{"id":57290,"date":"2012-06-01T21:56:47","date_gmt":"2012-06-02T02:56:47","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=57290"},"modified":"2012-06-01T21:56:47","modified_gmt":"2012-06-02T02:56:47","slug":"trylogia-apokaliptyczna-juana-donosa-cortesa-prof-jacek-bartyzel","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=57290","title":{"rendered":"Trylogia apokaliptyczna Juana Donosa Cort\u00c3\u00a9sa – prof. Jacek Bartyzel<\/em>"},"content":{"rendered":"

Kim by\u0142 Juan Francisco Mar\u00c3\u00ada de la Salud Donoso Cort\u00c3\u00a9s y Fern\u00e1ndez Canedo (1809-1853), potomek znakomitej rodziny z Estremadury, kt\u00f3ra do grona swoich przodk\u00f3w zalicza\u0142a konkwistadora Meksyku Hernana Cort\u00c3\u00a9sa? Przede wszystkim jednym z g\u0142\u00f3wnych aktor\u00f3w polityki hiszpa\u0144skiej swojej epoki. Cho\u0107 zrazu rozpocz\u0105\u0142 karier\u0119 akademick\u0105, ju\u017c w 1832 r. przeszed\u0142 do polityki czynnej, wezwany przez kr\u00f3la Ferdynanda VII, kt\u00f3ry przeczyta\u0142 jego „Memoria\u0142 o monarchii”. W monarchii konstytucyjnej, ustanowionej w Hiszpanii w 1834 r., by\u0142 najpierw wysokim urz\u0119dnikiem, a od 1837 r. deputowanym. Od 1845 r. zasiada\u0142 w Senacie i w Radzie Kr\u00f3lewskiej. Otrzyma\u0142 tytu\u0142 wicehrabiego del Valle, a w 1847 r. markiza de Valdegamas, zostaj\u0105c r\u00f3wnie\u017c Grandem Hiszpanii. Nast\u0119pne lata \u017cycia pe\u0142ni\u0142 s\u0142u\u017cb\u0119 dyplomatyczn\u0105, najpierw jako ambasador w Berlinie, a nast\u0119pnie w Pary\u017cu: tam te\u017c, chory na serce, zmar\u0142 w wieku zaledwie 44 lat.<\/p>\r\n

Atoli Donoso Cort\u00c3\u00a9s by\u0142 nie tylko czynnym i wybitnym politykiem, lecz r\u00f3wnie\u017c genialnym pisarzem, m\u00f3wc\u0105 i my\u015blicielem, kt\u00f3rego dzie\u0142a przynios\u0142y mu zaszczytne miano jednego z „Doktor\u00f3w Kontrrewolucji”.<\/p>\r\n

Zdusi\u0107 w sobie libera\u0142a<\/strong><\/p>\r\n

Aby zrozumie\u0107 sens prze\u0142omu religijnego – i jego skutki – w \u017cyciu Donosa, musimy zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na ideowo-filozoficzny wymiar jego wcze\u015bniejszej aktywno\u015bci. Cho\u0107 jego dom rodzinny by\u0142 katolicki, jego prywatnym preceptorem by\u0142 czo\u0142owy przedstawiciel hiszpa\u0144skiego o\u015bwiecenia i russoista – poeta Manuel Jos\u00c3\u00a9 Quintana. Duch ten uleg\u0142 jeszcze wzmo\u017ceniu na studiach, kiedy Donoso Cort\u00c3\u00a9s sta\u0142 si\u0119 zwolennikiem koncepcji tzw. doktryner\u00f3w reprezentuj\u0105cych \u00f3wczesn\u0105 francusk\u0105 my\u015bl liberaln\u0105. Jego czynne \u017cycie polityczne te\u017c by\u0142o zwi\u0105zane z obozem liberalnym. W obozie tym od pocz\u0105tku wprawdzie zajmowa\u0142 miejsce na jego prawicy, czyli tzw. moderados („umiarkowanych”), z kt\u00f3rych p\u00f3\u017aniej wy\u0142oni\u0142a si\u0119 Partia Konserwatywna, walcz\u0105cych z jakobi\u0144skimi exaltados, niemniej ca\u0142y czas by\u0142 to liberalizm.
Rozumiemy teraz, dlaczego nawr\u00f3cony ju\u017c Donoso samooskar\u017ca si\u0119 o to, \u017ce wiara jego by\u0142a martwa i nie przewodniczy\u0142a jego uczynkom. Rzecz w tym, \u017ce wierzy\u0142 i czu\u0142 jak katolik, ale my\u015bla\u0142, \u017cy\u0142 i dzia\u0142a\u0142 na niwie publicznej jak libera\u0142 – to znaczy tak, jakby Boga nie by\u0142o. Dlatego nawr\u00f3cenie by\u0142o wyci\u0105gni\u0119ciem definitywnych wniosk\u00f3w z niemo\u017cno\u015bci pogodzenia tej aporii; zrozumieniem, i\u017c w jego duszy musi umrze\u0107 „cz\u0142owiek stary” – libera\u0142, i narodzi\u0107 si\u0119 „cz\u0142owiek nowy” – katolik integralny. To kategoryczne „albo – albo”, o czym zreszt\u0105 Donoso lojalnie powiadomi\u0142 swoich dawnych przyjaci\u00f3\u0142, pisz\u0105c w li\u015bcie do „El Heraldo”: „Mi\u0119dzy zasadami, kt\u00f3re by\u0142y moimi…, a zasadami, kt\u00f3re wyznaj\u0119 teraz, zachodzi sprzeczno\u015b\u0107 zupe\u0142na, wstr\u0119t niezwyci\u0119\u017cony”.<\/p>\r\n

