{"id":60112,"date":"2012-08-24T21:42:14","date_gmt":"2012-08-25T02:42:14","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=60112"},"modified":"2012-08-24T21:42:14","modified_gmt":"2012-08-25T02:42:14","slug":"biblioteka-polaka-prof-piotr-jaroszynski","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=60112","title":{"rendered":"Biblioteka Polaka – prof. Piotr Jaroszy\u0144ski<\/em>"},"content":{"rendered":"

Od czasu do czasu przewija si\u0119 w mediach debata po\u015bwi\u0119cona zawarto\u015bci kanonu lektur szkolnych. Wywo\u0142uj\u0105 j\u0105 najcz\u0119\u015bciej decyzje ministra, moc\u0105 kt\u00f3rych pewni autorzy lub pewne dzie\u0142a znikaj\u0105, by w ich miejsce pojawi\u0142y si\u0119 nowe twarze i nowe utwory. Decyzje motywowane s\u0105 trosk\u0105 o dobro uczni\u00f3w, cho\u0107 co dociekliwsi odgaduj\u0105, \u017ce maj\u0105 one pod\u0142o\u017ce polityczne, a nawet ideologiczne. Minister jest z klucza partyjnego, a co partia, to inna ideologia. Doj\u015bcie jakiej\u015b partii do w\u0142adzy oznacza mo\u017cliwo\u015b\u0107 upowszechniania jej ideologii poprzez agendy pa\u0144stwowe oraz podleg\u0142e lub kontrolowane przez pa\u0144stwo instytucje. Do nich nale\u017c\u0105 te\u017c plac\u00f3wki edukacyjne i okre\u015blenie podstawowych ram edukacji. W tych ramach mie\u015bci si\u0119 kanon lektur obowi\u0105zkowych, kt\u00f3ry musz\u0105 uwzgl\u0119dnia\u0107 w swym programie wszystkie szko\u0142y, zar\u00f3wno pa\u0144stwowe, jak i prywatne; materia\u0142 z tych lektur znale\u017a\u0107 si\u0119 mo\u017ce w r\u00f3\u017cnego rodzaju egzaminach, w tym r\u00f3wnie\u017c na maturze. W czasach PRL kanon by\u0142 wzgl\u0119dnie stabilny, poniewa\u017c jedna partia posiada\u0142a pe\u0142ni\u0119 w\u0142adzy, natomiast w III RP cz\u0119sto si\u0119 zmienia\u0142, poniewa\u017c stosunkowo cz\u0119sto zmienia\u0142y si\u0119 partie rz\u0105dz\u0105ce.<\/p>\r\n

Dlaczego zawarto\u015b\u0107 kanonu jest tak wa\u017cna? Znajduj\u0105 si\u0119 w nim dzie\u0142a, kt\u00f3rych tre\u015b\u0107 nie jest tylko informacj\u0105, ale jest formacj\u0105 m\u0142odego cz\u0142owieka. Formacj\u0105, poniewa\u017c kszta\u0142tuje jego intelekt, mentalno\u015b\u0107, psychik\u0119, wra\u017cliwo\u015b\u0107, smak, morale. Z jednej strony m\u0142ody cz\u0142owiek jest w\u0142a\u015bnie w takim wieku, \u017ce podatny jest na kszta\u0142towanie, z drugiej za\u015b – dzie\u0142a sztuki, w tym literatura, posiadaj\u0105 w sobie szczeg\u00f3ln\u0105 moc formuj\u0105c\u0105, to nie jest rzecz oboj\u0119tna. A poniewa\u017c kanon jest obowi\u0105zkowy dla wszystkich m\u0142odych ludzi, to pojawi si\u0119 pewien typ m\u0142odego cz\u0142owieka, a w naszym wypadku m\u0142odego Polaka, jako w\u0142a\u015bnie wynik aplikacji kanonu. Jednym s\u0142owem, kanon staje si\u0119 narz\u0119dziem masowej formacji m\u0142odzie\u017cy, w z\u0142ym albo w dobrym kierunku, ale masowej. Ta masowo\u015b\u0107 jest jednak dla ucznia i jego rodzic\u00f3w nierozpoznawalna, poniewa\u017c edukacj\u0119 postrzega wy\u0142\u0105cznie przez pryzmat w\u0142asnej klasy czy szko\u0142y. Natomiast ci, kt\u00f3rzy opracowuj\u0105 i zatwierdzaj\u0105 kanon, doskonale zdaj\u0105 sobie spraw\u0119 z jego masowego efektu. W tym momencie walka o kanon, a wi\u0119c o to, kogo i jakie dzie\u0142a musi pozna\u0107 ka\u017cdy m\u0142ody Polak, to zaiste wr\u0119cz walka o Nar\u00f3d, bo walka o dusz\u0119 Narodu. Czy i w jakiej postaci przetrwa, je\u015bli to w\u0142a\u015bnie wsp\u00f3lna \u015bwiadomo\u015b\u0107 oparta na wsp\u00f3lnej kulturze, w tym literaturze, stanowi ten najwa\u017cniejszy szlif narodowo\u015bci?<\/p>\r\n

