyst\u00f3w z Ko\u015bcio\u0142em. Podczas rozgrywania takiego konfliktu z obu stron dobywa si\u0119 przer\u00f3\u017cnych argument\u00f3w i zadaje si\u0119 przer\u00f3\u017cne pytania. S\u0105 w tej dyskusji zdania ciekawe, ale cz\u0119sto chodzi o to g\u0142\u00f3wnie, \u017ceby Ko\u015bcio\u0142owi w \u0142atwy spos\u00f3b przyprawi\u0107 g\u0119b\u0119 propagatora kiczu i sztuki niedobrej\u2026, a jak mo\u017cna, i to mo\u017cna \u0142atwo, to czemu tej g\u0119by Mu nie przyprawi\u0107?<\/p>\r\n<p>Poj\u0119cie kiczu wydaje si\u0119 mie\u0107 tutaj wa\u017cn\u0105 rol\u0119 do odegrania. \u0141atwo nim szafowa\u0107. \u0141atwo nim oskar\u017ca\u0107\u2026, a tak naprawd\u0119\u2026 no w\u0142a\u015bnie.<\/p>\r\n<p>Ale powoli. Nie podam tu i teraz, i od razu &#8211; definicji kiczu. To za chwil\u0119. Jeszcze troch\u0119 cierpliwo\u015bci.<\/p>\r\n<p><strong>III. Sztuka i Ko\u015bci\u00f3\u0142 <\/strong><\/p>\r\n<p>Dlaczego tak \u0142atwo wyszydza si\u0119 rzekomy (i prawdziwy) kicz ko\u015bcielny? Dlatego, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142 w spos\u00f3b pod\u015bwiadomy wci\u0105\u017c zajmuje w naszym \u015bwiecie miejsce szczeg\u00f3lnie zwi\u0105zane ze sztuk\u0105. Dlatego, \u017ce po prostu oczekuje si\u0119 od Ko\u015bcio\u0142a czego\u015b, co jest wielk\u0105 sztuk\u0105. Wszak wi\u0119kszo\u015b\u0107 dawnych, wielkich dzie\u0142 sztuki znajdowa\u0142a si\u0119 b\u0105d\u017a znajduje si\u0119 w \u015bwi\u0105tyniach, albo te\u017c owe dzie\u0142a sztuki wr\u0119cz <em>s\u0105<\/em> \u015bwi\u0105tyniami. Wielu biskup\u00f3w i papie\u017cy by\u0142o wielkimi mecenasami sztuki; sztuk\u0119 tworzono kiedy\u015b przede wszystkim w Ko\u015bciele, dla Ko\u015bcio\u0142a, za spraw\u0105 Ko\u015bcio\u0142a.<\/p>\r\n<p>Dopiero po pewnym czasie sztuka (ta \u201eprzoduj\u0105ca\u201d, ta \u201ewsp\u00f3\u0142czesna\u201d) oderwa\u0142a si\u0119 od swojej sakralnej funkcji jako funkcji g\u0142\u00f3wnej. Sta\u0142a si\u0119 zabawk\u0105 samych artyst\u00f3w i wielbicieli <em>formy<\/em>, z czasem za\u015b i aposto\u0142\u00f3w r\u00f3\u017cnych nowych <em>wiar<\/em>. Przede wszystkim &#8211; specyficznej <em>wiary<\/em> w <em>sztuk\u0119<\/em> sam\u0105 jako tak\u0105.<\/p>\r\n<p>Od zawsze bowiem sztuka wi\u0105za\u0142a si\u0119 z kultem Czego\u015b Niewyra\u017calnego, Czego\u015b Nadprzyrodzonego\u2026 St\u0105d to przecie\u017c wynikn\u0105\u0142 biblijny zakaz wykonywania wizerunk\u00f3w ludzi i zwierz\u0105t. Na koniec za\u015b, w czasach nam bli\u017cszych, przylgn\u0119\u0142a do kultu samej siebie, ewentualnie do kultu swoich tw\u00f3rc\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 przesta\u0142 jej by\u0107 potrzebny, natomiast ca\u0142y czas potrzebna jej by\u0142a i jest si\u0142a, kt\u00f3r\u0105 bierze ona ze swej magicznej wr\u0119cz zdolno\u015bci &#8211; wyra\u017cania Czego\u015b Niewyra\u017calnego Inaczej.