{"id":57856,"date":"2012-06-19T21:15:49","date_gmt":"2012-06-20T02:15:49","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=57856"},"modified":"2012-06-19T21:15:49","modified_gmt":"2012-06-20T02:15:49","slug":"film-w-sluzbie-propagandy-bohdan-urbankowski","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=57856","title":{"rendered":"Film w s\u0142u\u017cbie propagandy – Bohdan Urbankowski<\/em>"},"content":{"rendered":"

Krwawy najazd polskiej husarii, zamordowanie prawowitych dziedzic\u00f3w tronu przez polskiego hetmana – wszystko to \u0142agodne dowcipy. Naprawd\u0119 antypolskie filmy jeszcze przed nami.<\/strong><\/p>\r\n

Na ekranie \u017ali ludzie dawali wycisk tym dobrym, wieszali ich gdzie i za co popad\u0142o, gwa\u0142cili bez wzgl\u0119du na wiek, p\u0142e\u0107 i orientacj\u0119 seksualn\u0105. Nagle zjawia\u0142 si\u0119 Dobry Kowboj albo Dziwka o Z\u0142otym Sercu – i role si\u0119 odwraca\u0142y.<\/p>\r\n

Filmy by\u0142y nieomal pozbawione dialog\u00f3w, je\u015bli kto\u015b otwiera\u0142 usta, to kl\u0105\u0142, a i to najcz\u0119\u015bciej po hiszpa\u0144sku.<\/p>\r\n

– Tylko nie wybrzydzaj! Na te filmy id\u0105 miliony ze specjalnego programu! – uprzedzi\u0142 moje narzekania przyjaciel z Arizony Mietek, na kt\u00f3rego telewizorze ten szajs ogl\u0105dali\u015bmy. – Tu na po\u0142udniu mamy par\u0119 milion\u00f3w Latynos\u00f3w, kt\u00f3rych sport ulubiony to wypruwanie flak\u00f3w kozikami. Telewizory zatrzymuj\u0105 ich w domach! Oczywi\u015bcie dialogi nie mog\u0105 by\u0107 zbyt m\u0105dre, bo to by ich tylko wkurzy\u0142o… Na pociech\u0119 puszcz\u0119 ci z ta\u015bmy \u201eAmadeusza\u201d, do Polski jeszcze nie dotar\u0142 i nie wiadomo, czy dotrze. Lecz te g\u00f3wniane filmy na pewno was dopadn\u0105\u2026<\/p>\r\n

I to by\u0142a ta dobra wiadomo\u015b\u0107. Z\u0142a by\u0142a taka, \u017ce ze wzgl\u0119d\u00f3w finansowych zakupili\u015bmy tylko te najbardziej g\u00f3wniane.<\/p>\r\n

I to m\u00f3g\u0142by by\u0107 pocz\u0105tek niniejszego szkicu, gdyby nie to, \u017ce trzeba napisa\u0107 jeszcze jeden.<\/p>\r\n

Wiek XX by\u0142 czasem kolejnej w\u0119dr\u00f3wki lud\u00f3w – ze \u015bwiata n\u0119dzy w za\u015bwiaty propagandy. I z powrotem. W wojnie i odbudowie towarzyszy\u0142 im coraz cz\u0119\u015bciej film, do kt\u00f3rego rozwoju przyczyni\u0142y si\u0119 dwa totalitaryzmy – niemiecki i sowiecki – oraz jedna infantylna demokracja – oczywi\u015bcie ameryka\u0144ska. Trzeba w tym miejscu przypomnie\u0107 nazwiska Leni Riefenstahl i (\u201eTriumf Woli\u201d – 1934 r., \u201eOlympia\u201d – 1936 r.) oraz Sergiusza Eisensteina. Nazwisko tego ostatniego kojarzy si\u0119 przede wszystkim z \u201ePancernikiem Patiomkinem\u201d i z nakr\u0119conym ku czci Stalina \u201eIwanem Gro\u017anym\u201d. Warto do nich dorzuci\u0107 kultowy ongi\u015b \u201ePa\u017adziernik” (1928 r.). Je\u017celi bowiem dzie\u0142a Riefenstahl montowane by\u0142y z autentycznego materia\u0142u filmowego, k\u0142amstwo polega\u0142o na monta\u017cu i przemilczeniach, to Eisenstein po prostu\u2026 obywa\u0142 si\u0119 bez rzeczywisto\u015bci. Jego \u201ePa\u017adziernik\u201d to pierwsza w tej skali \u015bwiadoma pr\u00f3ba zast\u0105pienia historii – propagandow\u0105 \u201enarracj\u0105\u201d, czyli po prostu fikcj\u0105. Dzi\u015b powiedzieliby\u015bmy matriksem lub bardziej elegancko – rzeczywisto\u015bci\u0105 wirtualn\u0105. W tej \u201ezwyk\u0142ej\u201d rzeczywisto\u015bci \u201eAurora\u201d wyda\u0142a brzydko brzmi\u0105cy odg\u0142os \u015blepakiem, Pa\u0142ac Zimowy, w kt\u00f3rym przebywa\u0142 jaki\u015b oddzia\u0142 kobiecy, zaj\u0119li wyg\u0142odzeni seksualnie matrosi. W tej fikcyjnej \u201eAurora\u201d bombarduje Twierdz\u0119 Pietropaw\u0142owsk\u0105 – prza\u015bny odpowiednik Bastylii, a szturm na Pa\u0142ac Zimowy przedstawiony zosta\u0142 tak przera\u017caj\u0105co, \u017ce do dzi\u015b jest kopiowany jako materia\u0142 archiwalny. Nie musz\u0119 tu dodawa\u0107, \u017ce rewolucj\u0105 w tym matriksie dowodzi\u0142 bohaterski Lenin, kt\u00f3ry w rzeczywisto\u015bci (tej zwyk\u0142ej) dopiero zak\u0142ada\u0142 peruk\u0119 (rud\u0105), by uda\u0107 si\u0119 do Petersburga. Rzeczywisto\u015b\u0107 filmowa wygra\u0142a – i wygrywa do dzisiaj, tak\u017ce u nas.<\/p>\r\n