Jest jasne, \u017ce je\u015bli przy w\u0142adzy s\u0105 libera\u0142owie i kosmopolici, to kanon lektur b\u0119dzie odzwierciedleniem ich ideologii, a wi\u0119c wyeliminowane zostan\u0105 ksi\u0105\u017cki o wyrazistym, g\u0142\u0119bokim i komunikatywnym (w wymiarze wielu pokole\u0144!) patriotyzmie, a w to miejsce wci\u015bni\u0119te zostan\u0105 dzie\u0142a kontrowersyjne, demoralizuj\u0105ce lub wr\u0119cz blu\u017aniercze, sztucznie nag\u0142o\u015bnione, ksi\u0105\u017cki, kt\u00f3rych rola jest nie edukacyjna, lecz destrukcyjna. Przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 sukcesywna eliminacja dzie\u0142 Sienkiewicza i propagowanie Gombrowicza.<\/p>\r\n

Taki kanon opatrzony piecz\u0119ci\u0105 ministerstwa wygl\u0105da powa\u017cnie, a wr\u0119cz gro\u017anie: w\u0142adza nakazuje, ale pami\u0119tajmy, \u017ce cho\u0107 za urz\u0119dami stoj\u0105 ludzie, to jako urz\u0119dnicy musz\u0105 s\u0142ucha\u0107 w\u0142adz coraz wy\u017cszych i wy\u017cszych, krajowych, a mo\u017ce i zagranicznych. W efekcie z uwagi na si\u0142\u0119 oddzia\u0142ywania kanonu w skali masowej jego zawarto\u015b\u0107 staje si\u0119 towarem bardzo reglamentowanym. A skoro dzi\u015b dominuje liberalizm i kosmopolityzm, co wida\u0107 po skali wyzbywania si\u0119 suwerenno\u015bci politycznej i samowystarczalno\u015bci ekonomicznej, to nie trzeba zbyt d\u0142ugo si\u0119 zastanawia\u0107, by zrozumie\u0107, \u017ce na polu edukacji musi nast\u0119powa\u0107 proces wyja\u0142awiania kolejnych pokole\u0144 Polak\u00f3w z ich to\u017csamo\u015bci narodowej, czyli z polsko\u015bci. Dzia\u0142ania te prowadzone s\u0105 z pe\u0142n\u0105 determinacj\u0105 i bezlito\u015bnie. A wszystko zaczyna si\u0119 nie od kanonu, ale od\u2026 alfabetu. Tak, to wszystko zaczyna si\u0119 od polskiego alfabetu, kt\u00f3rego uczniowie nie znaj\u0105 i maj\u0105 nie zna\u0107. Dzi\u0119ki temu nie b\u0119d\u0105 potrafili czyta\u0107. A gdy nie b\u0119d\u0105 umieli czyta\u0107, to nie b\u0119d\u0105 umieli pisa\u0107. A gdy nie b\u0119d\u0105 umieli czyta\u0107 i pisa\u0107, to nie b\u0119d\u0105 umieli si\u0119 wypowiada\u0107, nie b\u0119d\u0105 potrafili analizowa\u0107, nie b\u0119d\u0105 potrafili rozumowa\u0107. To co b\u0119d\u0105 potrafili? Rozwi\u0105zywa\u0107 testy i ogl\u0105da\u0107 filmow\u0105 wersj\u0119 klasyki. Ogl\u0105danie filmu nie wymaga alfabetyzacji, skuteczno\u015b\u0107 zdania testu zale\u017cy od liczby b\u0142\u0119dnych odpowiedzi. Nie musz\u0119 umie\u0107 czyta\u0107 i pisa\u0107, \u017ceby patrze\u0107 w ekran, na kt\u00f3rym migaj\u0105 obrazki. Je\u017celi w te\u015bcie s\u0105 dwie odpowiedzi, jedna b\u0142\u0119dna, druga dobra, to mam 50 procent szans, \u017ce trafi\u0119, nie znaj\u0105c odpowiedzi prawid\u0142owej. Je\u017celi odpowiedzi b\u0142\u0119dnych jest wi\u0119cej, to odpowiednio szanse malej\u0105, ale z kolei ruchome mog\u0105 by\u0107 kryteria uznania testu za zdany pozytywnie. Mo\u017ce wystarczy\u0107 30 procent, by test zaliczy\u0107. W ten spos\u00f3b edukacja utrwala analfabetyzm lub generuje wt\u00f3rnych analfabet\u00f3w z dyplomami. Jednym z istotnych element\u00f3w takiej w\u0142a\u015bnie strategii jest kanon: jego zawarto\u015b\u0107, metoda poznawania i egzekwowania. To nie s\u0105 \u017carty, to dzieje si\u0119 na naszych oczach, cho\u0107 \u017ceby to rozumie\u0107, oczy nie wystarcz\u0105.<\/p>\r\n

