Polemika S\u0142awomira Cenkiewicza z naci\u0105ganym tekstem opublikowanym przez ks. Jerzego Myszora i Andrzeja Grajewskiego Koniecznie trzeba przeczyta\u0107, aby zrozumiec na czym polega manipulacja lobby antylustracyjnego.<\/p>\r\n\r\n\r\n
\r\nWsp\u00f3\u0142pracownicy wywiadu PRL<\/h3>\r\n
S\u0142awomir Cenckiewicz <\/em><\/span> 20-01-2009, ostatnia aktualizacja 20-01-2009 20:28<\/span><\/em><\/div>\r\n\r\n\r\nKontakty informacyjne zawsze by\u0142y cz\u0119\u015bci\u0105 sieci agenturalnej wywiadu. Poszczeg\u00f3lne piony operacyjne i rezydentury wykazywa\u0142y je w sprawozdaniach przesy\u0142anych do centrali Departamentu I MSW – pisze historyk<\/p>\r\n\r\n
Pierwotnie nie chcia\u0142em wypowiada\u0107 si\u0119 na temat sprawy arcybiskupa J\u00f3zefa Kowalczyka. Tematyka zwi\u0105zana z dziejami Ko\u015bcio\u0142a katolickiego jest w zasadzie marginalnym obszarem moich zainteresowa\u0144. Poza kilkoma artyku\u0142ami i wsp\u00f3\u0142autorstwem ksi\u0105\u017cki po\u015bwi\u0119conej wizycie Jana Paw\u0142a II w Tr\u00f3jmie\u015bcie w 1987 r. (\u201eOperacja Zorza II. S\u0142u\u017cba Bezpiecze\u0144stwa i Komitet Wojew\u00f3dzki PZPR wobec wizyty Jana Paw\u0142a II w Tr\u00f3jmie\u015bcie\u201d) nie zajmowa\u0142em si\u0119 tym zagadnieniem. Jednak dyskutowana ostatnio sprawa nuncjusza papieskiego wi\u0105\u017ce si\u0119 po\u015brednio z problematyk\u0105 wywiadu PRL, kt\u00f3rego dzia\u0142alno\u015bci\u0105 interesuj\u0119 si\u0119 od wielu lat, prowadz\u0105c m.in. szerokie kwerendy archiwalne. Przygl\u0105daj\u0105c si\u0119 tej dyskusji, ze smutkiem zauwa\u017cy\u0142em, \u017ce po raz kolejny w przestrzeni publicznej pojawi\u0142o si\u0119 wiele opinii nieznajduj\u0105cych pokrycia w faktach i potwierdzenia w wiedzy historycznej dotycz\u0105cej funkcjonowania Departamentu I MSW (wywiadu cywilnego).<\/p>\r\n\r\n
Niekt\u00f3rzy z komentator\u00f3w (w tym tak\u017ce niestety historycy) tak emocjonalnie podeszli do sprawy, \u017ce nie potrafili zdefiniowa\u0107 poj\u0119cia tzw. kontaktu informacyjnego (KI), kwestionowali autentyczno\u015b\u0107 zachowanych dokument\u00f3w dotycz\u0105cych KI \u201eCappino\u201d, poddawali w w\u0105tpliwo\u015b\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142o ich pochodzenia, zapewniaj\u0105c przy tym, \u017ce wszystkie dokumenty rezydentury wywiadowczej w Rzymie, kt\u00f3ra zajmowa\u0142a si\u0119 rozpracowaniem operacyjnym Watykanu, s\u0105 im znane. Jeszcze inni natomiast bagatelizowali problem, wskazuj\u0105c na oficjalny z definicji charakter relacji \u0142\u0105cz\u0105cych przedstawicieli Stolicy Apostolskiej i PRL, kt\u00f3re w du\u017cej mierze koncentrowa\u0107 si\u0119 mia\u0142y na sprawach zwi\u0105zanych z organizacj\u0105 pielgrzymek papieskich do Polski. Dostrzegali w tym nawet analogi\u0119 pomi\u0119dzy czasami PRL i wolnej Polski, bo przecie\u017c tak jak przed 1989 r. utrzymywano kontakty z funkcjonariuszami SB na etatach dyplomatycznych, tak i p\u00f3\u017aniej z dyplomatami Rzeczypospolitej powi\u0105zanymi z nowymi s\u0142u\u017cbami. Chc\u0105c w swoim przekonaniu pom\u00f3c nuncjuszowi apostolskiemu, t\u0142umaczyli, \u017ce by\u0142 obywatelem Watykanu, cho\u0107 jednocze\u015bnie nie byli w stanie wskaza\u0107 na jakikolwiek dow\u00f3d, \u017ce abp Kowalczyk nie by\u0142 obywatelem PRL. W\u015br\u00f3d os\u00f3b zabieraj\u0105cych g\u0142os na ten temat pojawili si\u0119 i tacy jak mecenas Maciej Bednarkiewicz, kt\u00f3ry potraktowa\u0142 ca\u0142\u0105 spraw\u0119 jako asumpt do bezpardonowej napa\u015bci na \u201epana\u201d Tadeusza Isakowicza-Zaleskiego. <\/span><\/p>\r\n\r\n