Rewan\u017c zaczyna si\u0119 w matriksie<\/strong><\/p>\r\n

Podzielone po wojnie Niemcy powiela\u0142y wzorce zachodnie w NRF i wschodnie w NRD. Dzi\u015b dominuj\u0105 wzorce hollywoodzkie, na kt\u00f3rych tle nie trudno zauwa\u017cy\u0107 dyskretne pr\u00f3by przedefiniowywania II wojny \u015bwiatowej. Zacz\u0119\u0142o si\u0119 od \u201eOkr\u0119tu\u201d Wolfganga Petersena. Kolejny krok milowy to \u201eStalingrad\u201d (1993 r.). Dramat wyre\u017cyserowany z rozmachem przez Josepha Vilsmaiera w zasadzie jest niesprzeczny z ustaleniami historyk\u00f3w. Po raz pierwszy jednak\u017ce Niemcy pokazani s\u0105 w roli – r\u00f3wnie\u017c – ofiar, ich losy maj\u0105 budzi\u0107 lito\u015b\u0107.<\/p>\r\n

Du\u017co spor\u00f3w wywo\u0142a\u0142 \u201eUpadek\u201d (2004 r.) Olivera Hirschbiegela – a to ze wzgl\u0119du na \u201eneutralne\u201d, je\u017celi nie wsp\u00f3\u0142czuj\u0105ce pokazanie postaci Hitlera, Goebbelsa i kr\u0119gu ich najbli\u017cszych. Opieraj\u0105c si\u0119 na pami\u0119tnikach sekretarki Traudl Junge (\u201eZ Hitlerem do ko\u0144ca\u201d), film pokazuje ostatnie dni wodza Rzeszy – i w ten spos\u00f3b unika m\u00f3wienia o wcze\u015bniejszych zbrodniach Hitlera i Niemiec.<\/p>\r\n

Wspominany Vilsmaier nakr\u0119ci\u0142 w 2009 r. najwa\u017cniejsze z dzie\u0142 tego nurtu – i prawdopodobnie najwa\u017cniejsze dzie\u0142o swojego \u017cycia. To \u201eGustloff: Rejs ku \u015bmierci\u201d – film, kt\u00f3ry opowiada o ostatnim rejsie statku \u201eWilhelm Gustloff\u201d, przypomina t\u0119 najwi\u0119ksz\u0105 w dziejach katastrof\u0119 (zgin\u0119\u0142o ponad 9 tys. ludzi!), wskazuje winnych – statek wioz\u0105cy uciekinier\u00f3w z Gdyni zosta\u0142 storpedowany na wysoko\u015bci Ustki przez sowieck\u0105 \u0142\u00f3d\u017a podwodn\u0105 – 30 stycznia 1945 r. Chc\u0105c nie chc\u0105c, film przypomina tak\u017ce nazwisko patrona statku, dzia\u0142acza NSDAP, kt\u00f3ry zosta\u0142 zamordowany w 1936 r. przez \u017cydowskiego antyfaszyst\u0119 Davida Frankfurtera. Dla uczczenia \u015bmierci Gustloffa Niemcy ochrzcili jego imieniem najwi\u0119kszy sw\u00f3j statek, kt\u00f3ry mia\u0142 si\u0119 nazywa\u0107 Adolf Hitler. Matk\u0105 chrzestn\u0105 by\u0142a wdowa po zabitym Hedwig Gustloff – ongi\u015b sekretarka Hitlera. Dopiero znaj\u0105c te wszystkie odniesienia i aluzje, mo\u017cemy oceni\u0107 i ten film i zmiany zachodz\u0105ce w niemieckiej kinematografii.<\/p>\r\n