Ksi\u0105\u017cka to rzecz i zwyczajna, i nadzwyczajna. Zwyczajna, gdy patrzymy na ni\u0105 jako na zszyty lub sklejony plik zadrukowanych kartek. Nadzwyczajna, gdy znajduj\u0105ce si\u0119 w niej znaki staj\u0105 si\u0119 kluczem, kt\u00f3ry otwiera okno na \u015bwiat i na wszech\u015bwiat, na cz\u0142owieka, na innych i na Boga. A je\u015bli obok pi\u0119kna jest tam r\u00f3wnie\u017c prawda i dobro, to taka zwyk\u0142a rzecz jak ksi\u0105\u017cka mo\u017ce by\u0107 dla duszy najcenniejszym pokarmem, wstrz\u0105sem, ol\u015bnieniem. Nie dla jednej duszy, dla milion\u00f3w, nie tylko dawniej, ale i teraz. Ksi\u0105\u017cka mo\u017ce zmieni\u0107 bieg historii. Cyceron napisa\u0142 niewielk\u0105 ksi\u0105\u017ceczk\u0119 zatytu\u0142owan\u0105 \u201eHortensjusz\u201d. By\u0142a to zach\u0119ta do filozofii, czyli do poznawania i oddawania si\u0119 m\u0105dro\u015bci (dzi\u015b znamy tylko jej fragmenty). Zdarzy\u0142o si\u0119, a by\u0142 to rok 373 po Chrystusie, \u017ce pewien 19-letni, bardzo zdolny m\u0142odzieniec, b\u0142yskotliwy w zakresie sztuki oratorskiej, oddany sekcie manichejskiej, kt\u00f3remu si\u0119 wydawa\u0142o, \u017ce pozjada\u0142 ju\u017c wszystkie rozumy, si\u0119gn\u0105\u0142 po t\u0119 ksi\u0105\u017ceczk\u0119, by dozna\u0107 wstrz\u0105su. Po latach wspomina\u0142: \u201eTo w\u0142a\u015bnie ona zmieni\u0142a uczucia moje i ku Tobie, Panie, zwr\u00f3ci\u0142a moje modlitwy, i nowe, odmienne wzbudzi\u0142a we mnie \u017cyczenia i pragnienia. [\u2026] Niewiarygodnym wprost \u017carem serca zacz\u0105\u0142em t\u0119skni\u0107 do nie\u015bmiertelno\u015bci, jak\u0105 daje m\u0105dro\u015b\u0107\u201d. Tym m\u0142odzie\u0144cem, kt\u00f3rego tw\u00f3rczo\u015b\u0107 sta\u0142a si\u0119 p\u00f3\u017aniej jednym z najwa\u017cniejszych kamieni milowych chrze\u015bcija\u0144stwa i kultury zachodniej, by\u0142 \u015bw. Augustyn (Wyznania, III, 4). Kto wie, czy tak by si\u0119 sta\u0142o, gdyby nie ta ma\u0142a ksi\u0105\u017ceczka.<\/p>\r\n

S\u0105 ksi\u0105\u017cki, kt\u00f3re odgrywaj\u0105 niezwyk\u0142\u0105 rol\u0119 narodowo-spo\u0142eczn\u0105, poniewa\u017c ukazuj\u0105 obszar wsp\u00f3lnej ziemi, wsp\u00f3lnego nieba, wsp\u00f3lnych dziej\u00f3w, wsp\u00f3lnego j\u0119zyka jednostek, kt\u00f3re z r\u00f3\u017cnych powod\u00f3w, w tym celowego dzia\u0142ania wrog\u00f3w, pogubi\u0142y si\u0119, uleg\u0142y atomizacji. I nagle pojawia si\u0119 dzie\u0142o, w kt\u00f3rym wszyscy cz\u0142onkowie jakiego\u015b spo\u0142ecze\u0144stwa odkrywaj\u0105, \u017ce s\u0105 wsp\u00f3lnot\u0105. Tak\u0105 rol\u0119 odegra\u0142a \u201eTrylogia\u201d Sienkiewicza, czytana w polskich wsp\u00f3lnotach, wiejskich, miejskich, dworskich. Kazimiera I\u0142\u0142akowicz\u00f3wna wspomina: \u201eCzyta\u0142o si\u0119 miesi\u0105cami wsp\u00f3lnie \u00bbTrylogi\u0119\u00ab. Sienkiewicz zast\u0119powa\u0142 w samotnym dzieci\u0144stwie na wsi literalnie wszystko: towarzyszy zabaw, podr\u00f3\u017ce, teatr, muzyk\u0119 i pierwsz\u0105 mi\u0142o\u015b\u0107 (Niewczesne wynurzenia, Warszawa 1958, s. 232). A jak mocny by\u0142 to wp\u0142yw, niech po\u015bwiadcz\u0105 dalsze s\u0142owa naszej poetki: \u201eZ dzieci\u0144stwa, kt\u00f3re podobno ludziom starszym najwyra\u017aniej jawi si\u0119 w pami\u0119ci – nie pozosta\u0142o mi prawie nic, pr\u00f3cz postaci z ksi\u0105\u017cek, stokro\u0107 wyra\u017aniejszych dla mnie ni\u017c \u017cywe osoby\u201d.<\/p>\r\n