Jednak bezpo\u015bredni\u0105 inspiracj\u0105 do zabrania przeze mnie g\u0142osu sta\u0142 si\u0119 polemiczny wobec tekst\u00f3w publikowanych przez Cezarego Gmyza w \u201eRzeczpospolitej\u201d artyku\u0142 Andrzeja Grajewskiego i ks. Jerzego Myszora pt. \u201eLustrowanie nuncjusza\u201d (\u201eGo\u015b\u0107 Niedzielny\u201d, 18.01.2009 r.), w kt\u00f3rym opr\u00f3cz autorytatywnych i kategorycznych s\u0105d\u00f3w wykluczaj\u0105cych mo\u017cliwo\u015b\u0107 jakichkolwiek \u015bwiadomych kontakt\u00f3w nuncjusza z bezpiek\u0105 pojawi\u0142y si\u0119 informacje wypaczaj\u0105ce poj\u0119cie i sens kontaktu informacyjnego w wywiadzie cywilnym PRL.<\/p>\r\n\r\n
Kluczowy dokument czy kluczowa dezinformacja? Redakcja i autorzy tekstu zamieszczonego w \u201eGo\u015bciu Niedzielnym\u201d jednoznacznie orzekli: \u201eks. abp J\u00f3zef Kowalczyk nigdy i w \u017cadnej formie nie by\u0142 informatorem organ\u00f3w bezpiecze\u0144stwa PRL. B\u0119d\u0105c dyplomat\u0105 watyka\u0144skim, zosta\u0142 zarejestrowany przez wywiad PRL jako kontakt informacyjny, a tak oznaczano \u017ar\u00f3d\u0142a zewn\u0119trzne, kt\u00f3re nie by\u0142y cz\u0119\u015bci\u0105 agenturalnej sieci\u201d. Na potwierdzenie tych s\u0142\u00f3w Grajewski i ks. Myszor przywo\u0142uj\u0105 znane historykom zarz\u0105dzenie szefa MSW nr 0041\/72 z 6 maja 1972 r. \u201eW sprawie pracy wywiadowczej Departamentu I MSW\u201d i za\u0142\u0105czon\u0105 do niego \u201eInstrukcj\u0119 o pracy wywiadowczej Departamentu I MSW\u201d (dokument ten opublikowa\u0142 wcze\u015bniej w ca\u0142o\u015bci Pawe\u0142 Piotrowski). Jednak niezbyt wiernie referuj\u0105 i cytuj\u0105 ten dokument. Ju\u017c w rozdziale II tej instrukcji zatytu\u0142owanym \u201e\u015arodki i metody dzia\u0142alno\u015bci wywiadowczej\u201d mo\u017cemy przeczyta\u0107, \u017ce istotnym wsparciem dla najwa\u017cniejszej kategorii wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w wywiadu – \u201eagent\u00f3w\u201d Departamentu I MSW – s\u0105 r\u00f3wnie\u017c inne osobowe \u017ar\u00f3d\u0142a informacji: \u201eW zespole osobowych \u015brodk\u00f3w Departament I korzysta z innych wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w, stanowi\u0105cych istotne uzupe\u0142nienie agenturalnych \u017ar\u00f3de\u0142 informacji. W zale\u017cno\u015bci od charakteru, zakresu i rodzaju realizowanych przy ich pomocy zada\u0144 wywiadowczych dzielimy je na: – kontakty informacyjne; – kontakty operacyjne\u201d. Tak wi\u0119c w \u015bwietle powy\u017cszej instrukcji KI mia\u0142y status \u201eosobowych \u015brodk\u00f3w\u201d i \u201ewsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w\u201d Departamentu I, cho\u0107 ni\u017cszej kategorii. By\u0142y r\u00f3wnie\u017c uwzgl\u0119dniane w opisie sieci agenturalnej danej rezydentury wywiadowczej. W dalszej cz\u0119\u015bci instrukcji z 1972 r. znajdujemy tak\u0105 oto definicj\u0119 KI: \u201eKontaktem informacyjnym jest obywatel obcego pa\u0144stwa, bezpa\u0144stwowiec lub obywatel polski stale zamieszka\u0142y poza granicami