Na marginesie dodajmy, \u017ce do utrwalenia jakiej\u015b wizji rzeczywisto\u015bci przyczyniaj\u0105 si\u0119 r\u00f3\u017cne media, kt\u00f3re spe\u0142niaj\u0105 rol\u0119 faktor\u00f3w i agitator\u00f3w, nie tylko film. Wzorcowym efektem wysi\u0142ku wielu sztab\u00f3w propagandowych by\u0142 sukces \u201eListy Schindlera\u201d (1993 r.) Stevena Spielberga. Pierwszym no\u015bnikiem tej za\u0142ganej \u201enarracji\u201d by\u0142a ksi\u0105\u017cka Thomasa Keneally\u2019ego. Wsparta zosta\u0142a setkami artyku\u0142\u00f3w, wywiad\u00f3w, migawek telewizyjnych, wreszcie filmem. Dla Polak\u00f3w niew\u0105tpliwym atutem by\u0142y polskie akcenty – nawet oprawczynie z SS m\u00f3wi\u0142y po polsku. Film dosta\u0142 siedem Oscar\u00f3w, zarobi\u0142 kilkaset milion\u00f3w dolar\u00f3w. Bohater filmu – wsp\u00f3\u0142pracownik Abwehry, kt\u00f3ry przygotowywa\u0142 prowokacj\u0119 gliwick\u0105 i agresj\u0119 na Polsk\u0119, do tego w\u0142a\u015bciciel dobrze prosperuj\u0105cego obozu koncentracyjnego, a nawet dw\u00f3ch – zosta\u0142 bohaterem Polak\u00f3w. Podobno ma ju\u017c gdzie\u015b szko\u0142\u0119 czy ulic\u0119. Nie w matriksie, lecz ju\u017c w realnej rzeczywisto\u015bci.<\/p>\r\n

Przy okazji tych rozwa\u017ca\u0144 o kinematografii zagranicznej trzeba wspomnie\u0107 o swoistej wojnie na filmy (czy o filmowej wojnie o matrix). W 2011 r. wszed\u0142 na ekrany film \u201e5 dni sierpnia\u201d. Opowiada on o inwazji Rosjan na Gruzj\u0119, a re\u017cyser Renny Harlin zadedykowa\u0142 go Lechowi Kaczy\u0144skiemu.<\/p>\r\n

Rok p\u00f3\u017aniej ukaza\u0142a si\u0119 rosyjska odpowied\u017a: \u201eSierpie\u0144 \u00f3smego\u201d. Re\u017cyser D\u017canik Fazijew ukaza\u0142 w nim wojn\u0119 oczyma Rosjanki, kt\u00f3ra przyje\u017cd\u017ca do Abchazji po syna – gdy na kraj napadaj\u0105 straszni Gruzini. Dzielni rosyjscy \u017co\u0142nierze pomagaj\u0105 jej znale\u017a\u0107 ch\u0142opca.<\/p>\r\n

Je\u015bli w tej perspektywie spojrzymy na propagandowy \u201e1612: Chroniki smutnawo wriemieni\u201d (2007 r.) W\u0142adimira Chotinienki, to zauwa\u017cymy, \u017ce mimo antypolsko\u015bci, mimo licznych przek\u0142ama\u0144 jest on stosunkowo \u0142agodny. Krwawy najazd polskiej husarii, zamordowanie prawowitych dziedzic\u00f3w tronu przez polskiego hetmana – wszystko to \u0142agodne dowcipy. Naprawd\u0119 antypolskie filmy jeszcze przed nami.<\/p>\r\n

Sny ubek\u00f3w<\/strong><\/p>\r\n

Je\u015bli film por\u00f3wnujemy do snu, to III RP szamoce si\u0119 ci\u0105gle w snach ubek\u00f3w. W kinach nie ma ju\u017c wprawdzie propagand\u00f3wek w wersji twardej, wci\u0105\u017c jednak telewizja powtarza propagand\u00f3wki w wersji mi\u0119kkiej, atrakcyjnej artystycznie, dowcipnej. Podobnie jak w Rosji wci\u0105\u017c kr\u00f3luje \u201e17 mgnie\u0144 wiosny\u201d, u nas opowie\u015b\u0107 o najnowszej historii Polski narzucaj\u0105 dwa \u015bwietne seriale: \u201eStawka wi\u0119ksza ni\u017c \u017cycie\u201d (1967-1968) i napisany przez Andrzeja Szypulskiego ze Zbigniewem Safjanem (zarejestrowanym jako TW \u201e\u0179era\u0144\u201d) i wyre\u017cyserowany przez Janusza Morgensterna z Andrzejem Konicem serial \u201eCzterej pancerni i pies\u201d. Dzi\u0119ki temu ka\u017cdy Polak wie, komu zawdzi\u0119czamy wolno\u015b\u0107 i inne dobrodziejstwa.<\/p>\r\n