Katolicka Kasandra<\/strong><\/p>\r\n

Kto wie, czy ta metanoja zaowocowa\u0142aby tak\u017ce wypracowaniem kosmowizji historiozoficznej i politycznej, gdyby nied\u0142ugo potem Europ\u0105 nie wstrz\u0105sn\u0119\u0142y traumatyczne, a w pewnych przejawach wr\u0119cz bestialskie, wydarzenia rewolucji z lat 1848-1849, kt\u00f3re ci, co pisz\u0105 histori\u0119, ka\u017c\u0105 nam nazywa\u0107 poetycznie „Wiosn\u0105 Lud\u00f3w”. Co szczeg\u00f3lnie istotne, by\u0142a to pierwsza rewolucja, w kt\u00f3rej na widowni\u0119 dziej\u00f3w wyst\u0105pi\u0142 ju\u017c tak\u017ce (pocz\u0105wszy od paryskiego czerwca \u00b448) pod czerwonym sztandarem komunizm. Apokaliptyczn\u0105 kulminacj\u0105 tej rewolucji by\u0142o opanowanie przez w\u0142oskich mason\u00f3w i karbonariuszy papieskiego Rzymu, wygnanie Papie\u017ca Piusa IX, ustanowienie tam antykatolickiej republiki i przera\u017caj\u0105ce orgie odbywane w Bazylice \u015bw. Piotra.<\/p>\r\n

Rewolucje tego okresu zosta\u0142y, jak wiadomo, ostatecznie odepchni\u0119te (w\u0142a\u015bnie tak, bo \u015bwiadomie nie piszemy „pokonane”) przez si\u0142y Starego Porz\u0105dku. Donoso Cort\u00c3\u00a9s nie by\u0142 jednak tr\u0119baczem zwyci\u0119stwa. Patrz\u0105c g\u0142\u0119biej i dalej ni\u017c wi\u0119kszo\u015b\u0107 jego wsp\u00f3\u0142czesnych, dostrzeg\u0142, \u017ce to tylko zapowied\u017a wydarze\u0144 jeszcze potworniejszych, kt\u00f3re ostatecznie doprowadz\u0105 cywilizacj\u0119 europejsk\u0105 do stanu, kt\u00f3ry w bli\u017cszych nam czasach inny znakomity pisarz – Emil M. Cioran, skwituje lapidarnie s\u0142owami: „Europa – zgnilizna, kt\u00f3ra \u0142adnie pachnie, uperfumowany trup”. Odpowiedzi\u0105 Donosa na te wydarzenia by\u0142y trzy wielkie mowy wyg\u0142oszone w hiszpa\u0144skich Kortezach: 4 stycznia 1849 r. – „Mowa o dyktaturze” („Discurso sobre la dictadura”), 31 stycznia 1850 r. – „Mowa o og\u00f3lnym po\u0142o\u017ceniu w Europie” („Discurso sobre la situaci\u00f3n general en Europa”) i 30 grudnia 1850 r. – „Mowa o po\u0142o\u017ceniu Hiszpanii” („Discurso sobre la situaci\u00f3n de Espa-a”). Wywar\u0142y one piorunuj\u0105ce wra\u017cenie w Europie: kanclerz Metternich, po przeczytaniu drugiej z nich, oznajmi\u0142, \u017ce jedyne, co pozostaje ka\u017cdemu pisz\u0105cemu, to samemu z\u0142ama\u0107 pi\u00f3ro. Te trzy mowy, nale\u017c\u0105ce do arcydzie\u0142 powszechnej literatury retorycznej, tworz\u0105 – jak to nazwali historycy – „trylogi\u0119 apokaliptyczn\u0105”, ods\u0142aniaj\u0105c\u0105 proroczo przysz\u0142y bieg dziej\u00f3w.<\/p>\r\n

