{"id":60749,"date":"2012-09-10T20:21:36","date_gmt":"2012-09-11T01:21:36","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=60749"},"modified":"2012-09-10T20:21:36","modified_gmt":"2012-09-11T01:21:36","slug":"sowieci-postawili-chlewnie-na-cmentarzu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=60749","title":{"rendered":"Sowieci postawili chlewni\u0119 na cmentarzu"},"content":{"rendered":"

Z Leokadi\u0105 Nowik, wywiezion\u0105 z matk\u0105 i rodze\u0144stwem do obozu pracy w Kargowinie na Syberii, uczestniczk\u0105 bia\u0142ostockiego XII Marszu \u0179ywej Pami\u0119ci Sybiru, rozmawia Adam Bia\u0142ous <\/strong><\/em>

Sk\u0105d Sowieci wywie\u017ali Pani\u0105 na Wsch\u00f3d? <\/strong><\/p>\r\n

– Przed wojn\u0105 mieszkali\u015bmy w osadzie Zababie, niedaleko miasteczka Pru\u017can, po\u0142o\u017conego na Polesiu, blisko dawnej granicy z Sowietami. Zababie by\u0142o osad\u0105 wojskow\u0105 za\u0142o\u017con\u0105 przez 18 os\u00f3b, m.in. mojego dziadka, by\u0142ych \u017co\u0142nierzy Wojska Polskiego walcz\u0105cych o niepodleg\u0142o\u015b\u0107 Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1914-1921. Po ci\u0119\u017ckich walkach, po bojowych trudach, otrzymali ziemi\u0119, kt\u00f3r\u0105 trzeba by\u0142o zagospodarowa\u0107. Nie mieli nic opr\u00f3cz utrudzonych i nieraz okaleczonych r\u0105k. Nie mieli r\u00f3wnie\u017c cz\u0119sto przygotowania rolniczego. Uczyli si\u0119 wi\u0119c wzajemnie od siebie. Byli to ludzie zahartowani w boju i nie przera\u017ca\u0142a ich praca na roli. Chocia\u017c nie mieli \u017cadnego sprz\u0119tu ani inwentarza, to zaci\u0105gn\u0105wszy po\u017cyczki, budowali domy, budynki gospodarcze, kupowali maszyny i inwentarz.

Kiedy po raz pierwszy odczuli\u015bcie sowiecki terror? <\/strong><\/p>\r\n

– By\u0142o to zaraz po wkroczeniu do Polski wojsk sowieckich 17 wrze\u015bnia 1939 roku. Natychmiast zacz\u0119\u0142y si\u0119 grabie\u017ce i niszczenie ludno\u015bci posiadaj\u0105cej wi\u0119ksze gospodarstwa, mordowanie ludzi wykszta\u0142conych, inteligencji oraz tych, kt\u00f3rzy zajmowali stanowiska w urz\u0119dach. W Pru\u017canie biedota \u017cydowska wita\u0142a wojska sowieckie z kwiatami. Ich m\u0142odzie\u017c i dzieci z czerwonymi opaskami na r\u0119kawach i portretem Stalina wznosili powitalne okrzyki. Spo\u0142eczno\u015b\u0107, kt\u00f3ra dotychczas \u017cy\u0142a zgodnie, utrzymywa\u0142a przyjazne stosunki, podzieli\u0142a si\u0119. Miasteczko nasze si\u0119 zmieni\u0142o. Ludzie patrzyli na siebie nieufnie. Dawniej zdawa\u0142o si\u0119, \u017ce wszyscy \u017cyli zgodnie, \u017ce nie ma r\u00f3\u017cnicy mi\u0119dzy Polakiem, Bia\u0142orusinem i \u017bydem. Teraz trzeba by\u0142o uwa\u017ca\u0107, \u017ceby nie wypowiedzie\u0107 nieopatrznie niepotrzebnego s\u0142owa. M\u00f3j ojciec, kt\u00f3ry uczestniczy\u0142 w kampanii wrze\u015bniowej, zosta\u0142 przez Sowiet\u00f3w aresztowany, wi\u0119cej go ju\u017c nie zobaczyli\u015bmy.