A wi\u0119c s\u0105 ksi\u0105\u017cki i ksi\u0105\u017cki, jedne to tylko zadrukowany papier, inne to obejmuj\u0105ce niebo i ziemi\u0119, my\u015bl i serce, przesz\u0142o\u015b\u0107 i przysz\u0142o\u015b\u0107 arcydzie\u0142a. Ale na to, by ksi\u0105\u017cka sta\u0142a si\u0119 arcydzie\u0142em, ona sama nie wystarczy. Potrzebny jest ten, kto zawarty w niej \u015bwiat o\u017cywi i wskrzesi. Potrzebny jest czytelnik, kt\u00f3ry wie, jak zabra\u0107 si\u0119 za ksi\u0105\u017ck\u0119. Kto\u015b powie: nic prostszego, ksi\u0105\u017ck\u0119 trzeba przeczyta\u0107. Trzeba, ale czy ka\u017cdy umie czyta\u0107? Czy rodzice ucz\u0105 swoje pociechy sztuki czytania? Czy szko\u0142a faktycznie uczy czytania niejako z urz\u0119du? R\u00f3\u017cnie to wygl\u0105da, ale na pewno z roku na rok coraz gorzej. Je\u017celi coraz wi\u0119cej os\u00f3b doros\u0142ych, w tym os\u00f3b publicznych, ma autentyczne problemy z m\u00f3wieniem i pisaniem, pope\u0142niaj\u0105c ra\u017c\u0105ce b\u0142\u0119dy albo pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 czy to wy\u015bwiechtanymi frazesami, czy przygotowanymi przez PR-owc\u00f3w schematami, to znaczy, \u017ce edukacja domowa i szkolna musz\u0105 mocno kule\u0107.<\/p>\r\n

Zanim odpowiemy na pytanie, co powinien zawiera\u0107 kanon lektur podstawowych, kt\u00f3rego celem by\u0142oby uformowanie m\u0142odego Polaka, musimy jeszcze raz podkre\u015bli\u0107, \u017ce kanon taki spe\u0142ni swoj\u0105 rol\u0119 tylko w\u00f3wczas, gdy m\u0142ody cz\u0142owiek b\u0119dzie potrafi\u0142 czyta\u0107, nie duka\u0107 i nie st\u0119ka\u0107, ale r\u00f3wnie\u017c nie trajkota\u0107 bezmy\u015blnie jak karabin maszynowy (tzw. szybkie czytanie). Nale\u017cy czyta\u0107 p\u0142ynnie, maj\u0105c na uwadze proces aktywizowania uczu\u0107, wyobra\u017ani, my\u015bli i woli w czytaj\u0105cym i u s\u0142uchacza. Tak poj\u0119ta sztuka czytania dzi\u015b praktycznie przesta\u0142a istnie\u0107. P\u0142ynne czytanie ze zrozumieniem nie polega tylko na tym, \u017ce ten, kto czyta, rozumie, co czyta, ale r\u00f3wnie\u017c \u017ce czytaj\u0105c, sprawia, \u017ce rozumie ten, kto s\u0142ucha. Na tym w\u0142a\u015bnie polega pe\u0142ne opanowanie sztuki czytania, w pierwszym rz\u0119dzie czytania na g\u0142os, jako podstawowej umiej\u0119tno\u015bci czytania, a dopiero w dalszej kolejno\u015bci czytania cichego, kt\u00f3re jest namiastk\u0105 g\u0142o\u015bnego czytania. Tak jak w muzyce czym innym jest nucenie lub wyobra\u017canie sobie melodii, a czym innym g\u0142o\u015bne jej wykonanie samemu, \u015bpiewaj\u0105c lub graj\u0105c na jakim\u015b instrumencie, tak i czytanie dopiero wtedy pozwala na pe\u0142ne wydobycie tre\u015bci i warto\u015bci ukrytych za s\u0142owem, gdy jest to czytanie na g\u0142os.<\/p>\r\n