<\/p>\r\n<p><strong>IV. Dziej\u00f3w rozwodu Ko\u015bcio\u0142a ze sztuk\u0105 punkt pierwszy, czyli sztuki przedstawiaj\u0105cej upadek<\/strong><\/p>\r\n<p>Oderwanie sztuki od Ko\u015bcio\u0142a nast\u0105pi\u0142o niejako w dwu etapach. Wpierw, jako si\u0119 rzek\u0142o, zacz\u0119to wielbi\u0107 sam\u0105 zr\u0119czno\u015b\u0107, artyzm, artyst\u0119 (zawsze cenionych, ale mniej wi\u0119cej od wieku XVI szczeg\u00f3lnie). Ponadto &#8211; co chyba znacznie wa\u017cniejsze &#8211; w wieku XIX dosz\u0142o do utraty przez rze\u017ab\u0119 i malarstwo monopolu na realistyczne przedstawianie Niewyra\u017calnego. Wcze\u015bniej wszak jedynie w dzie\u0142ach malarstwa i rze\u017aby mo\u017cna by\u0142o ogl\u0105da\u0107 wierne a z\u0142udne odbicie rzeczywisto\u015bci, kt\u00f3ra cz\u0119sto by\u0142a t\u0105 <em>Inn\u0105<\/em> <em>Rzeczywisto\u015bci\u0105<\/em>, <em>Rzeczywisto\u015bci\u0105 \u015awi\u0119t\u0105<\/em>, a jednocze\u015bnie mami\u0142a zmys\u0142y niezwyk\u0142ym realizmem, iluzj\u0105 przedstawienia. Mo\u017cna by rzec, \u017ce pod\u00f3wczas iluzja wspomaga\u0142a wiar\u0119.<\/p>\r\n<p>Jednak po wynalezieniu fotografii (nie m\u00f3wi\u0105c o filmie i innych mediach tego rodzaju) to si\u0119 nagle zmieni\u0142o. Wszelkie obrazy &#8211; w tym w\u0142a\u015bnie i obrazy <em>\u015bwi\u0119te<\/em> &#8211; przesta\u0142y posiada\u0107 monopol na iluzj\u0119. A ponadto ich iluzja okaza\u0142a si\u0119 gorsza od fotografii; co wszyscy zauwa\u017cyli. Fotografia \u201eodbija\u201d wszak rzeczywisto\u015b\u0107 znacznie dok\u0142adniej ni\u017c jakikolwiek obraz, a nadto &#8211; fotografi\u0119 robi si\u0119 szybciej i pro\u015bciej, ni\u017ali wykonuj\u0105 swoje dzie\u0142a malarz, rysownik, rze\u017abiarz.<\/p>\r\n<p>Efekt by\u0142 taki, \u017ce \u015bwi\u0119te obrazy i figury stoj\u0105ce na o\u0142tarzach przesta\u0142y wywiera\u0107 wra\u017cenie swoj\u0105 si\u0142\u0105 iluzji i w jakim\u015b sensie przesta\u0142y by\u0107 \u201ewiarygodne\u201d jako \u201eportrety\u201d \u015bwi\u0119tych &#8211; bo ka\u017cdy widzia\u0142 (czego nie wiedzia\u0142 i nie widzia\u0142 we wcze\u015bniejszych stuleciach), i\u017c nie s\u0105 i nie b\u0119d\u0105 nigdy wiernymi \u201efotografiami\u201d Boga i \u015bwi\u0119tych.<\/p>\r\n<p><strong>V. Dziej\u00f3w rozwodu Ko\u015bcio\u0142a ze sztuk\u0105 punkt drugi, czyli sztuka obca kultowi <\/strong><\/p>\r\n<p>Z drugiej za\u015b strony dzieje sztuki europejskiej w og\u00f3le potoczy\u0142y si\u0119 odt\u0105d w innym kierunku. Skoro bowiem zaistnia\u0142a fotografia i arty\u015bci zrozumieli, \u017ce nie mog\u0105 i nie maj\u0105 po co konkurowa\u0107 z ni\u0105 na polu odtwarzania rzeczywisto\u015bci &#8211; zacz\u0119li wi\u0119c poszukiwa\u0107 innych atut\u00f3w i innych cel\u00f3w dla swojej sztuki ni\u017c tylko niewolnicze \u201eodzwierciedlanie\u201d wizerunku stworzenia. Jak grzyby po deszczu powstawa\u0107 zacz\u0119\u0142y nowe pr\u0105dy w sztuce, kt\u00f3re w og\u00f3le od tego \u201eodzwierciedlania\u201d odesz\u0142y. Pojawi\u0142 si\u0119 kubizm, surrealizm, wszelakie abstrakcje <em>et caetera<\/em>.