PRL, kt\u00f3ry w ramach u\u0142o\u017conych stosunk\u00f3w \u015bwiadomie lub nie\u015bwiadomie przekazuje dokumenty lub informacje z zakresu bezpo\u015brednich zainteresowa\u0144 wywiadowczych Departamentu I\u201d. Tych fragment\u00f3w dokumentu Departamentu I w \u201eGo\u015bciu Niedzielnym\u201d nie zacytowano, a dopiero w kontek\u015bcie tej definicji, do\u015b\u0107 p\u0142ynnej i ma\u0142o precyzyjnej, zrozumie\u0107 mo\u017cemy uwzgl\u0119dnione w instrukcji dla uporz\u0105dkowania problemu \u201ecechy odr\u00f3\u017cniaj\u0105ce kontakt informacyjny od agenta\u201d w wywiadzie cywilnym PRL, na kt\u00f3re ch\u0119tnie powo\u0142uj\u0105 si\u0119 autorzy tekstu \u201eLustrowanie nuncjusza\u201d.<\/p>\r\n\r\n
Poj\u0119cie KI, jak i \u201ecechy odr\u00f3\u017cniaj\u0105ce KI od agenta\u201d zosta\u0142y zreszt\u0105 szczeg\u00f3\u0142owo i szeroko om\u00f3wione w opracowaniu Departamentu I MSW pt. \u201e\u015arodki i metody pracy wywiadu PRL\u201d z sierpnia 1973 r. Chodzi tu przede wszystkim o to, \u017ce w odr\u00f3\u017cnieniu do \u201eagenta\u201d KI nie by\u0142 zwi\u0105zany z wywiadem \u201ekonkretn\u0105 umow\u0105 – zobowi\u0105zaniem dzia\u0142ania na rzecz wywiadu\u201d, nie pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 technik\u0105 operacyjn\u0105 (np. tajnopisy, radio dla cel\u00f3w \u0142\u0105czno\u015bci), nie odbywa\u0142 spotka\u0144 z oficerem wywiadu z zachowaniem \u201ewszelkich zasad pe\u0142nej konspiracji\u201d i nie podlega\u0142 typowej dla \u201eagenta\u201d dyscyplinie. I w\u0142a\u015bnie w tym sensie nie realizowa\u0142 \u201e\u015bwiadomie\u201d zada\u0144 przydzielonych przez wywiad. W materiale szkoleniowym wywiadu z 1973 r. czytamy: \u201eIstotnym warunkiem powodzenia w pracy z kontaktami informacyjnymi jest ustalenie i utrwalenie najbardziej korzystnej dla nas sytuacji p\u0142aszczyzny stosunk\u00f3w, a wi\u0119c takich, kt\u00f3re zapewniaj\u0105 ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 spotykania si\u0119 oraz odpowiedni \u00bbklimat\u00ab sprzyjaj\u0105cy ujawnianiu przez kontakt informacyjny wiadomo\u015bci interesuj\u0105cych oficera wywiadu. Stosunki mi\u0119dzy oficerem wywiadu a kontaktem informacyjnym mog\u0105 opiera\u0107 si\u0119 na r\u00f3\u017cnych, zale\u017cnych od sytuacji, podstawach. Mog\u0105 to by\u0107 stosunki oficjalne, w kt\u00f3rych podtrzymaniu zainteresowany jest kontakt informacyjny z tytu\u0142u zajmowanego stanowiska lub wykonywanego zawodu (np. w\u0142a\u015bciciel biura podr\u00f3\u017cy, impresario, handlowiec). W innych przypadkach stosunki u\u0142o\u017c\u0105 si\u0119 na p\u0142aszczy\u017anie prywatnej, towarzyskiej czy te\u017c na zasadzie jakich\u015b zobowi\u0105za\u0144 kontaktu informacyjnego wobec oficera wywiadu\u201d.<\/p>\r\n\r\n
I dalej: \u201eNawet w wypadku kiedy kontakt informacyjny zdaje sobie spraw\u0119, \u017ce ma do czynienia z wywiadem, oficer ograniczony jest do pewnych \u00bbregu\u0142 gry\u00ab ustalonych mi\u0119dzy nim a kontaktem\u201d. W zale\u017cno\u015bci od sytuacji i konkretnego przypadku taka wsp\u00f3\u0142praca mog\u0142a mie\u0107 zatem charakter \u015bwiadomy b\u0105d\u017a nie\u015bwiadomy, mog\u0142a charakteryzowa\u0107 si\u0119 \u201eoficjalno\u015bci\u0105\u201d utrzymywanych kontakt\u00f3w b\u0105d\u017a ich \u201etajno\u015bci\u0105\u201d i \u201epoufno\u015bci\u0105\u201d lub ich prywatnym charakterem (relacja towarzyska), mog\u0142a skutkowa\u0107 jedynie informacjami przekazywanymi w rozmowach, ale te\u017c \u201eprzekazywaniem dokument\u00f3w\u201d itp. Mog\u0142a nawet polega\u0107 na ustalonej formie \u0142\u0105czno\u015bci z oficerem wywiadu i przekazywanych gratyfikacjach za wsp\u00f3\u0142prac\u0119, mog\u0142a wreszcie by\u0107 wst\u0119pem do werbunku lub w przypadku kap\u0142ana wyje\u017cd\u017caj\u0105cego za granic\u0119 rodzajem przekwalifikowania z kategorii tajny wsp\u00f3\u0142pracownik na KI. Na tego typu aspekty w dzia\u0142alno\u015bci KI zwracaj\u0105 uwag\u0119 liczne dokumenty i materia\u0142y szkoleniowe wywiadu, nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o wielu zachowanych teczkach pracy KI. Jednym z wa\u017cniejszych dokument\u00f3w w tej sprawie jest \u201eInstrukcja dyrektora Departamentu I MSW\u201d nr 026\/72 z 5 X 1972 r. w sprawie sporz\u0105dzania informacji o agencie, kontakcie informacyjnym i kontakcie operacyjnym\u201d w obszernym, 13-punktowym rozdziale \u201eKomentarz do analizy kontaktu informacyjnego\u201d. Tego kontekstu w dyskusji i publicystyce na temat abp. Kowalczyka zabrak\u0142o, a przecie\u017c przynajmniej od historyk\u00f3w zabieraj\u0105cych w tej sprawie g\u0142os powinni\u015bmy tego oczekiwa\u0107. To wszystko nie zmienia faktu, \u017ce zakresu i charakteru wsp\u00f3\u0142pracy abp. Kowalczyka z Departamentem I MSW w ca\u0142o\u015bci oceni\u0107 i rozs\u0105dzi\u0107 nie mo\u017cemy, gdy\u017c nie zachowa\u0142a si\u0119 teczka KI \u201eCappino\u201d, a na dzisiaj dysponujemy niewielkim materia\u0142em \u017ar\u00f3d\u0142owym. Tym bardziej powinni\u015bmy powstrzyma\u0107 si\u0119 od \u201ewysuwania jednoznacznych ocen\u201d \u201ezar\u00f3wno w t\u0119, jak i w tamt\u0105 stron\u0119\u201d, na co s\u0142usznie zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 ostatnio Roman Graczyk (Gdy \u201ecz\u0142owiek honoru jest autorytetem\u201d, \u201eRzeczpospolita\u201d, 15 I 2009 r.).<\/p>\r\n\r\n
<\/p>\r\n\r\n\r\nKontakt informacyjny w teorii<\/h2>\r\n\r\n\r\n
Szczeg\u00f3lnie zindywidualizowany charakter kontakt\u00f3w informacyjnych w Departamencie I MSW przysparza, \u017ce ka\u017cdy z przypadk\u00f3w powinni\u015bmy ocenia\u0107 osobno. St\u0105d te\u017c wiele problem\u00f3w sprawia badaczom poprawne zdefiniowanie poj\u0119cia KI bez odwo\u0142ania si\u0119 do konkretnych przypadk\u00f3w. Jednak w przekonaniu wszystkich historyk\u00f3w KI by\u0142y cz\u0119\u015bci\u0105 sieci osobowych \u017ar\u00f3de\u0142 informacji (OZI). Wydaje si\u0119, \u017ce najrozs\u0105dniej post\u0105pi\u0142 jeden z najwi\u0119kszych specjalist\u00f3w w dziedzinie teorii pracy operacyjnej SB – Filip Musia\u0142, kt\u00f3ry w swoim \u201ePodr\u0119czniku bezpieki\u201d (Krak\u00f3w 2007, s. 333) po prostu przywo\u0142a\u0142 definicj\u0119 zawart\u0105 w \u201eInstrukcji o pracy wywiadowczej Departamentu I MSW\u201d, kt\u00f3r\u0105 wprawdzie Grajewski z ks. Myszorem zacytowali, nie wyci\u0105gaj\u0105c z niej jednak poprawnych wniosk\u00f3w. Nieco dalej, zar\u00f3wno w stosunku do instrukcji, jak i Musia\u0142a, poszed\u0142 Wojciech Sawicki, dla kt\u00f3rego KI to \u201edominuj\u0105ca w latach 60. kategoria OZI w wywiadzie cywilnym PRL\u201d, a \u201ew przypadku