Dwa termometry<\/strong><\/p>\r\n

Je\u015bli pomin\u0105\u0107 tu – co, niestety, konieczne – ca\u0142e bogactwo analityczne „Mowy o dyktaturze” – to mo\u017cemy od razu wskaza\u0107 zasadniczy punkt widzenia, z kt\u00f3rego Donoso Cort\u00c3\u00a9s rozpatruje „ca\u0142okszta\u0142t strasznych zdarze\u0144 ludzkich”, czyli jedyny prawdziwy punkt widzenia: „z wy\u017cyn katolickich”. Punkt ten wyra\u017ca metafor\u0105 „dw\u00f3ch termometr\u00f3w”, na kt\u00f3rych mo\u017cna zbada\u0107 ka\u017cdorazowo wp\u0142yw dw\u00f3ch jedynych „w\u0119dzide\u0142” na problematyczn\u0105, czyli ska\u017con\u0105 grzechem, natur\u0119 ludzk\u0105: s\u0105 to „termometr religijny i termometr polityczny”. Na pierwszym mo\u017cemy bada\u0107 poziom religijno\u015bci w spo\u0142ecze\u0144stwie, tym samym wi\u0119c stopie\u0144 „represji”, jakimi zasady religijno-moralne zdolne s\u0105 pow\u015bci\u0105ga\u0107 cz\u0142owieka w czynieniu z\u0142a. Na drugim mo\u017cemy zidentyfikowa\u0107, jak daleko si\u0119ga represyjna si\u0142a w\u0142adzy politycznej, tym samym za\u015b w og\u00f3le jak silna jest ta w\u0142adza. Prawo, kt\u00f3re w ten spos\u00f3b odkrywa m\u00f3wca, jest nast\u0119puj\u0105ce: poziomy „temperatury” religijnej i politycznej s\u0105 do siebie odwrotnie proporcjonalne. Zawsze im wy\u017cszy jest poziom s\u0142upka rt\u0119ci na termometrze religijnym, tym ni\u017cszy jest na termometrze politycznym; im wi\u0119ksza pobo\u017cno\u015b\u0107, tym s\u0142absza i ledwie widoczna w\u0142adza cywilna. I odwrotnie: im bardziej s\u0142abnie religijno\u015b\u0107, tym bardziej wzrasta represja polityczna.<\/p>\r\n

Paralelizm ten mo\u017cna prze\u015bledzi\u0107 w ca\u0142ej ludzkiej historii. Dzieje najwcze\u015bniejsze, od Upadku, stanowi\u0105 nieprzerwany ci\u0105g despotyzmu, represji wy\u0142\u0105cznie politycznej. Wcielenie Syna Bo\u017cego oznacza najbardziej radykalny przeskok: ustanowiona przez Boskiego Za\u0142o\u017cyciela chrze\u015bcija\u0144stwa wsp\u00f3lnota aposto\u0142\u00f3w by\u0142a jedynym w historii spo\u0142ecze\u0144stwem, kt\u00f3re istnia\u0142o bez rz\u0105du. Tam, gdzie nie ma innej w\u0142adzy, jak mi\u0142o\u015b\u0107 Mistrza do uczni\u00f3w i uczni\u00f3w do Mistrza (gdzie zatem s\u0142upek rt\u0119ci na termometrze religijnym osi\u0105ga punkt ekstremum), s\u0142upek rt\u0119ci na termometrze politycznym opada do zera. Wolno\u015b\u0107 w mi\u0142o\u015bci jest absolutna, w\u0119dzid\u0142o polityczne jest zb\u0119dne. Ju\u017c jednak w tej samej wsp\u00f3lnocie apostolskiej po Wniebowst\u0105pieniu s\u0142upek na termometrze politycznym musia\u0142 lekko cho\u0107by drgn\u0105\u0107: nie ma ona jeszcze wprawdzie rz\u0105du w \u015bcis\u0142ym znaczeniu, ale konieczny jest jego zal\u0105\u017cek: s\u0119dziowie arbitrzy i „przyja\u017ani rozjemcy”. Gdy chrze\u015bcija\u0144stwo ogarnia coraz wi\u0119ksze rzesze ludzi, gdy wreszcie poddaj\u0105 si\u0119 mu narody i pa\u0144stwa, s\u0142upek \u00f3w ci\u0105gle, acz jeszcze powoli, podnosi si\u0119. Przychodzi epoka feudalna, kiedy jako lekarstwo na ludzkie nami\u0119tno\u015bci pojawia si\u0119 potrzeba realnego rz\u0105du, tote\u017c powstaje monarchia feudalna. Jest to jednak najs\u0142absza, najbardziej ograniczona co do zakresu swojej w\u0142adzy monarchia w historii, poniewa\u017c wci\u0105\u017c jeszcze kwitnie religijno\u015b\u0107 i w wi\u0119kszo\u015bci wypadk\u00f3w na u\u015bmierzenie nami\u0119tno\u015bci wystarczy w\u0119dzid\u0142o religijne.<\/p>\r\n