<\/p>\r\n<p>Tym samym sztuka tworzona dla Ko\u015bcio\u0142a stan\u0119\u0142a na rozdro\u017cu. Dzie\u0142a wyobra\u017caj\u0105ce postacie \u015bwi\u0119tych i dzieje historii \u015bwi\u0119tej nadal by\u0142y Ko\u015bcio\u0142owi potrzebne, ale &#8211; jako si\u0119 rzek\u0142o &#8211; utraci\u0142y sw\u00f3j atut \u201erealno\u015bci przedstawienia\u201d. Przesta\u0142y wydawa\u0107 si\u0119 tak \u201eprawdziwe\u201d, jak dawniej si\u0119 wydawa\u0142y; nadto za\u015b w oczach intelektualnych elit przesta\u0142y by\u0107 \u201enowoczesne\u201d, czyli modne. Podsumujmy: to, co by\u0142o nadal u\u017cyteczne dla Ko\u015bcio\u0142a &#8211; przesta\u0142o by\u0107 uwa\u017cane za wybitn\u0105 sztuk\u0119; natomiast to, co uwa\u017cano za nowoczesne i modne, u\u017cytecznym dla Ko\u015bcio\u0142a by\u0107 przesta\u0142o.<\/p>\r\n<p>Automatycznie pocz\u0119\u0142o si\u0119 wydawa\u0107, \u017ce wsp\u00f3\u0142czesna \u015bwi\u0105tynia chrze\u015bcija\u0144ska i jej wyposa\u017cenie nie b\u0119d\u0105 odt\u0105d czym\u015b wa\u017cnym z perspektywy dziej\u00f3w sztuki. \u0179e w og\u00f3le strac\u0105 moc bycia <em>wybitnymi<\/em> dzie\u0142ami.<\/p>\r\n<p><strong>VI. Pr\u00f3by sojuszu z nowoczesn\u0105 sztuk\u0105<\/strong><\/p>\r\n<p>Ten niby ostateczny rozbrat sztuki i Ko\u015bcio\u0142a budzi\u0142 w wielu chrze\u015bcijanach wewn\u0119trzny sprzeciw. Jak to! Czy\u017c arty\u015bci uznawani za najlepszych &#8211; jak niegdy\u015b Micha\u0142 Anio\u0142 i Caravaggio &#8211; nie b\u0119d\u0105 ju\u017c mogli tworzy\u0107 sztuki chrze\u015bcija\u0144skiej? Odpowied\u017a nie okaza\u0142a si\u0119 jednoznaczna, mimo \u017ce owi uznawani za najlepszych artyst\u00f3w byli teraz cz\u0119sto niewierz\u0105cy, a ich dzie\u0142a mia\u0142y si\u0119 raczej nijak do wiary i do kanon\u00f3w sztuki ko\u015bcielnej.<\/p>\r\n<p>Powsta\u0142a bowiem idea, aby Ko\u015bci\u00f3\u0142 mimo wszystko powr\u00f3ci\u0142 do roli wielkiego mecenasa sztuki, zapraszaj\u0105c wsp\u00f3\u0142czesnych, \u201ewielkich\u201d artyst\u00f3w (cho\u0107by niewierz\u0105cych, lecz s\u0142awnych) do wykonywania dzie\u0142 sztuki sakralnej. Dzie\u0142 w opinii \u015bwiata powa\u017cnych, nowoczesnych, kt\u00f3re zn\u00f3w postawi\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 w centrum dziej\u00f3w sztuki.<\/p>\r\n<p>W ten w\u0142a\u015bnie spos\u00f3b Chagall i Le Corbusier zacz\u0119li p\u0142odzi\u0107 dla Ko\u015bcio\u0142a. Kaplica Notre-Dame-du-Haut w Ronchamp i klasztor dominika\u0144ski Sainte-Marie-de-la-Tourette, wpisany na list\u0119 francuskich narodowych zabytk\u00f3w sztuki, przesz\u0142y do legendy. Odwiedzaj\u0105 je rzesze turyst\u00f3w.