obywatela polskiego wsp\u00f3\u0142praca zawsze by\u0142a \u015bwiadoma\u201d (\u201eOsobowe \u017ar\u00f3d\u0142a informacji\u201d, Krak\u00f3w 2008, s. 23). T\u0119 do\u015b\u0107 jednoznaczn\u0105 definicj\u0119 KI przyj\u0105\u0142 r\u00f3wnie\u017c Instytut Pami\u0119ci Narodowej, kt\u00f3ry na swojej witrynie internetowej napisa\u0142: \u201eKontakt informacyjny – jedna z kategorii wsp\u00f3\u0142pracy z Wywiadem Cywilnym PRL; w przypadku obywatela polskiego – zawsze \u015bwiadoma, w przypadku cudzoziemca – mog\u0142a by\u0107 nie\u015bwiadoma\u201d.<\/p>\r\n\r\n
Najpe\u0142niejsz\u0105 i najbardziej fachow\u0105 definicj\u0119 KI zaprezentowa\u0142 jak dot\u0105d by\u0142y wysoki oficer Wydzia\u0142u X Departamentu I MSW pp\u0142k Jan Larecki w \u201eWielkim leksykonie s\u0142u\u017cb specjalnych \u015bwiata\u201d (Warszawa 2007, s. 314): \u201e1) kategoria osobowego \u017ar\u00f3d\u0142a informacji w b. Dep. I MSW – obywatel pa\u0144stwa obcego, bezpa\u0144stwowiec lub obywatel polski stale mieszkaj\u0105cy za granic\u0105. Osoba zarejestrowana jako KI na og\u00f3\u0142 by\u0142a nie\u015bwiadoma tego faktu: gdy wiedzia\u0142a lub domy\u015bla\u0142a si\u0119, \u017ce wsp\u00f3\u0142pracuje z wywiadem, nie zobowi\u0105zywano jej do wsp\u00f3\u0142pracy i nie sformalizowano kontakt\u00f3w, by przekszta\u0142ci\u0107 j\u0105 w agenta: cz\u0119sto przekazywa\u0142a materia\u0142y tylko za pieni\u0105dze. Obie strony zdawa\u0142y sobie spraw\u0119 ze zwi\u0105zk\u00f3w je \u0142\u0105cz\u0105cych, ale nie nadawa\u0142y im formalnego charakteru. O aktywno\u015bci KI w du\u017cym stopniu decydowa\u0142y osobiste kontakty z oficerem wywiadu. Potwierdzeniem kontakt\u00f3w, czyli dowodem wsp\u00f3\u0142pracy by\u0142y otrzymywane od niego informacje i materia\u0142y.<\/p>\r\n\r\n
P\u0142aszczyzny wykorzystania KI by\u0142y r\u00f3\u017cne: niekiedy przekazywa\u0142 te\u017c naprowadzenia, informacje polityczne, ale najbardziej u\u017cyteczny by\u0142 w wywiadzie naukowo-technicznym przy zdobywaniu nowych technologii, dokumentacji technicznych, patent\u00f3w czy wzor\u00f3w gotowych urz\u0105dze\u0144, 2) w dawnej nomenklaturze operacyjnej OZI \u015bwiadomie wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105ce, ale podpisuj\u0105ce tylko o\u015bwiadczenie o zachowaniu w tajemnicy faktu takich kontakt\u00f3w\u201d.<\/p>\r\n\r\n
<\/p>\r\n\r\n\r\nPolskie obywatelstwo to nie przeszkoda<\/h2>\r\n\r\n\r\n
Do\u015bwiadczenie historyka wynikaj\u0105ce z wieloletniej pracy na materia\u0142ach wywiadu PRL pozwala na zaprezentowanie r\u00f3\u017cnych przyk\u0142ad\u00f3w wykorzystania KI. Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce by\u0142a to bardzo wa\u017cna i pomocna kategoria wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w Departamentu I MSW. Wbrew temu, co pisz\u0105 Grajewski i ks. Myszor, kontakty informacyjne by\u0142y zawsze cz\u0119\u015bci\u0105 sieci agenturalnej wywiadu, kt\u00f3re poszczeg\u00f3lne piony operacyjne i rezydentury wykazywa\u0142y w okresowych sprawozdaniach przesy\u0142anych do centrali Departamentu I MSW. Przyk\u0142ad pochodz\u0105cy z moich bada\u0144 dotycz\u0105cych aktywno\u015bci wywiadu cywilnego na kierunku ameryka\u0144skim – ocena pracy rezydentury kryptonim \u201eImperium\u201d (Nowy Jork) za okres 1979 – 1981. W rozdziale zatytu\u0142owanym \u201ePosiadane \u017ar\u00f3d\u0142a\u201d zaraz po wykazie \u201eagent\u00f3w\u201d wymienia si\u0119 kryptonimy \u201ekontakt\u00f3w informacyjnych\u201d wraz z kr\u00f3tkimi charakterystykami w rodzaju \u201eistnieje zagro\u017cenie dekonspiracyjne\u201d, \u201ekandydat na agenta\u201d itp. konkretnych KI pokazuj\u0105, \u017ce cz\u0119sto wsp\u00f3\u0142praca ta mia\u0142a charakter \u015bwiadomy, w czym nie przeszkadza\u0142o wcale obce obywatelstwo.<\/p>\r\n\r\n