Podstawianie rzeczywisto\u015bci fa\u0142szywej w miejsce uczciwej trwa\u0142o od pocz\u0105tku PRL-u, m\u00f3wi\u0105c pro\u015bciej: PRL by\u0142 k\u0142amstwem, kt\u00f3re mia\u0142o na swe us\u0142ugi artyst\u00f3w i inne autorytety moralne.<\/p>\r\n

Jednym z takich autorytet\u00f3w by\u0142 Kazimierz Ko\u017aniewski, kt\u00f3ry w 1952 r. napisa\u0142 \u201ePi\u0105tk\u0119 z ulicy Barskiej\u201d, innym Aleksander Ford, kt\u00f3ry prawie natychmiast nakr\u0119ci\u0142 wed\u0142ug niej film. Dzie\u0142o opowiada\u0142o o m\u0142odych ch\u0142opakach, kt\u00f3rych poakowskie podziemie wpycha na drog\u0119 przest\u0119pstwa. Najpierw powoduj\u0105 \u015bmier\u0107 \u015bwiadka oskar\u017cenia (przeciw ch\u0142opcom toczy si\u0119 proces o kradzie\u017c), potem otrzymuj\u0105 polecenie wysadzenia Trasy WZ. Na szcz\u0119\u015bcie ch\u0142opcy zbuntowali si\u0119 przeciw wrednym reakcjonistom\u2026 Jako puent\u0119 dodajmy, \u017ce Ko\u017aniewski by\u0142 od lat zarejestrowany jako tajny wsp\u00f3\u0142pracownik (\u201e33\u201d), Ford nawet nie musia\u0142 – by\u0142 kim\u015b wi\u0119cej.
\"\"
Scena z „Popio\u0142u i diamentu”<\/p>\r\n

Kim\u015b wi\u0119cej byli dla w\u0142adz komunistycznych tak\u017ce tacy ludzie jak Jerzy Andrzejewski czy Andrzej Wajda. Wystarczy\u0142o, \u017ce tow. Berman zaprosi\u0142 do siebie pisarza, \u017ce przem\u00f3wi\u0142 do jego \u015bwie\u017co komunistycznego sumienia, a Andrzejewski napisa\u0142 \u201ePopi\u00f3\u0142 i diament\u201d. Wprawdzie nawet z materia\u0142\u00f3w dostarczonych mu przez UB wynika\u0142o, \u017ce podziemie wykona\u0142o wyrok na postaci dosy\u0107 nikczemnej, niemniej pisarz zrobi\u0142 z niej wz\u00f3r cn\u00f3t – sekretarza PPR Szczuk\u0119. Potem Wajda przeni\u00f3s\u0142 t\u0119 narracj\u0119 na matryc\u0119 bardziej nowoczesn\u0105, bo na ta\u015bm\u0119 filmow\u0105. Pog\u0142\u0119bi\u0142, uwiarygodni\u0142, przyzna\u0142 troch\u0119 cech ludzkich tak\u017ce ludziom z podziemia. Lecz jego ostateczny wyrok by\u0142 jednoznaczny: bohater z AK zgin\u0105\u0142 na \u015bmietniku (historii). Najsmutniejsze w tym wszystkim by\u0142o to, \u017ce nasz znakomity re\u017cyser (pisz\u0119 to bez ironii. \u201eZiemia obiecana\u201d to naprawd\u0119 arcydzie\u0142o!) pope\u0142ni\u0142 sw\u00f3j film w 1958 r., kiedy ju\u017c naprawd\u0119 nie musia\u0142. Chyba \u017ce bardzo chcia\u0142 si\u0119 podoba\u0107.<\/p>\r\n

Petelscy, Kutz i inni<\/strong><\/p>\r\n

Zafa\u0142szowany zosta\u0142 te\u017c obraz antysowieckiego podziemia i walcz\u0105cych z sowietyzmem powsta\u0144c\u00f3w. Przypomnie\u0107 tu wypada dwa najg\u0142o\u015bniejsze filmy. Pierwszy to \u201eOgniomistrz Kale\u0144\u201d (1961 r.) Ewy i Czes\u0142awa Petelskich – wed\u0142ug ksi\u0105\u017cki Jana Gerharda \u201e\u0141uny w Bieszczadach\u201d. Jednym z jego bohater\u00f3w jest major \u201e\u0179ubryd\u201d z NSZ – partyzant antysowieckiego powstania. On i jego ci\u0119\u017carna \u017cona zostali skrytob\u00f3jczo zamordowani przez ubeckiego agenta Jerzego Vaulina (TW \u201eMewa\u201d) – ale o tym film ju\u017c nie m\u00f3wi. Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, Vaulin by\u0142 potem uznanym dziennikarzem \u201ePo prostu\u201d i filmowcem – zrealizowa\u0142 ponad 20 film\u00f3w dokumentalnych.<\/p>\r\n