<\/p>\r\n<p>Ale\u2026 No w\u0142a\u015bnie, jest jedno ale\u2026<\/p>\r\n<p><em><strong>Jacek Kowalski<\/strong><\/em><\/p>\r\n<p class=\"zrodlo\">Za: <a href=\"http:\/\/www.pch24.pl\/kosciol--nowoczesnosc--sztuka-i-kicz--po-raz-pierwszy,5558,i.html\">Polonia Christiana &#8211; pch24.pl (2012-09-04) <\/a><\/p>\r\n<h4>\u00a0<\/h4>\r\n<h4>\u00a0<\/h4>\r\n<h4><strong>Ko\u015bci\u00f3\u0142, nowoczesno\u015b\u0107, sztuka i kicz. Po raz drugi<\/strong><\/h4>\r\n<p><strong>Wskutek niemo\u017cno\u015bci bycia dzie\u0142em sztuki kicz razi wzrok ludzi maj\u0105cych jaki taki gust. Jawi si\u0119 im jako tw\u00f3r napuszony, zbudowany z licznych \u201eprzedobrzonych\u201d element\u00f3w zestawionych wedle zasady \u201ekawa na \u0142aw\u0119\u201d, niepasuj\u0105cych do siebie, ale odwo\u0142uj\u0105cych si\u0119 do dzie\u0142 sztuki.<\/strong><\/p>\r\n<table class=\"outset\" style=\"width: 295px; height: 226px;\" align=\"left\">\r\n<tbody>\r\n<tr>\r\n<td><img decoding=\"async\" src=\"http:\/\/www.pch24.pl\/images\/min_mid_big\/mid_5786.jpg\" alt=\"\" width=\"280\" height=\"161\" \/><\/td>\r\n<\/tr>\r\n<tr>\r\n<td>\r\n<p class=\"zrodlo\">Kaplica Notre Dame w Ronchamp, projektu Le Corbusiera. Fot. PhotoPQR\/Le Progres\/Forum<\/p>\r\n<\/td>\r\n<\/tr>\r\n<\/tbody>\r\n<\/table>\r\n<p><strong>I. Ma\u0142e <em>resum\u00c3\u00a9<\/em><\/strong><\/p>\r\n<p>W poprzednim odcinku mowa by\u0142a o tym, jak to przez czas jaki\u015b przyj\u0119\u0142o si\u0119 uwa\u017ca\u0107, i\u017c w wieku XIX Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki przesta\u0142 by\u0107 miejscem powstawania wielkiej sztuki. Na pewno sta\u0142o si\u0119 tak w przypadku sztuki &#8211; by tak rzec &#8211; \u201eg\u0142\u00f3wnego nurtu\u201d, docenianej w podr\u0119cznikach artystycznych dziej\u00f3w ludzko\u015bci, w przypadku sztuki g\u0142o\u015bnej, chwalonej, awangardowej. Bo oto w pewnym momencie Ko\u015bci\u00f3\u0142 zamiast by\u0107 mecenasem artyst\u00f3w pierwszej ligi, sta\u0142 si\u0119 ich (mentalnym) petentem. To znaczy, \u017ce pojawi\u0142y si\u0119 w Ko\u015bciele pr\u00f3by zaimplantowania nowoczesnej sztuki wewn\u0105trz Ko\u015bcio\u0142a &#8211; ale mia\u0142o si\u0119 wra\u017cenie (a przynajmniej niekt\u00f3rzy takie wra\u017cenie miewali), \u017ce ta nowoczesna sztuka i ci nowocze\u015bni arty\u015bci \u201erobili Ko\u015bcio\u0142owi \u0142ask\u0119\u201d\u2026 (cho\u0107 oczywi\u015bcie nie robili niczego za darmo &#8211; nie o tak\u0105 \u201e\u0142ask\u0119\u201d tu chodzi, prosz\u0119 mnie dobrze zrozumie\u0107). Bo nie w Ko\u015bciele jest odt\u0105d miejsce sztuki \u201enajlepszej\u201d.<\/p>\r\n<p>Po tej to w\u0142a\u015bnie linii zaproszono do wsp\u00f3\u0142pracy z Ko\u015bcio\u0142em takie mi\u0119dzy innymi tuzy artystycznego \u015bwiata, jak Marc Chagall i Le Corbusier. I\u017cby w ko\u0144cu i na Ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142yn\u0105\u0142 splendor tej \u201enajlepszej\u201d wsp\u00f3\u0142czesnej sztuki.