Dopiero opanowanie umiej\u0119tno\u015bci p\u0142ynnego i prawid\u0142owego czytania sprawia, \u017ce przekraczamy granice analfabetyzmu, a czytanie staje si\u0119 nie tylko przyjemno\u015bci\u0105, ale wr\u0119cz pasj\u0105. Umiej\u0105c tak czyta\u0107, nie potrafimy bez czytania \u017cy\u0107. I wtedy te\u017c dostrzegamy r\u00f3\u017cnic\u0119 mi\u0119dzy klasykami polskiej literatury a autorami przeci\u0119tnymi, nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o takich tekstach gazetowych, kt\u00f3re s\u0105 przygotowywane na kolanie, czyli szybko i byle jak, o ubogim s\u0142ownictwie i uproszczonej sk\u0142adni, bez troski o kompozycj\u0119 i logik\u0119. Obcowanie z klasykami powi\u0119ksza zakres naszego s\u0142ownictwa i ods\u0142ania przebogate mo\u017cliwo\u015bci stylistyczne, a nade wszystko wprowadza nas w unikalnego ducha polskiej mowy. Polski przestaje by\u0107 jednym z j\u0119zyk\u00f3w, jest dla nas jedynym j\u0119zykiem, w kt\u00f3rym my\u015bl, wyobra\u017ania, uczucie najlepiej przylegaj\u0105 do s\u0142owa, kt\u00f3re staje si\u0119 wr\u0119cz przezroczyste. Podkre\u015bli\u0142 to kiedy\u015b Jan Pawe\u0142 II, gdy stwierdzi\u0142, \u017ce j\u0119zyk polski jest nie do zast\u0105pienia. A przecie\u017c w\u0142ada\u0142 tyloma j\u0119zykami!<\/p>\r\n

Dopiero maj\u0105c tak\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107 i takie nastawienie, mo\u017cemy zada\u0107 pytanie o polski kanon. Nie wystarczy bowiem wyliczy\u0107 autor\u00f3w lub jakie\u015b dzie\u0142a, kt\u00f3re ka\u017cdy Polak powinien mie\u0107 w swojej biblioteczce. To za ma\u0142o, bo chodzi o to, by umie\u0107 w\u0142a\u015bciwie i w pe\u0142ni z nich korzysta\u0107, gdy te ksi\u0105\u017cki staj\u0105 si\u0119 naszymi przyjaci\u00f3\u0142mi na r\u00f3\u017cne pory dnia, roku i \u017cycia. Si\u0119gamy po nie i zanurzamy si\u0119 w lektur\u0119, si\u0119gamy nie raz, ale wielokrotnie, i za ka\u017cdym razem odkrywamy co\u015b nowego, za ka\u017cdym razem dodaj\u0105 nam si\u0142y, utwierdzaj\u0105 w polsko\u015bci.<\/p>\r\n

Co zatem powinni\u015bmy zgromadzi\u0107 w domowej biblioteczce? To zale\u017cy od tego, ile mamy miejsca. Je\u015bli mamy bardzo du\u017co, to odpowied\u017a jest \u0142atwa: zbieramy kompletne wydania wszystkich klasyk\u00f3w polskich. Na to faktycznie trzeba du\u017co miejsca, bo mo\u017cemy poszczyci\u0107 si\u0119 bardzo p\u0142odnymi autorami, ma\u0142o kt\u00f3ry nar\u00f3d wyda\u0142 a\u017c tylu pisarzy jak Polacy. U innych kilka nazwisk i koniec, a u nas setki, a kto wie, czy nie tysi\u0105ce! Zbiorowe wydanie dzie\u0142 Sienkiewicza to ok. 60 tom\u00f3w, Kraszewski trafi\u0142by do ksi\u0119gi Guinnessa, bo napisa\u0142 ok. 350 dzie\u0142 w ponad 600 tomach. Polska literatura jest niewiarygodnie bogata. Ale to tym lepiej, bo dobrej kultury nigdy za ma\u0142o. Zbieraj\u0105c wydania kompletne naszych klasyk\u00f3w, nie \u0142ud\u017amy si\u0119, \u017ce to wszystko przeczytamy. Chodzi jednak o co\u015b innego, o mo\u017cliwo\u015b\u0107 wyboru. Bo z czytaniem jest tak, \u017ce kieruje si\u0119 ono nie tylko obowi\u0105zkiem, ale i ochot\u0105. Obowi\u0105zek jest w szkole, w domu przewa\u017ca ochota, a ta chadza swoimi drogami. Si\u0119gamy po tom osiemnasty, ze spisu tre\u015bci wybieramy opowiadanie trzecie i zaczynamy czyta\u0107. Wci\u0105ga nas, nie znali\u015bmy tego wcze\u015bniej, jakie to urocze. I nie wiedzie\u0107 kiedy przeczytali\u015bmy ca\u0142o\u015b\u0107.<\/p>\r\n