Sytuacja zmienia si\u0119 diametralnie wraz ze \u015bwitem nowo\u017cytno\u015bci. Religijna rewolucja protestantyzmu poci\u0105ga za sob\u0105 b\u0142yskawicznie emancypacj\u0119 intelektualn\u0105, moraln\u0105, spo\u0142eczn\u0105 i polityczn\u0105 lud\u00f3w od Ko\u015bcio\u0142a. S\u0142upek rt\u0119ci na termometrze religijnym opada odt\u0105d skokowo. Tym samym systematycznie idzie w g\u00f3r\u0119 na termometrze politycznym. W mgnieniu oka s\u0142abe monarchie feudalne zamieniaj\u0105 si\u0119 w monarchie absolutne. Rych\u0142o okazuje si\u0119, \u017ce nowo\u017cytne pa\u0144stwo potrzebuje „miliona ramion” – czyli sta\u0142ych armii („niewolnik\u00f3w w mundurach”), zaraz potem „miliona oczu” – policji, i „miliona uszu” – zcentralizowanej administracji; wreszcie zapragnie by\u0107 w jednym czasie w ka\u017cdym miejscu – wynaleziono wi\u0119c telegraf. Pa\u0144stwo nowo\u017cytne zyskuje \u015brodki techniczne, o kt\u00f3rych nie mog\u0142y nawet marzy\u0107 tyranie staro\u017cytne. Nie maj\u0105 przeszk\u00f3d fizycznych, bo odk\u0105d s\u0105 statki parowe i koleje \u017celazne, nie ma granic; nie maj\u0105 przeszk\u00f3d moralnych, bo wskutek roz\u0142amu religijnego „dusze s\u0105 podzielone”, a patriotyzmy te\u017c s\u0105 martwe. \u015awiat zmierza ku ustanowieniu najwi\u0119kszego i najbardziej niszcz\u0105cego despotyzmu, jakiego nikt jeszcze nie widzia\u0142. Stanie si\u0119 tak, kiedy ca\u0142a ta maszyneria nowoczesno\u015bci wpadnie w r\u0119ce „si\u0142 inwazyjnych” rewolucji, kt\u00f3re – jako ateistyczne programowo – s\u0105 despotyzmem czystym ju\u017c w swojej ideologii i zamiarach, a stan\u0105 si\u0119 nim w praktyce po pokonaniu wszelkich si\u0142 oporu, kt\u00f3rych zreszt\u0105 nie wida\u0107. Rewolucja bowiem to continuum: formu\u0142a rewolucji socjalistycznej: „b\u0119dziecie jak bogaci”, wyrasta z formu\u0142y rewolucji bur\u017cuazyjnej: „b\u0119dziecie jak szlachcice”, a ta ma swoje ostateczne \u017ar\u00f3d\u0142o w rebelii podkuszonego przez szatana pierwszego cz\u0142owieka: „b\u0119dziecie jak bogowie”.<\/p>\r\n