<\/p>\r\n<p><strong>II. Le Corbusier<\/strong><\/p>\r\n<p>Ko\u015bcio\u0142y i klasztory wzniesione wed\u0142ug projekt\u00f3w Le Corbusiera nie zrywa\u0142y tak zupe\u0142nie z ko\u015bcieln\u0105 tradycj\u0105 &#8211; ale w gruncie rzeczy\u2026 jednak zrywa\u0142y. No owszem, wprowadzona przeze\u0144 \u201erze\u017abiarska\u201d forma kaplicy w Ronchamp przypomina, zw\u0142aszcza atmosfer\u0105 wn\u0119trza, niekt\u00f3re stare\u0144kie, roma\u0144skie ko\u015bci\u00f3\u0142ki dawnej Francji. Jest to po cz\u0119\u015bci wariacja na ten temat, ale kaplica ta wydaje si\u0119 r\u00f3wnie bliska estetyce bunkra czy igloo. Jeszcze bardziej bij\u0105 \u201enieko\u015bcielno\u015bci\u0105\u201d formy klasztoru La Tourette, jak\u017ce &#8211; w czasie, gdy powstawa\u0142y &#8211; \u201enowoczesne\u201d.<\/p>\r\n<p><strong>III. \u2026i duchowo\u015b\u0107 jego wn\u0119trz\u2026<\/strong><\/p>\r\n<p>Co ciekawe, owe modernistyczne klasztory i ko\u015bcio\u0142y zwiedza si\u0119 przyjemnie, tury\u015bci do nich si\u0119 garn\u0105; natomiast z przemieszkiwaniem w nich i ze sprawowaniem liturgii jest ju\u017c (albo by\u0142o) gorzej. Tak przynajmniej s\u0142ysza\u0142em, ale zastrzegam si\u0119: <em>relata refero<\/em>, bo ani w Ronchamp, ani w La Tourette noga moja nie posta\u0142a. Znajomi dominikanie przekazali mi jednak plotk\u0119, wedle kt\u00f3rej duch zakonny w klasztorze La Tourette nie by\u0142 zbyt gor\u0105cy, a jeden z owych znajomych sugerowa\u0142 nawet \u015bcis\u0142\u0105 wi\u0119\u017a pomi\u0119dzy wp\u0142ywem stylistyki Le Corbusiera a rozpadem zakonnej wsp\u00f3lnoty.<\/p>\r\n<p>No c\u00f3\u017c, to po pierwsze plotka, po drugie dow\u00f3d raczej na to, \u017ce nie stylistyka, ale duch nowinkarstwa, kt\u00f3ry j\u0105 wprowadza\u0142, by\u0142 katalizatorem niepo\u017c\u0105danych zmian. Dlaczego tak my\u015bl\u0119? Dlatego, \u017ce te same formy architektury w \u201estylu\u201d Le Corbusiera, przeniesione na grunt polski\u2026, po\u015bredniczy\u0142y w umacnianiu wiary i walce z bezbo\u017cnictwem.<\/p>\r\n<p><strong>IV. \u201eArka Pana\u201d, zasiew wielkiego dzie\u0142a sztuki\u2026 <\/strong><\/p>\r\n<p>Przyk\u0142ad? Pierwszy i najwa\u017cniejszy &#8211; to ko\u015bci\u00f3\u0142 \u201eArka Pana\u201d w Nowej Hucie-Bie\u0144czycach. Jego bry\u0142a powsta\u0142a w spos\u00f3b oczywisty z lecorbusierowskiej inspiracji, wedle \u015bwietnego projektu W\u0142adys\u0142awa Pietrzyka. Jest to bez w\u0105tpienia dzie\u0142o wiekopomne i wielkie. Niemniej, mym skromnym zdaniem, skupi\u0107 si\u0119 w nim na modlitwie z otwartymi oczami, jest du\u017c\u0105 sztuk\u0105; w ka\u017cdym razie mnie si\u0119, jak dot\u0105d, nie uda\u0142o (musz\u0119 pojecha\u0107 jeszcze raz, mo\u017ce teraz wra\u017cenie b\u0119dzie inne i si\u0119 przekonam?).<\/p>\r\n<p>A przecie\u017c przyzna\u0107 trzeba, \u017ce ta w\u0142a\u015bnie \u015bwi\u0105tynia jest ostoj\u0105 wiary i wiary tej \u017cywym \u015bwiadectwem. Nie w\u0105tpi\u0119, \u017ce sta\u0142o si\u0119 tak niezupe\u0142nie za spraw\u0105 formy, lecz jakby na przek\u00f3r formie &#8211; bo powia\u0142 przez ni\u0105 Duch \u015awi\u0119ty, kt\u00f3ry wszak <em>flat ubi vult<\/em>. Nie dziwota: nie kto inny, jak sam arcybiskup Karol Wojty\u0142a wraz z nowohuckim proboszczem ks. J\u00f3zefem Gorzelanym toczyli z komuchami boje o budow\u0119 tej \u015bwi\u0105tyni. Oni, a wraz z nimi dzielni parafianie, sprawili, \u017ce mury \u201eArki Pana\u201d nasi\u0105k\u0142y Duchem \u015awi\u0119tym.