Potwierdzeniem tego mo\u017ce by\u0107 wsp\u00f3\u0142praca pewnego wp\u0142ywowego duszpasterza polonijnego (obywatela USA) z wywiadem PRL najpierw w charakterze KI, a p\u00f3\u017aniej na p\u0142aszczy\u017anie agenturalnej. Oto fragment charakterystyki KI \u201eZefir\u201d z 1978 r.: \u201eKontakt z \u00bbZefirem\u00ab nawi\u0105za\u0142 w 1968 r. \u00bbOskar\u00ab – na p\u0142aszczy\u017anie kontakt\u00f3w oficjalnych (konsularnych). \u00bbZ\u00ab by\u0142 przekonany, i\u017c szereg wyjazd\u00f3w polskiego duchowie\u0144stwa do USA dosz\u0142o do skutku dzi\u0119ki staraniom naszej strony, pragn\u0105\u0142 wi\u0119c sp\u0142aci\u0107 co\u015b w rodzaju \u00bbd\u0142ugu wdzi\u0119czno\u015bci\u00ab. Pocz\u0105tkowo \u00bbZ\u00ab wykazywa\u0142 wahania przed szerszym wi\u0105zaniem z naszym wywiadem. \u00bbOskar\u00ab \u00bbwymusi\u0142\u00ab na nim przekazanie pisemnej relacji z kilku imprez, w kt\u00f3rych \u00bbZ\u00ab uczestniczy\u0142: m. in. z rozm\u00f3w pomi\u0119dzy przedstawicielami \u017cydowskiej organizacji B\u2019nai B\u2019rith z Kongresem Polonii Ameryka\u0144skiej. Wp\u0142yn\u0119\u0142o to pozytywnie na dalsze wsp\u00f3\u0142prac\u0119 – od 1970 r. datuj\u0105 si\u0119 kontakty na p\u0142aszczy\u017anie wsp\u00f3\u0142pracy agenturalnej. \u00bbZ\u00ab by\u0142 oczywi\u015bcie w pe\u0142ni \u015bwiadomy co do charakteru naszej wsp\u00f3\u0142pracy, tym niemniej formalnego zobowi\u0105zania do wsp\u00f3\u0142pracy nie podpisa\u0142\u201d.<\/p>\r\n\r\n
A oto fragment charakterystyki z 1975 r. pozyskanego do wsp\u00f3\u0142pracy zwi\u0105zanego z FBI obywatela ameryka\u0144skiego, kt\u00f3rego komunistyczny wywiad traktowa\u0142 jako KI \u201eFen\u201d: \u201eKI \u00bbFen\u00ab zosta\u0142 pozyskany do wsp\u00f3\u0142pracy podczas pobytu w Polsce w 1968 r. (\u2026) \u00bbFen\u00ab wyrazi\u0142 gotowo\u015b\u0107 wsp\u00f3\u0142pracy z nasz\u0105 s\u0142u\u017cb\u0105 w zakresie bie\u017c\u0105cego informowania o osobach pracuj\u0105cych wzgl\u0119dnie wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cych z FBI oraz zainteresowaniach ASS. (\u2026) \u00bbFen\u00ab wyrazi\u0142 zgod\u0119 na wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z polskim wywiadem na bazie uczu\u0107 patriotycznych. (\u2026) Dostarcza\u0142 informacje o dzia\u0142aczach z kr\u0119gu tzw. niez\u0142omnych Polonii chicagowskiej, zdecydowanie wrogo nastawionych do socjalistycznej Polski (\u2026). \u0141\u0105czno\u015b\u0107 z \u00bbFenem\u00ab utrzymywana jest w terenie przez Rezydentur\u0119 z cz\u0119stotliwo\u015bci\u0105 1 – 3 spotka\u0144 miesi\u0119cznie. W czasie pobytu w Polsce kontaktowany jest przez pracownika Centrali\u201d.<\/p>\r\n\r\n
<\/p>\r\n\r\n\r\nKierunek watyka\u0144ski<\/h2>\r\n\r\n\r\n