Dyktatura szabli<\/strong><\/p>\r\n

Czy katastrofa jest do unikni\u0119cia? Donoso Cort\u00c3\u00a9s rozwa\u017ca dwie nasuwaj\u0105ce si\u0119 mo\u017cliwo\u015bci. Pierwsz\u0105 i najbardziej po\u017c\u0105dan\u0105 by\u0142aby wielka, powszechna, ozdrowie\u0144cza reakcja religijna – dzi\u015b powiedzieliby\u015bmy „nowa ewangelizacja”. Niestety, m\u00f3wi\u0105c to „z najg\u0142\u0119bszym smutkiem”, Donoso nie uwa\u017ca jej obecnie za prawdopodobn\u0105, poniewa\u017c: „Widzia\u0142em (…) i pozna\u0142em wiele jednostek, kt\u00f3re odesz\u0142y od wiary i powr\u00f3ci\u0142y do niej; na nieszcz\u0119\u015bcie (…) nie widzia\u0142em nigdy \u017cadnego ludu, kt\u00f3ry by powr\u00f3ci\u0142 do wiary po jej uprzednim opuszczeniu”. Pozostaje zatem tylko drugie wyj\u015bcie, kt\u00f3rego kontrowersyjno\u015bci autor jest dobrze \u015bwiadom, niemniej nie cofa si\u0119 przed dowiedzeniem jego niezb\u0119dno\u015bci. To wyj\u015bcie to w\u0142a\u015bnie dyktatura. A co z wolno\u015bci\u0105? Ot\u00f3\u017c, wolno\u015b\u0107 ju\u017c nie istnieje, zosta\u0142a zamordowana przez tych, kt\u00f3rzy najg\u0142o\u015bniej o niej krzycz\u0105, albowiem jedyna prawdziwa wolno\u015b\u0107 to wolno\u015b\u0107 chrze\u015bcija\u0144ska, wolno\u015b\u0107 w mi\u0142o\u015bci i od grzechu; „wolno\u015b\u0107” natomiast proklamowana przez siewc\u00f3w rewolucji oznacza „prawo” do szerzenia nienawi\u015bci i grzeszenia. Wyczerpane s\u0105 r\u00f3wnie\u017c wszelkie legalne \u015brodki oporu: nietykalno\u015b\u0107 „nietykalnych kr\u00f3l\u00f3w” jest nieustannie gwa\u0142cona, „odpowiedzialni” ministrowie konstytucyjni za nic nie odpowiadaj\u0105, „uprawnione” wi\u0119kszo\u015bci parlamentarne zawsze s\u0105 pokonywane przez nieuprawnione i niespokojne mniejszo\u015bci. Nie istnieje ju\u017c wyb\u00f3r mi\u0119dzy wolno\u015bci\u0105 a dyktatur\u0105, istnieje tylko wyb\u00f3r pomi\u0119dzy dyktatur\u0105 rewolucyjn\u0105 a dyktatur\u0105 porz\u0105dku, dyktatur\u0105 „z do\u0142u” a dyktatur\u0105 „z g\u00f3ry”: „Ja – m\u00f3wi Donoso – wybieram t\u0119, kt\u00f3ra przychodzi z g\u00f3ry, poniewa\u017c pochodzi z rejon\u00f3w czystszych i ja\u015bniejszych; chodzi o wyb\u00f3r, w ko\u0144cu, pomi\u0119dzy dyktatur\u0105 sztyletu i dyktatur\u0105 szabli: ja wybieram dyktatur\u0119 szabli, gdy\u017c jest bardziej szlachetna”.
Czy dyktatura proponowana przez Donosa Cort\u00c3\u00a9sa ma by\u0107 rozwi\u0105zaniem trwa\u0142ym i ostatecznym? Budzi to spory w\u015br\u00f3d jego komentator\u00f3w, wydaje si\u0119 jednak, \u017ce nie, \u017ce jest to rozwi\u0105zanie nagl\u0105co potrzebne, jedyne w dramatycznej sytuacji, ale jednak tymczasowe i „okazjonalne”. G\u0142\u00f3wny argument za tak\u0105 interpretacj\u0105 znajduje si\u0119 w przywo\u0142anym przez samego autora teologicznym uzasadnieniu dyktatury „w porz\u0105dku boskim”. Wszech\u015bwiat, jak przypomina Donoso, jest zwyczajnie rz\u0105dzony przez Boga za pomoc\u0105 nadanych przez niego praw naturalnych, a zatem – mo\u017cna powiedzie\u0107 – w spos\u00f3b „konstytucyjny”. Je\u015bli jednak zasadniczo B\u00f3g rz\u0105dzi \u015bwiatem jako Prawodawca, kt\u00f3ry wykonywanie tych praw pozostawi\u0142 „egzekutywie” fizycznej i ludzkiej, to jednak B\u00f3g czasami manifestuje swoj\u0105 suwerenn\u0105 wol\u0119 wprost, jasno i wyra\u017anie, nawet \u0142ami\u0105c czy zawieszaj\u0105c ustanowione przez siebie samego prawa i zak\u0142\u00f3caj\u0105c naturalny bieg rzeczy, czyli dzia\u0142aj\u0105c w spos\u00f3b „dyktatorski”. Religia nazywa owo zawieszenie cudem; analogicznie zatem dyktatura ludzka jest jedynie zawieszeniem zwyczajnego, „konstytucyjnego” biegu rzeczy.<\/p>\r\n