Jak Pani pami\u0119ta tragedi\u0119 aresztowania i deportacji? <\/strong><\/p>\r\n

– Kiedy nas wywo\u017cono na Sybir, m.in. moj\u0105 mam\u0119, mnie, moj\u0105 siostr\u0119 i brata – mia\u0142am ju\u017c 14 lat. By\u0142am wi\u0119c zdolna do oceny, mniej wi\u0119cej, otaczaj\u0105cej mnie rzeczywisto\u015bci. By\u0142o to 10 lutego 1940 roku. Trzydzie\u015bci stopni mrozu. Wczesnym rankiem dobija si\u0119 trzech czerwonoarmiejc\u00f3w. Pocz\u0105tkowo mama nie otwiera\u0142a drzwi, ale uderzenie kolb\u0105 w okno oznajmi\u0142o, \u017ce mog\u0105 wybi\u0107 okno, a przecie\u017c by\u0142 \u015brodek zimy. Dr\u017c\u0105ca podesz\u0142a do drzwi i odsun\u0119\u0142a zasuwk\u0119. Jeden z nieproszonych go\u015bci wyj\u0105\u0142 wtedy papier z kieszeni i odczyta\u0142: „S roskazu wierchownowo sowieta przesiedlamy was do drugowo obwodu”. Mama, nie znaj\u0105c j\u0119zyka rosyjskiego, niewiele pocz\u0105tkowo z tego zrozumia\u0142a. Dopiero kiedy powiedzia\u0142, \u017ceby zbiera\u0142a si\u0119, zacz\u0119\u0142a zdawa\u0107 sobie spraw\u0119 z sytuacji. Rozkazano nam wsiada\u0107 do sa\u0144. Za chwil\u0119 stracili\u015bmy z oczu rodzinny dom i wszystko to, co by\u0142o z nim zwi\u0105zane, nie wiedz\u0105c, \u017ce na zawsze, \u017ce nigdy ju\u017c tu nie wr\u00f3cimy i nie zobaczymy rodzinnych stron. Zgrupowano nas w szkole w Rudnikach. Tu spotka\u0142y si\u0119 rodziny osadnik\u00f3w z Zababia, Kletnego, Czarnych \u0141oz\u00f3w, Agatowa i innych. Byli te\u017c nauczyciele, gajowi i bogatsi gospodarze. T\u0142oczyli si\u0119 wszyscy na pod\u0142odze mi\u0119dzy tobo\u0142ami powi\u0105zanymi w r\u00f3\u017cnego rodzaju kapy, koce, pasiaki czy kilimy. Starzy ludzie z siwymi g\u0142owami, kobiety i dzieci, m\u0142odzie\u017c i m\u0119\u017cczy\u017ani. Rano, 11 lutego, polecono nam za\u0142adowa\u0107 si\u0119 na sanie. Mr\u00f3z trzydzie\u015bci stopni. Nawet wtedy, gdy dojechali\u015bmy do stacji Ora\u0144czyce przed towarowe wagony, nikomu nie przysz\u0142o do g\u0142owy, \u017ce w\u0142a\u015bnie ogl\u0105damy ostatni skrawek polskiego nieba.