Istniej\u0105 r\u00f3wnie\u017c podobne przyk\u0142ady dotycz\u0105ce dzia\u0142alno\u015bci kontakt\u00f3w informacyjnych usytuowanych w Stolicy Apostolskiej. Stanowi\u0142y one fragment sieci agenturalnej, kt\u00f3r\u0105 nadzorowa\u0142 zajmuj\u0105cy si\u0119 rozpracowaniem Stolicy Apostolskiej i NATO Wydzia\u0142 III Departamentu I MSW. W meldunkach wysy\u0142anych z Rzymu do centrali Departamentu I MSW oznaczano je b\u0105d\u017a to kryptonimami, b\u0105d\u017a – zapewne dla ich wi\u0119kszego zakonspirowania – numerami rejestracyjnymi. Ich egzemplifikacj\u0105 mo\u017ce by\u0107 aktywny wsp\u00f3\u0142pracownik rezydentury wywiadowczej w Rzymie – KI \u201eProrok\u201d, kt\u00f3ry nie tylko przekazywa\u0142 informacje ustnie, ale r\u00f3wnie\u017c sporz\u0105dza\u0142 notatki i dostarcza\u0142 dokumenty. W jego charakterystyce za lata 1983 – 1984 czytamy: \u201eW okresie podlegaj\u0105cym niniejszej ocenie \u017ar\u00f3d\u0142o \u00bbProrok\u00ab przekaza\u0142o og\u00f3\u0142em 246 materia\u0142\u00f3w i informacji depeszowych, z kt\u00f3rych wykorzystano 97, w tym w informacjach dla kierownictwa partyjno-rz\u0105dowego (KPR) 66. Najwi\u0119cej informacji dotyczy\u0142o problematyki watyka\u0144skiej (112, z kt\u00f3rych 39 wykorzystano w opracowaniach dla KPR).<\/p>\r\n\r\n
Materia\u0142y te pog\u0142\u0119bia\u0142y i rozszerza\u0142y nasze rozeznanie, przy czym dotyczy to zw\u0142aszcza tych informacji, kt\u00f3re relacjonowa\u0142y przebieg i rezultaty wizyt cz\u0142onk\u00f3w Episkopatu Polski w Watykanie\u201d. W analogicznej ocenie dotycz\u0105cej dzia\u0142alno\u015bci KI \u201eProrok\u201d w latach 1985 – 1987 czytamy, \u017ce \u017ar\u00f3d\u0142o to \u201eprzekaza\u0142o og\u00f3\u0142em 405 informacji, z kt\u00f3rych a\u017c 195 stanowi\u0142o podstaw\u0119 do opracowania samodzielnych b\u0105d\u017a zbiorczych opracowa\u0144. 73 materia\u0142y zosta\u0142y ocenione jako warto\u015bciowe, a 2 jako bardzo warto\u015bciowe\u201d. Dotyczy\u0142y one m.in. \u201epolityki wschodniej Watykanu, stosunk\u00f3w pa\u0144stwo – Ko\u015bci\u00f3\u0142 i Watykan – PRL\u201d.<\/p>\r\n\r\n
Niestety, nie dysponujemy podobnymi charakterystykami KI \u201eCappino\u201d, cho\u0107 informacje na jego temat mo\u017cna znale\u017a\u0107 w materia\u0142ach rezydentury rzymskiej przemieszanych cz\u0119sto z dokumentacj\u0105 innych rezydentur wywiadowczych. Z dokument\u00f3w tych wynika, \u017ce kontakt z KI \u201eCappino\u201d utrzymywa\u0142 oficer o ps. Pietro, czyli przebywaj\u0105cy w latach 1979 – 1983 formalnie na plac\u00f3wce dyplomatycznej w Rzymie Edward Kotowski. Skoro zatem abp Kowalczyk by\u0142 rejestrowany jako KI \u201eCappino\u201d w latach 1982 – 1990, to kontakt z nim musia\u0142 utrzymywa\u0107 jeszcze kto\u015b inny. Zwraca r\u00f3wnie\u017c uwag\u0119 ujawniona przez \u201eRzeczpospolit\u0105\u201d (7 stycznia 2009 r.) tre\u015b\u0107 szyfrogramu z 23 marca 1983 r., kt\u00f3ra mia\u0142a by\u0107 oparta na rozmowie \u201ePietro\u201d z KI \u201eCappino\u201d (sygn. IPN BU 0449\/53, t. 1, k. 6).<\/p>\r\n\r\n