Obcowanie z ksi\u0105\u017ck\u0105 to wej\u015bcie w \u015bwiat, kt\u00f3ry otwiera przed nami jej autor. \u015awiat, kt\u00f3ry powstaje w nas spontanicznie, bez wysi\u0142ku, bo na tym polega rola autora, \u017ce to on swoim talentem i swoj\u0105 prac\u0105 u\u0142atwia czytelnikowi wej\u015bcie do \u015bwiata przedstawionego. Ksi\u0105\u017cka nie zosta\u0142a napisana po to, \u017ceby j\u0105 analizowa\u0107 od strony literackiej, a ju\u017c na pewno nie po to, \u017ceby j\u0105 zekranizowa\u0107 (Mickiewicz przeciwny by\u0142 nawet zamieszczaniu ilustracji w wydaniach swoich utwor\u00f3w, a z\u0142apa\u0142by si\u0119 za g\u0142ow\u0119, gdyby wiedzia\u0142, jak film mo\u017ce wypaczy\u0107 tre\u015b\u0107 dzie\u0142a). Niestety, dzi\u015b uczniowie zamiast zachwyci\u0107 si\u0119 ukazywanym \u015bwiatem, w kt\u00f3rego tworzeniu sami uczestnicz\u0105 jako czytelnicy i s\u0142uchacze, zmuszani s\u0105 do przeprowadzania literackiej wiwisekcji, gdy utw\u00f3r rozbierany jest na cz\u0119\u015bci, powt\u00f3rnie sk\u0142adany wed\u0142ug klucza jakiego\u015b krytyka literackiego, nierzadko z podtekstem ideologicznym. Znika czar, urok, pi\u0119kno. Pozostaje tylko nerwowe pytanie: to co trzeba zna\u0107 do egzaminu? Na to pytanie najlepiej odpowiedz\u0105 bryki, a wi\u0119c ostatecznie zamiast czyta\u0107 arcydzie\u0142o tak, by sta\u0142o si\u0119 cz\u0105stk\u0105 wsp\u00f3lnego \u015bwiata, ucze\u0144 czyta komentarze i bryki. Nast\u0119pnie ani si\u0119 nie wypowiada, ani sam nie pisze wypracowa\u0144, tylko wype\u0142nia testy. Oto jak mo\u017cna zabi\u0107 dzie\u0142o nawet najwi\u0119ksze. A uraz do czytania pozostaje do ko\u0144ca \u017cycia. Nic wi\u0119c dziwnego, \u017ce wsp\u00f3\u0142czesne polskie mieszkania i domy \u015bwiec\u0105 intelektualnymi pustkami, a ksi\u0105\u017cki walaj\u0105 si\u0119 po strychach lub piwnicach.<\/p>\r\n

Cech\u0105 arcydzie\u0142 jest to, \u017ce cho\u0107 mog\u0105 by\u0107 skierowane tylko do pewnej grupy odbiorc\u00f3w, na przyk\u0142ad okre\u015blonej grupy wiekowej, to i tak z przyjemno\u015bci\u0105 si\u0119ga po nie inny czytelnik. Wiele powie\u015bci Kornela Makuszy\u0144skiego to powie\u015bci dla m\u0142odzie\u017cy, jak np. \u201eAwantura o Basi\u0119\u201d, \u201eSzatan z si\u00f3dmej klasy\u201d czy \u201eWyprawa pod psem\u201d. Ale przecie\u017c ludzie starsi te\u017c kiedy\u015b nale\u017celi do m\u0142odzie\u017cy, wi\u0119c ch\u0119tnie wracaj\u0105 do tych w\u0142a\u015bnie dzie\u0142 jak do swoich wspomnie\u0144, przy czym poziom j\u0119zyka i wra\u017cliwo\u015b\u0107 moralna stoi na tak wysokim poziomie, \u017ce ksi\u0105\u017cki te nadal wci\u0105gaj\u0105 i zachwycaj\u0105. A ju\u017c ze szczeg\u00f3lnym pietyzmem trzeba odzyskiwa\u0107 dzie\u0142a autor\u00f3w skazanych przez cenzur\u0119 PRL na eliminacj\u0119 nie tylko z kanonu, nie tylko z wydawnictw, ale i z bibliotek. W\u015br\u00f3d autorek szczeg\u00f3lnie znienawidzonych by\u0142a tak szlachetna i pi\u0119kna posta\u0107 jak Maria Rodziewicz\u00f3wna. W tym wypadku si\u0119gaj\u0105c po taki indeks, dowiadujemy si\u0119 o autorach, o kt\u00f3rych nic nie s\u0142yszeli\u015bmy, o dzie\u0142ach, kt\u00f3rych nigdy nie mieli\u015bmy w r\u0119ku. Paradoksalnie indeks taki to \u015bwietna wskaz\u00f3wka dzi\u015b, co warto przeczyta\u0107.<\/p>\r\n

Uk\u0142adaj\u0105c narodowy kanon dzie\u0142 polskich, musimy mie\u0107 wzgl\u0105d na wiek czytelnika. Tak si\u0119 sk\u0142ada, \u017ce posiadamy arcydzie\u0142a dla ka\u017cdego wieku: dla dzieci, dla m\u0142odzie\u017cy, dla doros\u0142ych i dla starszych. Granica jest p\u0142ynna, bo o ile szko\u0142a narzuca lektury administracyjnie, to rodzice znaj\u0105c dok\u0142adniej swoje pociechy, wiedz\u0105, z jak\u0105 lektur\u0105 mo\u017cna ju\u017c dziecko zapozna\u0107. W badaniach prowadzonych w wielu krajach na temat roli czytania wnioski s\u0105 jednoznaczne: czytanie to czynno\u015b\u0107, kt\u00f3ra w najwy\u017cszym stopniu przyczynia si\u0119 do rozwoju intelektualnego, pozwalaj\u0105c na koordynacj\u0119 ca\u0142ej osobowo\u015bci m\u0142odego cz\u0142owieka. Dlatego czytaniu trzeba po\u015bwi\u0119ci\u0107 du\u017co czasu i troski, bo to jest co\u015b wi\u0119cej ni\u017c rozkodowywanie wiadomo\u015bci. Niestety, gros pracy musz\u0105 wzi\u0105\u0107 na siebie rodzice, poniewa\u017c szko\u0142a omija szerokim \u0142ukiem prac\u0119 nad pe\u0142nym opanowaniem sztuki czytania. Kto wie, mo\u017ce i sami nauczyciele maj\u0105 z tym problem? Zw\u0142aszcza z czytaniem na najwy\u017cszym poziomie.<\/p>\r\n