Jakie by\u0142y warunki egzystencji na Sybirze? <\/strong><\/p>\r\n

– Po podr\u00f3\u017cy trwaj\u0105cej miesi\u0105c, odbytej w nieludzkich warunkach, w bydl\u0119cych wagonach, dowieziono nas do kresu naszej w\u0119dr\u00f3wki – Kargowiny. To skr\u00f3t nazwy obozu zwanego wcze\u015bniej KARA GOSPOD WINOWATYCH. Miejsce znajduj\u0105ce si\u0119 na prawym brzegu p\u00f3\u0142nocnej Dwiny, otoczone niebosi\u0119\u017cnym lasem, nie do przebycia od strony p\u00f3\u0142nocnej. By\u0142 to ob\u00f3z by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w dozorowanych przez NKWD. Przed naszym przyjazdem gdzie\u015b ich przetransportowano. Ulokowano nas w niewielkim pokoju, w drewnianym, du\u017cym budynku. Ju\u017c trzeciego dnia kazano nam pracowa\u0107. Do pracy trzeba by\u0142o i\u015b\u0107 cztery kilometry po pas w \u015bniegu. Szli\u015bmy g\u0119siego, zmieniaj\u0105c si\u0119 co pewien czas, gdy\u017c pierwsi szybko si\u0119 m\u0119czyli, toruj\u0105c drog\u0119 w g\u0142\u0119bokim \u015bniegu. Ka\u0142ku – tak nazywa\u0142a si\u0119 miejscowo\u015b\u0107, w kt\u00f3rej wyznaczono nam pierwsz\u0105 prac\u0119. Le\u017ca\u0142y tam zwa\u0142y drzewa grubo przysypane \u015bniegiem. Dzieciom polecono odrzuca\u0107 \u015bnieg ze zwa\u0142\u00f3w drewna oraz przekopywa\u0107 przej\u015bcia w miejscu pracy. Pocz\u0105tkowo praca ta nas bawi\u0142a i stwarza\u0142a nawet przyjemno\u015b\u0107. Jednak po kilku godzinach byli\u015bmy ju\u017c dobrze zm\u0119czeni, a po o\u015bmiu godzinach, kiedy wracali\u015bmy do domu, te cztery kilometry drogi po \u015bniegu by\u0142y koszmarne. Zadaniem kobiet, m.in. mojej mamy, by\u0142o pi\u0142owanie drzewa na kawa\u0142ki metrowej d\u0142ugo\u015bci, r\u0105banie na szczapy i uk\u0142adanie w metrach sze\u015bciennych. Norma wynosi\u0142a cztery metry sze\u015bcienne dziennie. Moja mama rozpocz\u0119\u0142a t\u0119 prac\u0119 razem z pani\u0105 Jasi\u0105 Olsza\u0144sk\u0105. Obie nigdy wcze\u015bniej nie trzyma\u0142y w r\u0119kach ani pi\u0142y, ani siekiery. Pi\u0142a wi\u0119c jak chcia\u0142a, tak skaka\u0142a po zamarzni\u0119tym drewnie. Z siekier\u0105 i \u017celaznym klinem by\u0142o jeszcze gorzej. Kiedy pi\u0142a zgrzyta\u0142a i gi\u0119\u0142a si\u0119 we wszystkie strony, mo\u017cna by\u0142o straci\u0107 r\u0119k\u0119 albo co najmniej p\u00f3\u0142 nogi. Zaledwie po godzinie takiej katorgi wszystkie by\u0142y zm\u0119czone i spocone. Praca by\u0142a ponad si\u0142y, do tego choroby i s\u0142abe \u017cywienie, czasem g\u0142\u00f3d. Ludzie tego nie wytrzymywali, szczeg\u00f3lnie dzieci. Pani M\u0142y\u0144cowa, kt\u00f3ra mia\u0142a siedmioro dzieci, wr\u00f3ci\u0142a do kraju tylko ze Zdzisi\u0105, reszta zmar\u0142a.

Czy na terenie obozu by\u0142 cmentarz, na kt\u00f3rym mo\u017cna by\u0142o chowa\u0107 swoich bliskich zmar\u0142ych? <\/strong><\/p>\r\n