R\u00f3wnie zafa\u0142szowany jest film Kazimierza Kutza \u201eZnik\u0105d donik\u0105d\u201d (1975 r., scenariusz Ryszard K\u0142y\u015b). Przedstawiaj\u0105c walki akowskiej \u201ebandy\u201d na \u0179ywiecczy\u017anie, re\u017cyser stara si\u0119 pokaza\u0107 absurdalno\u015b\u0107 tych walk, kt\u00f3rych efektem s\u0105 tylko niepotrzebne zbrodnie. Do poetyki opluwania antysowieckiego podziemia wr\u00f3ci po latach Agnieszka Arnold w dokumencie pt. \u201eBohater\u201d (2003 r.). Zrobi w nim co\u015b podobnego do zabiegu, jakiemu poddali swoich bohater\u00f3w Andrzejewski i Wajda: przetworzy legendarnego dow\u00f3dc\u0119 w posta\u0107 dok\u0142adnie negatywn\u0105, w bandziora, morderc\u0119 i fanatyka religijnego. Dla uzyskania wi\u0119kszego autentyzmu re\u017cyserka spali\u0142a ca\u0142kiem autentyczn\u0105 stodo\u0142\u0119. Na jej tle \u201e\u015bwiadek\u201d (dok\u0142adniej c\u00f3rka \u015bwiadka) opowiada, jak to kpt. Rajs \u201eBury\u201d wbija\u0142 w oczodo\u0142y prawos\u0142awnych, bia\u0142oruskich ch\u0142op\u00f3w kamienie i sztachety. W dyskusji, kt\u00f3ra mia\u0142a miejsce po premierze, na zarzut k\u0142amstwa re\u017cyserka odpowiedzia\u0142a z rozbrajaj\u0105cym wzruszeniem: \u201eJa nie jestem historykiem. Ludzie maj\u0105 prawo do jeremiady, \u017ca\u0142oby, nabudowywania tej rozpaczy\u201d. R\u00f3wnie prawdziwe i r\u00f3wnie nadaj\u0105ce si\u0119 do kopiowania na Zachodzie s\u0105 jej relacje o zbrodni w Jedwabnem, kt\u00f3r\u0105 przypisuje w ca\u0142o\u015bci Polakom i kt\u00f3rej po\u015bwi\u0119ci\u0142a dwa filmy (\u201eGdzie m\u00f3j starszy syn Kain\u201d 1999 r. oraz \u201eS\u0105siedzi\u201d 2001 r.).<\/p>\r\n

Nieudany rozrachunek z re\u017cimem<\/strong><\/p>\r\n

Filmowi polskiemu do dzisiaj nie uda\u0142o si\u0119 powiedzie\u0107 ca\u0142ej prawdy o stalinizmie. W 1982 r. powsta\u0142 wprawdzie film \u201eMatka Kr\u00f3l\u00f3w\u201d z genialn\u0105 kreacj\u0105 Magdy Teresy W\u00f3jcik, wed\u0142ug powie\u015bci by\u0142ego propagandysty Kazimierza Brandysa. Autor ten bowiem nie tyle ujawnia\u0142 zbrodniczo\u015b\u0107 systemu, ile upomina\u0142 si\u0119 o skrzywdzonych komunist\u00f3w. Rozrachunek nie uda\u0142 si\u0119 tak\u017ce Borysowi Lankoszowi w okrzyczanym jako arcydzie\u0142o filmie \u201eRewers\u201d (2009 r.). Gombrowiczowska, groteskowa konwencja nie nadaje si\u0119 do analizy powa\u017cnych problem\u00f3w. Owszem, w\u0142adza, a nawet UB zosta\u0142y troch\u0119 o\u015bmieszone, opozycyjne mieszcza\u0144stwo tak\u017ce troch\u0119 i to w\u0142a\u015bciwie wszystko. Jedyn\u0105 ofiar\u0105 \u015bmierteln\u0105 jest ubek, stalinizm min\u0105\u0142, ofiarom i katom jednako nale\u017c\u0105 si\u0119 \u015bwieczki.<\/p>\r\n