Przeciwko ekonomizmowi<\/strong><\/p>\r\n

Bardzo znacz\u0105cym punktem wyj\u015bcia drugiej z m\u00f3w (o Europie) Donosa Cort\u00c3\u00a9sa jest podwa\u017cenie przeze\u0144 (pozornego) aksjomatu, kt\u00f3ry w\u0142a\u015bnie wtedy zacz\u0105\u0142 szerzy\u0107 si\u0119 po\u015br\u00f3d polityk\u00f3w – i to bez r\u00f3\u017cnicy, konserwatywnych czy post\u0119powych – o nadrz\u0119dno\u015bci kwestii ekonomicznych w polityce. Tymczasem \u017caden cz\u0142owiek „kolosalnej postury” (Donoso przywo\u0142uje tu Moj\u017cesza, Karola Wielkiego i Napoleona) „nie ufundowa\u0142 swojej chwa\u0142y na prawdzie ekonomicznej; wszyscy oni ufundowali narody na bazie prawdy spo\u0142ecznej, na bazie prawdy religijnej”. Nie chodzi, rzecz jasna, o to, aby lekcewa\u017cy\u0107 kwestie ekonomiczne, trzeba natomiast widzie\u0107 je we w\u0142a\u015bciwej skali. Innymi s\u0142owy, Donoso sprzeciwia si\u0119 temu swoistemu „mesjanizmowi” ekonomicznemu, kt\u00f3ry dzisiaj wyst\u0119puje pod has\u0142ami typu: „Po pierwsze, gospodarka!” czy „Gospodarka, g\u0142upku!”, wszystko inne za\u015b traktuje jako „kwestie zast\u0119pcze”. Naprawd\u0119 rzeczy maj\u0105 si\u0119 dok\u0142adnie odwrotnie: kwestie ekonomiczne s\u0105 trzecio- lub czwartorz\u0119dne, a polityka nie mo\u017ce poddawa\u0107 si\u0119 dyktatowi \u017cadnej ideologii ekonomicznej – czy to liberalnej, czy socjalistycznej. Ten ostatni argument celuje nawet bardziej w mentalno\u015b\u0107 libera\u0142\u00f3w, kt\u00f3rzy g\u0142osz\u0105, \u017ce danie prymatu ekonomii ma by\u0107 sposobem na pokonanie socjalizmu. Lecz czym\u017ce – pyta Donoso – jest socjalizm, je\u015bli nie sekt\u0105 ekonomiczn\u0105, „ma\u0142\u0105 \u017cmij\u0105”, kt\u00f3ra zaraz po narodzeniu od\u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 od swojej matki, czyli liberalnej ekonomii politycznej? Socjalizmu nie mo\u017cna zwalczy\u0107, zast\u0119puj\u0105c jeden materialistyczny ekonomizm drugim, lecz tylko uciekaj\u0105c si\u0119 do religii, kt\u00f3ra bogatym nakazuje dobroczynne mi\u0142osierdzie, a biednym cierpliw\u0105 uleg\u0142o\u015b\u0107 (nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, \u017ce Donoso nie wiedzia\u0142 jeszcze, i\u017c Magisterium spo\u0142eczne, nie przecz\u0105c mi\u0142osierdziu, dowarto\u015bciuje te\u017c, pocz\u0105wszy od „Rerum novarum”, zasad\u0119 sprawiedliwo\u015bci).<\/p>\r\n

Kwestia polityczna kwesti\u0105 religijn\u0105<\/strong><\/p>\r\n

Powierzchowno\u015b\u0107 pomys\u0142\u00f3w na uzdrowienie Europy bierze si\u0119, zdaniem Donosa Cort\u00c3\u00a9sa, z zapoznania prawdy podstawowej: tego, i\u017c z\u0142em, kt\u00f3re trapi Europ\u0119 i \u015bwiat, jest zanikni\u0119cie idei w\u0142adzy – w\u0142adzy Boskiej nad \u015bwiatem i w\u0142adzy ludzkiej w \u015bwiecie – wskutek czego ludzie stali si\u0119 niezdolni do bycia rz\u0105dzonymi. T\u0119 prawd\u0119 zauwa\u017ca si\u0119 jedynie – ale si\u0119 jej nie rozumie – w pojedynczych, a trudnych do wyt\u0142umaczenia fenomenach spo\u0142ecznych, jak na przyk\u0142ad w tym, dlaczego Francja, w kt\u00f3rej trudno u\u015bwiadczy\u0107 prawdziwego republikanina, sta\u0142a si\u0119 republik\u0105? Ot\u00f3\u017c, wyt\u0142umaczenie jest proste: zdemoralizowani nieustannymi rewolucjami Francuzi stali si\u0119 niezdolni do bycia rz\u0105dzonymi, a w narodach, kt\u00f3rymi nie da si\u0119 rz\u0105dzi\u0107, rz\u0105d musi przybra\u0107 form\u0119 republika\u0144sk\u0105.<\/p>\r\n