<\/p>\r\n<p>Jej forma te\u017c mia\u0142a znaczenie, ale &#8211; jak dla mnie &#8211; raczej przewrotne. Bo w Polsce za komuny propaganda ukazywa\u0142a Ko\u015bci\u00f3\u0142 jako zacofany &#8211; a tu prosz\u0119, budujemy \u201ew najnowocze\u015bniejszym stylu\u201d! Arka Pana &#8211; sta\u0142a si\u0119 wizyt\u00f3wk\u0105 nowoczesnej architektury polskiej. Nadto nowohucki proboszcz i wierni zadbali o inne detale. Papie\u017c Pawe\u0142 VI ofiarowa\u0142 kamie\u0144 w\u0119gielny z bazyliki Konstantyna Wielkiego; pojawi\u0142 si\u0119 te\u017c kamie\u0144 z ksi\u0119\u017cyca &#8211; dar ameryka\u0144skich astronaut\u00f3w, wyeksponowany w prezbiterium; najlepsi wsp\u00f3\u0142cze\u015bni arty\u015bci polscy dali swoje malowid\u0142a i rze\u017aby &#8211; drog\u0119 krzy\u017cow\u0105, krucyfiks, seri\u0119 \u201ePiet Polskich\u201d&#8230; i z ko\u015bcio\u0142a uczyni\u0142a si\u0119 prawdziwa galeria wybitnej polskiej sztuki wsp\u00f3\u0142czesnej.<\/p>\r\n<p><strong>V. \u2026i jego kiczowate owoce<\/strong><\/p>\r\n<p>Prosz\u0119 mnie, Szanowni Czytelnicy, dobrze zrozumie\u0107. \u201eArka Pana\u201d to, powtarzam, wielkie dzie\u0142o sztuki i jeden ze s\u0142up\u00f3w milowych polskiej architektury. Pytanie jednak, czy jest to dzie\u0142o o formie odpowiedniej dla \u015bwi\u0105tyni chrze\u015bcija\u0144skiej? Moim zdaniem &#8211; nie bardzo. Po\u015brednim dowodem na to by\u0142aby wspomniana ju\u017c trudna osi\u0105galno\u015b\u0107 modlitewnego skupienia (nie tylko jam tej trudno\u015bci do\u015bwiadcza\u0142), nie tyle jednak w samej \u201eArce Pana\u201d &#8211; co w miriadach \u201ecentralnych\u201d, halowatych \u015bwi\u0105ty\u0144, kt\u00f3re j\u0105 na\u015bladuj\u0105. Wskutek zasiewu s\u0142awy \u201eArki Pana\u201d zacz\u0119\u0142y bowiem w ca\u0142ym kraju powstawa\u0107 jak grzyby po deszczu \u015bwi\u0105tynie \u201elecorbusierowskie\u201d. Niekiedy maj\u0105 one ciekawe bry\u0142y, ale wn\u0119trza zwykle zion\u0105 bana\u0142em i niesakralno\u015bci\u0105, przypominaj\u0105c szkolne sale gimnastyczne, na dodatek w gigantycznym powi\u0119kszeniu. No i, o ile w dzie\u0142ach Le Corbusiera i w \u201eArce Pana\u201d &#8211; cho\u0107by si\u0119 ich nie lubi\u0142o &#8211; czu\u0107 \u201er\u0119k\u0119 mistrza\u201d, czyli mocn\u0105 jako\u015b\u0107 dzie\u0142a plastycznego &#8211; znaczna liczba polskich na\u015bladownictw wypada blado czy raczej, co gorsza: kiczowato.