Kogo i co powinni\u015bmy czyta\u0107, w jakim wieku? Podajmy kilka przyk\u0142ad\u00f3w. Najm\u0142odsi musz\u0105 us\u0142ysze\u0107 poetyckie frazy Marii Konopnickiej i W\u0142adys\u0142awa Be\u0142zy (\u201eDla polskich dzieci\u201d). M\u0142odzi na pewno powinni zapoznawa\u0107 si\u0119 z wybranymi utworami Jana Kochanowskiego, Miko\u0142aja Reja, Miko\u0142aja S\u0119pa Szarzy\u0144skiego, Adama Mickiewicza, Juliusza S\u0142owackiego, Zygmunta Krasi\u0144skiego, Cypriana Kamila Norwida, Krzysztofa Kamila Baczy\u0144skiego, Zbigniewa Herberta, Henryka Sienkiewicza, J\u00f3zefa Ignacego Kraszewskiego, Boles\u0142awa Prusa, W\u0142adys\u0142awa Reymonta, Stefana \u0179eromskiego, Kornela Makuszy\u0144skiego, Marii Rodziewicz\u00f3wny i wielu, wielu innych. Nie chodzi o przeczytanie wszystkiego, bo to jest fizycznie (czytanie jest czasoch\u0142onne!) i intelektualnie niemo\u017cliwe, ale o to, \u017ceby pewne utwory w siebie wch\u0142on\u0105\u0107 po raz pierwszy, jak cho\u0107by \u201eTrylogi\u0119\u201d, by potem do nich wraca\u0107. Innych, zw\u0142aszcza poezji, warto uczy\u0107 si\u0119 na pami\u0119\u0107. Co za rozkosz zna\u0107 na pami\u0119\u0107 cho\u0107by jedn\u0105 ksi\u0119g\u0119 \u201ePana Tadeusza\u201d. Wyobra\u017amy sobie, jak latem przy ognisku nastolatek recytuje Poloneza. To s\u0105 rzeczy czarowne.<\/p>\r\n

Dob\u00f3r dzie\u0142 autor\u00f3w wyborowych jest kwesti\u0105 wyczucia, zw\u0142aszcza gdy chodzi o m\u0142odzie\u017c, kt\u00f3ra w okresie dojrzewania jest bardzo intelektualnie i emocjonalnie ch\u0142onna, ale zarazem rozchwiana. Lektury takie to okazja do przedyskutowania wielu problem\u00f3w, kt\u00f3re – jako ludzkie – nie zmieniaj\u0105 si\u0119. Takie s\u0105 zw\u0142aszcza problemy moralne, religijne i filozoficzne. Nie jest jednak tak, \u017ce w wieku lat 13 m\u0142ody cz\u0142owiek musi przeczyta\u0107 \u201eTreny\u201d, a w wieku lat 14 poezje Baczy\u0144skiego. Utwory te mo\u017ce czyta\u0107 i wcze\u015bniej, i p\u00f3\u017aniej, to zale\u017cy od stopnia indywidualnej dojrza\u0142o\u015bci i ch\u0142onno\u015bci.<\/p>\r\n