Polityczne uzdrowienie mo\u017ce si\u0119 zatem dokona\u0107 wy\u0142\u0105cznie dzi\u0119ki „odpomnieniu” prawdy podstawowej o koniecznym i nierozerwalnym zwi\u0105zku pomi\u0119dzy kwesti\u0105 polityczn\u0105 a kwesti\u0105 religijn\u0105. Zwi\u0105zek ten autor unaocznia, dokonuj\u0105c rozpoznania i por\u00f3wnania dw\u00f3ch odmian (a historycznie – faz) cywilizacji. Pierwsza jest afirmatywna i w \u015bcis\u0142ym sensie progresywna i jest ni\u0105 „cywilizacja katolicka”. Druga jest negatywna i dekadencka, a jest ni\u0105 „cywilizacja rewolucyjna”. Cywilizacja katolicka wspiera si\u0119 na trzech afirmacjach w sferze religijnej: 1) istnieje osobowy B\u00f3g, obecny wsz\u0119dzie; 2) jest On w\u0142adc\u0105 wszechrzeczy („nieba i ziemi”); 3) jako taki, rz\u0105dzi r\u00f3wnie\u017c sprawami ludzkimi. Tym trzem twierdzeniom odpowiadaj\u0105 r\u00f3wnie\u017c trzy w sferze politycznej: 1) istnieje kr\u00f3l, obecny poprzez swoich namiestnik\u00f3w wsz\u0119dzie; 2) kr\u00f3luje on nad poddanymi w kr\u00f3lestwie; 3) jako taki rz\u0105dzi nimi. Tym afirmacjom odpowiadaj\u0105 – w obu sferach: religijnej i politycznej – kolejne negacje cywilizacji rewolucyjnej. Negacja pierwsza to deizm religijny, kt\u00f3ry przeczy Boskiej Opatrzno\u015bci, gdy\u017c B\u00f3g, znajduj\u0105c si\u0119 tak wysoko, nie mo\u017ce zajmowa\u0107 si\u0119 sprawami ludzkimi; na planie politycznym odpowiada to promowanej przez liberalizm post\u0119powej monarchii konstytucyjnej, w kt\u00f3rej kr\u00f3l istnieje i „panuje”, ale ju\u017c nie rz\u0105dzi. Nast\u0119pnie przychodzi negacja druga: po dei\u015bcie pojawia si\u0119 panteista, kt\u00f3ry przeczy osobowemu istnieniu Boga, uto\u017csamiaj\u0105c Go ze wszystkim, co istnieje, a osobliwie z ludzko\u015bci\u0105; pantei\u015bcie odpowiada republikanin, kt\u00f3ry r\u00f3wnie\u017c neguje osobowy charakter w\u0142adzy, identyfikuj\u0105c w\u0142adz\u0119 z mnogo\u015bci\u0105 ludu, wyra\u017con\u0105 powszechnym prawem wyborczym. Lecz oto pojawia si\u0119 trzecia i ostateczna – bo innej ju\u017c by\u0107 nie mo\u017ce – negacja. Po dei\u015bcie i pantei\u015bcie przychodzi ateista, kt\u00f3ry oznajmia: B\u00f3g nie istnieje, jest urojeniem cz\u0142owieka, a w tej samej chwili przychodzi anarchista, kt\u00f3ry powiada: nie ma w\u0142adzy, wszelka w\u0142adza jest zbrodni\u0105 i uzurpacj\u0105. Europa – konkluduje Donoso – tkwi dzisiaj w drugiej negacji, a zmierza ku trzeciej.<\/p>\r\n