– Cmentarz utworzono tu\u017c za Kargowin\u0105 w lesie, w\u015br\u00f3d ogromnych sosen i \u015bwierk\u00f3w. Szybko zape\u0142nia\u0142 si\u0119 i powi\u0119ksza\u0142. Dzieci umiera\u0142y jedno po drugim, a tak\u017ce ludzie starsi nie wytrzymywali warunk\u00f3w, jakie tu panowa\u0142y. Latem bodaj\u017ce roku 1943 na cmentarz przywieziono materia\u0142y budowlane. Wszyscy my\u015bleli, \u017ce nasz cmentarz ogrodz\u0105. Kiedy zacz\u0119to stawia\u0107 podmur\u00f3wki z grubych bali, okaza\u0142o si\u0119 jednak, \u017ce na cmentarzu buduj\u0105… chlewni\u0119. Ludzie zacz\u0119li protestowa\u0107, p\u0142aka\u0107, chodzi\u0107 z pro\u015bbami do naczelnika. Wszyscy s\u0142yszeli jednakow\u0105 odpowied\u017a: „Takoj prikaz” (Takie zarz\u0105dzenie). Ojciec mojej mamy, Piotr Zimnoch, zmar\u0142 jesieni\u0105 1941 roku, a pan Janowski – latem. Zosta\u0142 pochowany na tym cmentarzu. Mama z pani\u0105 Janowsk\u0105 posz\u0142y wi\u0119c z pro\u015bb\u0105 do biura i prosi\u0142y z p\u0142aczem, \u017ce przecie\u017c tu wko\u0142o jest du\u017co pustych obszar\u00f3w, gdzie mo\u017cna budowa\u0107, a Polacy pomog\u0105, je\u017celi trzeba b\u0119dzie co\u015b wykarczowa\u0107. Tu s\u0105 wszystko \u015bwie\u017ce groby. T\u0142umaczy\u0142y mu, \u017ce na ca\u0142ym \u015bwiecie w r\u00f3\u017cnych systemach jest szacunek dla zmar\u0142ych. Milcza\u0142 jak g\u0142az, sta\u0142 spokojnie, wpatruj\u0105c si\u0119 w pod\u0142og\u0119. Zanim opu\u015bcili\u015bmy Kargowin\u0119, po tym cmentarzu nie zosta\u0142 ju\u017c \u017caden \u015blad. W\u00f3wczas nikt nie rozumia\u0142, kto m\u00f3g\u0142 wyda\u0107 taki bezduszny rozkaz. Komu zale\u017ca\u0142o, aby zniszczy\u0107 cmentarz? C\u00f3\u017c on komu m\u00f3g\u0142 przeszkadza\u0107? Dzi\u015b ju\u017c wiemy, kto i dlaczego wydawa\u0142 rozkazy, aby zatuszowa\u0107 zag\u0142ad\u0119 Polak\u00f3w, aby zniszczy\u0107 nawet ich groby. My, kt\u00f3rzy prze\u017cyli\u015bmy Sybir, wr\u00f3cili\u015bmy do Polski z mam\u0105 i rodze\u0144stwem w roku 1946, mamy obowi\u0105zek przekazywa\u0107 wiedz\u0119 o wyw\u00f3zkach, m.in. o tej profanacji grob\u00f3w naszych bliskich, kolejnym pokoleniom Polak\u00f3w. Trzeba to pami\u0119ta\u0107, \u017ceby si\u0119 nie powt\u00f3rzy\u0142o.

Dzi\u0119kuj\u0119 za rozmow\u0119. <\/strong><\/p>\r\n

Adam Bia\u0142ous<\/em><\/strong><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Z Leokadi\u0105 Nowik, wywiezion\u0105 z matk\u0105 i rodze\u0144stwem do obozu pracy w Kargowinie na Syberii, uczestniczk\u0105 bia\u0142ostockiego XII Marszu \u0179ywej Pami\u0119ci Sybiru, rozmawia Adam Bia\u0142ous Sk\u0105d Sowieci wywie\u017ali Pani\u0105 na Wsch\u00f3d? – Przed wojn\u0105 mieszkali\u015bmy w osadzie Zababie, niedaleko miasteczka Pru\u017can, po\u0142o\u017conego na Polesiu, blisko dawnej granicy z Sowietami. Zababie by\u0142o osad\u0105 wojskow\u0105 za\u0142o\u017con\u0105 przez […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[215],"tags":[66,188,50,59],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/60749"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=60749"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/60749\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=60749"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=60749"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=60749"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}