Kanon zawiera\u0107 musi dzie\u0142a autor\u00f3w, dla kt\u00f3rych polsko\u015b\u0107 stanowi\u0142a odniesienie pozytywne, a w pewnych momentach nawet wzorcowe. Nie chodzi\u0142o tu jednak ani o szowinizm, ani o nacjonalizm, ale o oddanie sprawiedliwo\u015bci poziomowi kultury, jaki geniusze Narodu Polskiego potrafili wypracowa\u0107. W takiej perspektywie z\u0142o i wady jawi\u0105 si\u0119 jako co\u015b, co trzeba usprawni\u0107, uzdrowi\u0107, podci\u0105gn\u0105\u0107, co\u015b, co jest mo\u017cliwe i konieczne, a nie za co trzeba ci\u0105gle bi\u0107 si\u0119 w piersi czy wr\u0119cz samookalecza\u0107. W tym kontek\u015bcie pojawia si\u0119 pytanie o dzie\u0142a o wymowie zdecydowanie antypolskiej. Og\u00f3lnie obowi\u0105zuje zasada, \u017ce te pozycje bez odpowiedniego wprowadzenia, kt\u00f3re uka\u017ce konkretn\u0105 genez\u0119 antypolonizmu (np. powie\u015b\u0107 lub wiersz napisane na zam\u00f3wienie zaborc\u00f3w albo re\u017cimu), mog\u0105 mie\u0107 skutki destrukcyjne, poniewa\u017c m\u0142ody czytelnik posiada zbyt ma\u0142\u0105 wiedz\u0119 i za ma\u0142e do\u015bwiadczenie, \u017ceby wy\u0142apa\u0107 mechanizm manipulacji, a zbyt \u0142atwo poddaje si\u0119 urokowi utworu lub sugestii salonowych autorytet\u00f3w (pan X to genialny pisarz, zdobywca wielu nagr\u00f3d, ale ju\u017c nie dopowiedz\u0105, \u017ce by\u0142 zarejestrowany jako TW). Przy okazji warto te\u017c doda\u0107, \u017ce utwory, kt\u00f3re zawieraj\u0105 sceny lub tematy demoralizuj\u0105ce albo s\u0105 zbyt przeintelektualizowane, nie powinny do m\u0142odego cz\u0142owieka trafia\u0107 za wcze\u015bnie, a je\u015bli trafi\u0105 p\u00f3\u017aniej, koniecznie powinny by\u0107 przedyskutowane. W wypadku gdy poznanie tych dzie\u0142 wynika z obowi\u0105zku szkolnego, czyli s\u0105 lektur\u0105 i mog\u0105 by\u0107 przywo\u0142ane na egzaminie, to z racji czysto praktycznych lepiej skorzysta\u0107 z bryku, ni\u017c pozwoli\u0107 na to, \u017ceby brudzi\u0107 sobie wyobra\u017ani\u0119, t\u0119pi\u0107 moraln\u0105 wra\u017cliwo\u015b\u0107 czy straci\u0107 zdrowy rozs\u0105dek.<\/p>\r\n

Uk\u0142adaj\u0105c kanon lektur polskich dla Polaka, natrafiamy na niezwyk\u0142\u0105 przeszkod\u0119: autor\u00f3w i dzie\u0142 jest tak du\u017co, \u017ce ten nadmiar mo\u017ce potencjalnych czytelnik\u00f3w wystraszy\u0107. Dlatego warto przypomnie\u0107 sobie najwa\u017cniejsze nazwiska, kt\u00f3re s\u0105 gwarantem wielko\u015bci. A je\u015bli autentycznie potrafimy czyta\u0107, to bardzo szybko znajdziemy interesuj\u0105ce i warto\u015bciowe utwory, kt\u00f3re sprawi\u0105, \u017ce b\u0119dziemy g\u0142\u0119biej oddycha\u0107, wyra\u017aniej widzie\u0107, delikatniej odczuwa\u0107, bystro my\u015ble\u0107 – po polsku. Nie ma innej drogi do polsko\u015bci ni\u017c poprzez kultur\u0119, a zw\u0142aszcza przez literatur\u0119. Drog\u0119 t\u0119 rzadko dzi\u015b przemierza szko\u0142a, cho\u0107 na pewno s\u0105 chlubne wyj\u0105tki. W takim razie wiele pracy wzi\u0105\u0107 musz\u0105 na siebie rodzice i dziadkowie, a nawet krewni, je\u015bli s\u0105 na odpowiednim poziomie, ale musz\u0105, je\u015bli chc\u0105, by ich latoro\u015bl wyros\u0142a na Polaka. Na razie warto od dzi\u015b kompletowa\u0107 ksi\u0105\u017cki, by mie\u0107 do czego w chwilach wolnych zagl\u0105da\u0107, by zara\u017ca\u0107 bli\u017csze i dalsze otoczenie polskim s\u0142owem, tak pi\u0119knym, \u017ce – jak podkre\u015bla\u0142 Sienkiewicz – tylko mowa Grek\u00f3w mo\u017ce si\u0119 z nim por\u00f3wna\u0107.<\/p>\r\n

Prof. Piotr Jaroszy\u0144ski<\/em><\/strong><\/p>\r\n

Kierownik Katedry Filozofii Kultury KUL, wyk\u0142adowca w WSKSiM<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Od czasu do czasu przewija si\u0119 w mediach debata po\u015bwi\u0119cona zawarto\u015bci kanonu lektur szkolnych. Wywo\u0142uj\u0105 j\u0105 najcz\u0119\u015bciej decyzje ministra, moc\u0105 kt\u00f3rych pewni autorzy lub pewne dzie\u0142a znikaj\u0105, by w ich miejsce pojawi\u0142y si\u0119 nowe twarze i nowe utwory. Decyzje motywowane s\u0105 trosk\u0105 o dobro uczni\u00f3w, cho\u0107 co dociekliwsi odgaduj\u0105, \u017ce maj\u0105 one pod\u0142o\u017ce polityczne, a […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[92],"class_list":["post-60112","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-publicystyka","tag-iii-rp"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/60112","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=60112"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/60112\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=60112"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=60112"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=60112"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}