Nie wyszed\u0142 te\u017c rozrachunek z przesz\u0142o\u015bci\u0105 Janowi Kidawie-B\u0142o\u0144skiemu w filmie \u201eR\u00f3\u017cyczka\u201d (2010 r.). A\u017c dziwne, historia, kt\u00f3r\u0105 opowiedzia\u0142, by\u0142a samograjem, a nawet dwoma. Bo na pierwszym planie znany pisarz (oczywi\u015bcie Jasienica), kt\u00f3remu SB podsun\u0119\u0142a agentk\u0119 jako \u017con\u0119, w tle – Marzec \u201968, bunty student\u00f3w\u2026 Film zosta\u0142 obsypany z\u0142otem jeszcze bardziej ni\u017c \u201eRewers\u201d. W Gdyni otrzyma\u0142 Z\u0142ote Lwy (2010 r.), w Chicago jeszcze Z\u0142ote Z\u0119by, australijscy dystrybutorzy przyznali mu Z\u0142otego Kangura, Radio Gda\u0144sk \u201eZ\u0142otego Klakiera\u201d (za najd\u0142u\u017cej oklaskiwany film); ma\u0142o ju\u017c apetyczna agentka \u201eEwa\u201d (Zofia O\u2019Bretenny) zosta\u0142a zast\u0105piona m\u0142od\u0105 lask\u0105 – a jednak zn\u00f3w co\u015b nie wysz\u0142o. Re\u017cyser za bardzo si\u0119 miota\u0142 mi\u0119dzy prawd\u0105 a poprawno\u015bci\u0105. Nie da si\u0119 m\u00f3wi\u0107 o Marcu, nie pokazuj\u0105c maltretowanych student\u00f3w, nie wspominaj\u0105c o usuwaniu z wojska kadry starej – tej sanacyjnej, tej akowskiej – i kadry znacznie m\u0142odszej – \u017cydowskiej. A to znaczy, nie wspominaj\u0105c o Jaruzelskim.<\/p>\r\n

Do napisania jest te\u017c scenariusz o Adamie Michniku, kt\u00f3ry 8 marca nie przychodzi na wiec, nie zostaje liderem student\u00f3w – a dzie\u0144 p\u00f3\u017aniej zostaje i tak aresztowany. Albo o donosicielu z kr\u0119gu komandos\u00f3w \u201eLudwiku\u201d – Zygmuncie Dzi\u0119cio\u0142owskim itd., itd. I Marzec, i historia Jasienicy wci\u0105\u017c czekaj\u0105 na film o sobie. Tak samo jak historia obu powsta\u0144 – Warszawskiego i Antysowieckiego.<\/p>\r\n

Gdy Wa\u0142\u0119sa bije si\u0119 z milicj\u0105<\/strong><\/p>\r\n

Prawd\u0119 o polskiej historii pr\u00f3buj\u0105 w tej sytuacji przywr\u00f3ci\u0107 miniatury filmowe tworzone w poetyce film\u00f3w dokumentalnych i wywiad\u00f3w. Nie tu miejsce na dok\u0142adne analizy, spr\u00f3bujmy cho\u0107 przypomnie\u0107 kilka dzie\u0142.<\/p>\r\n

O pocz\u0105tkach PRL-u opowiada \u201eMord za\u0142o\u017cycielski\u201d nakr\u0119cony przez Jacka Raginisa jako widowisko telewizyjne. Tw\u00f3rca odwa\u017cnie ukazuje zakazane, czasami cuchn\u0105ce podziemia komunizmu, pr\u00f3buje wyja\u015bni\u0107 tajemnic\u0119 zamordowania Nowotki, a nast\u0119pnie braci Mo\u0142ojc\u00f3w – co nadaje politycznemu widowisku tempo sensacyjnego filmu. Nie s\u0142ysza\u0142em, by spektakl ten otrzyma\u0142 jak\u0105\u015b nagrod\u0119.<\/p>\r\n

Nie mo\u017ce te\u017c liczy\u0107 na nagrody nielubiany przez poprawne politycznie \u015brodowisko Grzegorz Kr\u00f3likiewicz. W 2000 r. mimo wielu trudno\u015bci re\u017cyser ten nakr\u0119ci\u0142 \u201eAnatomi\u0119 sumie\u0144\u201d – paradokument, w kt\u00f3rym oficerowie NKWD przes\u0142uchuj\u0105 oprawc\u00f3w z Kalinina i Charkowa. Okazuje si\u0119, \u017ce jedni i drudzy ho\u0142duj\u0105 tym samym warto\u015bciom\u2026 Na uwag\u0119 zas\u0142uguje znakomita gra aktorska: prawda o akceptowaniu banalno\u015bci z\u0142a przebija si\u0119 poprzez ich przej\u0119zyczenia, jawne k\u0142amstwa, pauzy, a nawet przez mow\u0119 cia\u0142a. Jest to zas\u0142uga re\u017cysera, lecz i znakomitego zespo\u0142u aktor\u00f3w, kt\u00f3ry tworz\u0105: Ignacy Machowski (Tokariew), Zygmunt Malanowicz (Prokurator), Leon Niemczyk (Syromiatnikow) i Franciszek Trzeciak (\u015aledczy), a tak\u017ce Maria Kleydysz jako Natalia Ry\u017ckowa i Franciszek Matias jako filmowiec z KGB. Z p\u00f3\u017aniejszych dzie\u0142 Kr\u00f3likiewicza zapadaj\u0105 w pami\u0119\u0107: film po\u015bwi\u0119cony sylwetce \u201eOgnia\u201d Kurasia \u201eA potem nazwali go bandyt\u0105\u201d (2002 r.), rzecz o strajku student\u00f3w Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego \u201eBardzo kr\u00f3tki strajk\u201d (2007 r.) i \u201eKern\u201d (2010 r.) – opowie\u015b\u0107 o niszczeniu zas\u0142u\u017conego dla Polski dzia\u0142acza. W tle tej – nienazwanej po imieniu zbrodni – kryli si\u0119 tacy ludzie, jak stary propagandysta komunistyczny Jerzy Urban i pe\u0142en wdzi\u0119ku re\u017cyser Marek Piwowski (zarejestrowany jako TW \u201eKrost\u201d). Ostatnim dzie\u0142em Kr\u00f3likiewicza jest \u201eSzary\u201d – film o Antonim Hedzie (2012 r.).<\/p>\r\n