<\/p>\r\n<p><strong>VI. Rola wzoru <\/strong><\/p>\r\n<p>Kto\u015b powie: piszesz pan bzdury, wszak trudno \u017c\u0105da\u0107 od kiepskich na\u015bladowc\u00f3w, aby dor\u00f3wnali mistrzowi. Ot\u00f3\u017c niekoniecznie. Oceniamy bowiem tak\u017ce przydatno\u015b\u0107 podanego wzoru jako modelu do na\u015bladowania. Gdy por\u00f3wnamy ze sob\u0105 stare, drewniane, wiejskie ko\u015bci\u00f3\u0142ki w ich formach jak najbardziej podstawowych (jedna prostok\u0105tna w rzucie nawa, jedno w\u0119\u017csze, przylegaj\u0105ce do kr\u00f3tszego boku nawy prezbiterium, spadzisty dach, wie\u017ca u wej\u015bcia), b\u0119dziemy musieli przyzna\u0107, \u017ce ten wz\u00f3r bardzo trudno \u201ezepsu\u0107\u201d i \u017ce nawet prymitywne realizacje gwarantuj\u0105 \u201educhow\u0105 jako\u015b\u0107\u201d takiej modlitewnej przestrzeni. Natomiast w przypadku na\u015bladownictw \u201eArki Pana\u201d model by\u0142 wprawdzie genialny, ale na\u015bladownictwa wykaza\u0142y, \u017ce okaza\u0142 si\u0119 zbyt trudny, zbyt ambitny, aby zastosowa\u0107 go masowo. I &#8211; mym skromnym zdaniem &#8211; w efekcie powsta\u0142y liczne ko\u015bcio\u0142y, kt\u00f3re udaj\u0105 wielk\u0105 architektur\u0119, zamiast by\u0107 \u015bwi\u0105tyni\u0105 \u201eprzyjazn\u0105 dla modlitwy\u201d. Powsta\u0142y ko\u015bcio\u0142y-kicze.<\/p>\r\n<p>Ale, co ciekawe, powsta\u0142y te\u017c dzie\u0142a-kicze, kt\u00f3re s\u0105 \u015bwietnymi ko\u015bcio\u0142ami czy obrazami, albo rze\u017abami &#8211; i kt\u00f3re promieniuj\u0105 niezwyk\u0142\u0105 duchowo\u015bci\u0105; i zapraszaj\u0105 do modlitwy, mimo \u017ce swoj\u0105 form\u0105 wydaj\u0105 si\u0119 by\u0107 zaprzeczeniem dobrej sztuki i uciele\u015bnieniem kiczu. Przyk\u0142ady? Dzie\u0142a, kt\u00f3re towarzyszy\u0142y ziemskiej dzia\u0142alno\u015bci \u015bw. Maksymiliana Marii Kolbego. Albo ko\u015bci\u00f3\u0142 w Grzechini (ci, co go znaj\u0105, wiedz\u0105, o co chodzi).\u00a0<\/p>\r\n<p>Obok nich stoj\u0105 te\u017c dzie\u0142a, kt\u00f3re s\u0105 wprawdzie \u015bwietnymi dzie\u0142ami sztuki architektonicznej, ale\u2026 czy s\u0105 dobrymi ko\u015bcio\u0142ami? Nie s\u0105. I co za tym idzie &#8211; skoro nie s\u0105 dobrymi ko\u015bcio\u0142ami, to czy przypadkiem nie maj\u0105 w sobie element\u00f3w\u2026 kiczu w\u0142a\u015bnie?<\/p>\r\n<p><strong>VI. Kicz: c\u00f3\u017c to takiego?<\/strong><\/p>\r\n<p>Kto\u015b zapyta mnie teraz, c\u00f3\u017c to jest kicz? Trudne pytanie, bo definicji kiczu pada\u0142o wiele, nadto poj\u0119cie owo powsta\u0142o stosunkowo niedawno (sto kilkadziesi\u0105t lat temu). Generalnie na nasz u\u017cytek mo\u017cna by rzec, \u017ce kicz to taki rodzaj dzie\u0142a sztuki, kt\u00f3re dzie\u0142em sztuki niekoniecznie jest, bowiem zamierza je tylko obcesowo udawa\u0107. Wskutek tej niemo\u017cno\u015bci bycia dzie\u0142em sztuki kicz razi wzrok ludzi maj\u0105cych jaki taki gust. Jawi si\u0119 im jako tw\u00f3r napuszony, zbudowany z licznych \u201eprzedobrzonych\u201d element\u00f3w zestawionych wedle zasady \u201ekawa na \u0142aw\u0119\u201d, niepasuj\u0105cych do siebie, ale odwo\u0142uj\u0105cych si\u0119 do dzie\u0142 sztuki \u201ewysokiej\u201d czy \u201eprawdziwej\u201d (aczkolwiek dzi\u015b wszystkie te okre\u015blenia staj\u0105 si\u0119 coraz bardziej puste, jako \u017ce obecnie wszystko mo\u017cna okre\u015bli\u0107 sztuk\u0105\u2026). Kicz schlebia za to osobnikom niewyrobionym &#8211; zabiegaj\u0105c swoj\u0105 form\u0105, i\u017cby uznali go za dzie\u0142o sztuki \u201ewysokiej\u201d.