Poza w\u0105tkiem zwi\u0105zanym z planowan\u0105 pielgrzymk\u0105 Jana Paw\u0142a II do Polski dotyczy\u0142a ona tak\u017ce r\u00f3\u017cnicy zda\u0144 pomi\u0119dzy polskimi hierarchami na temat \u201eSolidarno\u015bci\u201d. W tym sensie, gdyby przyj\u0105\u0107, \u017ce szyfrogram wiernie oddaje tre\u015b\u0107 relacji KI \u201eCappino\u201d, rozmowa ta wykracza\u0142a poza ramy relacji oficjalnych pomi\u0119dzy przedstawicielami Sekretariatu Stanu Stolicy Apostolskiej i Ambasady PRL w Rzymie, gdy\u017c dotyczy\u0142a przysz\u0142o\u015bci prze\u015bladowanej i zepchni\u0119tej w\u00f3wczas do podziemia \u201eSolidarno\u015bci\u201d. Do szyfrogramu do\u0142\u0105czono ocen\u0119 informacji, kt\u00f3r\u0105 mia\u0142 przekaza\u0107 KI \u201eCappino\u201d. Wywiad zakwalifikowa\u0142 j\u0105 jako wiarygodn\u0105, cho\u0107 fragmentaryczn\u0105. W sze\u015bciopunktowej skali uzyska\u0142a ona ocen\u0119 dostateczn\u0105.<\/p>\r\n\r\n
<\/p>\r\n\r\n\r\nSzukajcie, a znajdziecie<\/h2>\r\n\r\n\r\n
Gdyby autorzy tekstu \u201eLustrowanie nuncjusza\u201d oraz liczni komentatorzy rzeczywi\u015bcie szukali wiedzy \u017ar\u00f3d\u0142owej na temat dzia\u0142alno\u015bci wywiadu, w tym tak\u017ce rezydentury rzymskiej Departamentu I MSW w ostatniej dekadzie PRL, unikn\u0119liby wielu uproszczonych i nieprawdziwych opinii na temat sprawy KI \u201eCappino\u201d. Warto wspomnie\u0107, \u017ce zw\u0142aszcza od czasu wyboru kardyna\u0142a Karola Wojty\u0142y na Stolic\u0119 Piotrow\u0105 rezydentura rzymska nale\u017ca\u0142a do najwa\u017cniejszych plac\u00f3wek wywiadowczych PRL. Rzymscy rezydenci Departamentu I MSW o pseudonimach Canto (1975 – 1980), Bralski (1980 – 1984), Dis (1984 – 1988) oraz Irt (1988 – 1990) nale\u017celi do najlepszych oficer\u00f3w wywiadu PRL. Niestety, ich dzia\u0142alno\u015b\u0107, jak te\u017c wiele materia\u0142\u00f3w archiwalnych o kapitalnym znaczeniu dla prowadzonych bada\u0144 zwi\u0105zanych z rozpracowaniem Stolicy Apostolskiej przez komunist\u00f3w nie znalaz\u0142o jakiegokolwiek zainteresowania zar\u00f3wno w\u015br\u00f3d badaczy IPN odpowiadaj\u0105cych w pionie naukowym za tematyk\u0119 wywiadowcz\u0105 i ko\u015bcieln\u0105, jak i w\u015br\u00f3d cz\u0142onk\u00f3w Ko\u015bcielnej Komisji Historycznej. Przekona\u0142em si\u0119 o tym zw\u0142aszcza w ostatnich miesi\u0105cach, przegl\u0105daj\u0105c dziesi\u0105tki teczek wywiadu PRL. Natomiast t\u0142umaczenie Ko\u015bcielnej Komisji Historycznej oraz zespo\u0142u do spraw oceny etyczno-prawnej dokument\u00f3w dotycz\u0105cych duchownych katolickich w rodzaju \u201eogl\u0105dali\u015bmy to, co udost\u0119pni\u0142 nam IPN\u201d, w oczach historyka brzmi niczym \u017cart. Nawet pocz\u0105tkuj\u0105cy adept zawodu historyka wie, \u017ce musi w pojedynk\u0119 przeprowadzi\u0107 kwerend\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142ow\u0105 w zespo\u0142ach archiwalnych, kt\u00f3rych opis i tre\u015b\u0107 odpowiada lub mo\u017ce odpowiada\u0107 tematyce badawczej.<\/p>\r\n\r\n
Skoro wi\u0119c badacze tej komisji od prawie dw\u00f3ch lat analizuj\u0105 akta bezpieki, to powinni wiedzie\u0107, \u017ce wiele informacji na temat polskich hierarch\u00f3w mo\u017cna znale\u017a\u0107 w obszernych materia\u0142ach Departamentu I MSW. Zanim wydadz\u0105 kolejne zdecydowane o\u015bwiadczenie, powinni je mozolnie i dok\u0142adnie przejrze\u0107, a swoj\u0105 wiedz\u0119 solidnie podeprze\u0107 dost\u0119pn\u0105 literatur\u0105 przedmiotu. Redaktorom \u201eGo\u015bcia Niedzielnego\u201d, kt\u00f3rzy pisali o \u201epe\u0142nych insynuacji i niekompetentnych tekstach\u201d \u201eRzeczpospolitej\u201d, wypada \u017cyczy\u0107 tego samego.<\/p>\r\n\r\n