Niestety w kr\u00f3tkim artykule nie da si\u0119 wyliczy\u0107 wszystkich film\u00f3w, kt\u00f3re na to zas\u0142uguj\u0105, i wszystkich tw\u00f3rc\u00f3w usi\u0142uj\u0105cych rozproszy\u0107 k\u0142amliw\u0105 atmosfer\u0119 unosz\u0105c\u0105 si\u0119 nad polskim \u017cyciem. Przerywaj\u0105c ten w\u0105tek, musimy jeszcze zasygnalizowa\u0107 dwa niebezpiecze\u0144stwa. Do spowicia naszej pami\u0119ci dymem, i to niezbyt wonnym, przyczyni\u0107 si\u0119 mog\u0105 wkr\u00f3tce dwa w\u0142a\u015bnie szykowane filmy: matriksowy film o Westerplatte i matriksowy film o Wa\u0142\u0119sie.<\/p>\r\n

Ju\u017c w przypadku filmu Kutza \u201e\u015amier\u0107 jak kromka chleba\u201d – kt\u00f3rego dobrych intencji nie chc\u0119 kwestionowa\u0107 – pojawi\u0142y si\u0119 w\u0105tpliwo\u015bci dotycz\u0105ce scen b\u00f3jki g\u00f3rnik\u00f3w z zomowcami. G\u00f3rnicy, owszem, rzucali \u015brubami czy mutrami – ale rzucali z daleka. Bezpo\u015brednia bijatyka to bezpo\u015brednie zagro\u017cenie \u017cycia – a to ju\u017c usprawiedliwia nawet u\u017cycie broni. A wi\u0119c usprawiedliwia zbrodni\u0119\u2026 tw\u00f3rcy musz\u0105 wi\u0119c niezwykle uwa\u017ca\u0107, jakie sceny przedstawiaj\u0105 za prawd\u0119, bo nigdy nie wiadomo, co z ich film\u00f3w b\u0119dzie wkopiowane.<\/p>\r\n

W produkowanym od lat kilku autorskim (re\u017cyseria + scenariusz) filmie Paw\u0142a Chochlewa \u201eTajemnica Westerplatte\u201d maj\u0105 osta\u0107 (wed\u0142ug upowszechnionego scenariusza) nakr\u0119cone sceny ukazuj\u0105ce dow\u00f3dc\u0119 obrony jako niemal szale\u0144ca, a obro\u0144c\u00f3w wartowni jako wkur\u2026ch nych ch\u0142opak\u00f3w, pij\u0105cych i szczaj\u0105cych na portret swojego Naczelnego Wodza. Nieudolny re\u017cyser do dzi\u015b nie mo\u017ce zrozumie\u0107, \u017ce te sceny mog\u0105 zamieni\u0107 si\u0119 w obowi\u0105zuj\u0105c\u0105, poprawn\u0105 politycznie \u201eprawd\u0119\u201d.<\/p>\r\n