<\/p>\r\n<p>Zazwyczaj, je\u015bli m\u00f3wi si\u0119 o kiczu w ko\u015bciele &#8211; przywo\u0142uje si\u0119 religijny, \u201eprzes\u0142odzony\u201d kicz znany z dawnych, powielanych od wieku XIX obrazk\u00f3w \u201eod Komunii \u015awi\u0119tej\u201d. O tym kiczu napisz\u0119 ju\u017c za chwil\u0119 &#8211; i ostrzegam \u017ce b\u0119d\u0119 go broni\u0142 przed nazywaniem kiczem. Ale to w nast\u0119pnym odcinku.<\/p>\r\n<p><strong>VII. Wnioski <\/strong><\/p>\r\n<p>Tymczasem pozwol\u0119 sobie zarejestrowa\u0107 dwa wnioski p\u0142yn\u0105ce z powy\u017cszych rozwa\u017ca\u0144. Po pierwsze, wypada zauwa\u017cy\u0107, i\u017c istnieje kicz \u201enowoczesny\u201d, jak udowodni\u0142y kiepskie na\u015bladownictwa \u201eArki Pana\u201d. Po drugie jednak &#8211; zar\u00f3wno w przypadku genialnej \u201eArki Pana\u201d, jak i jej na\u015bladownictw &#8211; nie ma regu\u0142. Co\u015b, co jest doskona\u0142ym dzie\u0142em sztuki, mo\u017ce nie by\u0107 \u201edobrym ko\u015bcio\u0142em\u201d, bo go tylko \u201eudaje\u201d. Dzie\u0142o takie kiczem wprawdzie nie jest, ale\u2026 nosi w sobie jego ziarno. Za to ko\u015bci\u00f3\u0142-kicz i obraz-kicz mo\u017ce si\u0119 jednak okaza\u0107 dzie\u0142em wyj\u0105tkowym, duchowo promieniuj\u0105cym i cennym.<\/p>\r\n<p>S\u0105 to paradoksy, o kt\u00f3rych warto pami\u0119ta\u0107.<\/p>\r\n<p><em><strong>Jacek Kowalski<\/strong><\/em><\/p>\r\n<p class=\"zrodlo\">Za: <a href=\"http:\/\/www.pch24.pl\/kosciol--nowoczesnosc--sztuka-i-kicz--po-raz-pierwszy,5558,i.html\">Polonia Christiana &#8211; pch24.pl (2012-09-12) <\/a><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Ko\u015bci\u00f3\u0142, nowoczesno\u015b\u0107, sztuka i kicz. Po raz pierwszy Sztuka &#8211; ta \u201eprzoduj\u0105ca\u201d, ta \u201ewsp\u00f3\u0142czesna\u201d &#8211; oderwa\u0142a si\u0119 od swojej sakralnej funkcji jako funkcji g\u0142\u00f3wnej. Sta\u0142a si\u0119 zabawk\u0105 samych artyst\u00f3w i wielbicieli formy, z czasem za\u015b i aposto\u0142\u00f3w r\u00f3\u017cnych nowych wiar. Przede wszystkim &#8211; specyficznej wiary w sztuk\u0119 sam\u0105 jako tak\u0105. Caravaggio, Wieczerza w Emaus. Repr. [&hellip;]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[135],"tags":[97,79,33],"class_list":["post-60808","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-nauczanie-katolickie","tag-pseudo-art","tag-v2-architecture","tag-vaticanum2"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/60808","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=60808"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/60808\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=60808"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=60808"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=60808"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}