Podobnie rzecz si\u0119 przedstawia z produkowanym przez Wajd\u0119 filmie o Wa\u0142\u0119sie. W krytykowanym ju\u017c przez historyk\u00f3w (m.in. przez prof. Antoniego Dudka z IPN) scenariuszu Janusza G\u0142owackiego pojawiaj\u0105 si\u0119 sceny typowe dla matriksu kopie bez orygina\u0142\u00f3w. Czyli bujdy. Wa\u017cne za\u015b prawdy, dotycz\u0105ce np. bujnej m\u0142odo\u015bci i konszacht\u00f3w przysz\u0142ego prezydenta ze \u201es\u0142u\u017cbami\u201d, zostaj\u0105 pomini\u0119te. Jest oczywiste, \u017ce tak wytrawni mistrzowie koniunkturalizmu, jak Wajda i G\u0142owacki, nie chc\u0105 si\u0119 nikomu narazi\u0107, ale nawet serwilizm powinien mie\u0107 granice. W tym wypadku – granice prawdopodobie\u0144stwa. Zar\u00f3wno w tym, co pokazane, jak i w tym, co przemilczane. Pomijanie kontakt\u00f3w TW \u201eBolka\u201d z SB (gdy ukazuj\u0105 si\u0119 coraz nowe dowody) czy opowie\u015bci o dzielnym Wa\u0142\u0119sie bij\u0105cym si\u0119 z milicj\u0105 – to te\u017c nadaje si\u0119 do wykopiowania. Po to by o\u015bmieszy\u0107 i Wa\u0142\u0119s\u0119, i Solidarno\u015b\u0107, i ca\u0142\u0105 nasz\u0105 rewolucj\u0119.<\/p>\r\n

Zako\u0144czenie: instytuty pami\u0119ci czy wytw\u00f3rnie amfetaminy<\/strong><\/p>\r\n

Czy mo\u017cna wr\u00f3ci\u0107 z rzeczywisto\u015bci symbolicznej? Czy mo\u017cna uciec z matriksu? To dwa r\u00f3\u017cne pytania. Z matriksu uciec jeszcze mo\u017cna, z rzeczywisto\u015bci symbolicznej nie. Cz\u0142owiek to jest po prostu animal symbolicum, nie da\u0142by sobie rady w \u015bwiecie, gdyby nie pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 znakami i gdyby nie uk\u0142ada\u0142 ich w modele. Problem w tym, by nie powstawa\u0142y modele bez orygina\u0142\u00f3w, by pomniejszaj\u0105c chaos \u015bwiata i jego wydarze\u0144, nie wprowadza\u0107 ani k\u0142amstwa w relacjach, ani k\u0142amstwa w proporcjach, ani k\u0142amstwa w ocenie etycznej. Nie jest mo\u017cliwe dzie\u0142o bez element\u00f3w fikcji, bo nie da si\u0119 w filmie czy na scenie ukaza\u0107 historii w skali 1:1. Da si\u0119 jednak pokaza\u0107 histori\u0119 zminiaturyzowan\u0105, model, w kt\u00f3rym zachowana jest przynajmniej prawda etyczna: dobrzy s\u0105 dobrzy, \u017ali – \u017ali. Mo\u017cliwe s\u0105 filmy o rewolucji bez fikcyjnego (za to bohaterskiego!) szturmu na Pa\u0142ac Zimowy, o Jedwabnem – bez mno\u017cenia liczby ofiar poza granice \u015bmieszno\u015bci – bo zamordowanie nawet jednego cz\u0142owieka jest zbrodni\u0105. Mo\u017cliwy jest film o Jaruzelskim, kt\u00f3ry chce si\u0119 wypl\u0105ta\u0107 z sieci zdrady, lecz najpierw trzeba przyzna\u0107, \u017ce by\u0142 zdrajc\u0105, \u017ce donosi\u0142 jako TW \u201eWolski\u201d. Mo\u017cliwy jest film o Wa\u0142\u0119sie, kt\u00f3rego na szczycie w\u0142adzy dopada haniebna przesz\u0142o\u015b\u0107, lecz najpierw trzeba przyzna\u0107, \u017ce zanim sta\u0142 si\u0119 bohaterem (a sta\u0142 si\u0119 – i w tym problem!) – by\u0142 zarejestrowany jako \u201eBolek\u201d, a z przesz\u0142o\u015bci\u0105 walczy\u0142 w jeden spos\u00f3b: pr\u00f3buj\u0105c zniszczy\u0107 donosy. Gdyby zamiast zachwyca\u0107 si\u0119 sob\u0105, czyta\u0142 ksi\u0105\u017cki – wiedzia\u0142by, \u017ce donosy nie p\u0142on\u0105.<\/strong><\/p>\r\n

Bohdan Urbankowski<\/em><\/strong><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Krwawy najazd polskiej husarii, zamordowanie prawowitych dziedzic\u00f3w tronu przez polskiego hetmana – wszystko to \u0142agodne dowcipy. Naprawd\u0119 antypolskie filmy jeszcze przed nami. Na ekranie \u017ali ludzie dawali wycisk tym dobrym, wieszali ich gdzie i za co popad\u0142o, gwa\u0142cili bez wzgl\u0119du na wiek, p\u0142e\u0107 i orientacj\u0119 seksualn\u0105. Nagle zjawia\u0142 si\u0119 Dobry Kowboj albo Dziwka o Z\u0142otym […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[159,81,20],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/57856"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=57856"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/57856\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=57856"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=57856"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=57856"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}