Socjalizm i Rosja<\/strong><\/p>\r\n

Tym stanem, ku kt\u00f3remu zmierza zrewolucjonizowany \u015bwiat, jest socjalizm. A czym jest socjalizm? Niczym w\u0142adca Babilonu – „kr\u00f3lem i besti\u0105 jednocze\u015bnie”. Jakim sposobem jednak socjalizm zaw\u0142adnie \u015bwiatem? Obecnie jego „papie\u017ce i nauczyciele” s\u0105 w Niemczech, uczniowie we Francji, fanatyczni wyznawcy we W\u0142oszech. Wbrew temu jednak wzrok Donosa pada na kraj, kt\u00f3rego w\u00f3wczas nikt z socjalizmem nie kojarzy\u0142 – przeciwnie, zdawa\u0142 si\u0119 on by\u0107 „ostoj\u0105 reakcji” – czyli na Rosj\u0119. P\u00f3ki co (rok 1850!), powiada Donoso, Rosja nie zagra\u017ca Europie. Mo\u017ce jednak sta\u0107 si\u0119 \u015bmiertelnym zagro\u017ceniem, je\u017celi zajd\u0105 i tam, i w Europie jednocze\u015bnie trzy procesy. Po pierwsze, je\u017celi rewolucja zdemoralizuje i rozbije armie. Po drugie, je\u015bli socjalizm, ograbiaj\u0105c posiadaczy, u\u015bmierci w ludziach patriotyzm. Po trzecie wreszcie, je\u015bli Rosja podporz\u0105dkuje sobie ca\u0142\u0105 S\u0142owia\u0144szczyzn\u0119. Trudno nie zauwa\u017cy\u0107 dok\u0142adnego wype\u0142nienia si\u0119 tej przepowiedni u schy\u0142ku pierwszej wielkiej rzezi narod\u00f3w europejskich. Donoso ujrza\u0142 w proroczej wizji Rady Delegat\u00f3w Robotniczych, \u0179o\u0142nierskich i W\u0142o\u015bcia\u0144skich oraz marsz Robotniczo-Ch\u0142opskiej Armii Czerwonej pod has\u0142em „Dawaj Jewropu!”.<\/p>\r\n

Kap\u0142an i \u017co\u0142nierz<\/strong><\/p>\r\n

I w tej mowie powraca pytanie, czy cokolwiek mo\u017ce uratowa\u0107 \u015bwiat przed socjalistycznym nihilizmem i despotyzmem? Tak, ale wy\u0142\u0105cznie to, co jest jego ca\u0142kowitym przeciwie\u0144stwem, a takim absolutnym przeciwie\u0144stwem jest tylko katolicyzm. Je\u015bli socjalizm jest „pych\u0105 i barbarzy\u0144stwem”, to katolicyzm jest „m\u0105dro\u015bci\u0105 i pokor\u0105”. Chrze\u015bcija\u0144stwo ucywilizowa\u0142o \u015bwiat, ucz\u0105c go idei nienaruszalno\u015bci autorytetu, \u015bwi\u0119to\u015bci pos\u0142usze\u0144stwa i bosko\u015bci ofiary, i tylko ono mo\u017ce go ocali\u0107, maj\u0105c za narz\u0119dzie dwa typy ludzkie: kap\u0142ana i \u017co\u0142nierza – obu \u017cyj\u0105cych nie dla siebie, lecz dla swoich braci i si\u00f3str. Jeden i drugi s\u0105 powo\u0142ani do tego, by w razie potrzeby odda\u0107 w ofierze swoje \u017cycie: pierwszy dla niepodleg\u0142o\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwa religijnego, drugi dla niepodleg\u0142o\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwa \u015bwieckiego. „Je\u015bli rozwa\u017cycie szorstko\u015b\u0107 \u017cycia kap\u0142a\u0144skiego, duchowie\u0144stwo zda si\u0119 wam prawdziwym wojskiem. Je\u015bli rozwa\u017cycie \u015bwi\u0119to\u015b\u0107 urz\u0119du wojskowego, wojsko wyda si\u0119 wam niemal prawdziwym duchowie\u0144stwem”.<\/p>\r\n

Umieraj\u0105ca Hiszpania<\/strong><\/p>\r\n

Ostatnia z m\u00f3w Donosa Cort\u00c3\u00a9sa skoncentrowana jest na dramatycznych dylematach jego ojczyzny, kt\u00f3rych przybli\u017canie wymaga\u0142oby zbyt wiele miejsca. W ka\u017cdym razie skal\u0119 dekadencji obrazuje ca\u0142kowite przeciwie\u0144stwo wsp\u00f3\u0142czesnej Hiszpanii wzgl\u0119dem tego, co by\u0142o jej symbolem jako monarchii katolickiej, jako narodu stworzonego przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 i uformowanego przeze\u0144, aby nie\u015b\u0107 pomoc biednym i potrzebuj\u0105cym – Eskurialu Filipa II, jedynego w swoim rodzaju miejsca, b\u0119d\u0105cego jednocze\u015bnie pa\u0142acem, grobowcem i klasztorem. Jednak i w tej mowie jej my\u015bli przewodnie maj\u0105 wyd\u017awi\u0119k uniwersalny. Stanowi\u0105c z jednej strony kod\u0119 w\u0105tk\u00f3w podj\u0119tych w dwu poprzednich mowach, z drugiej strony wprowadza ona w zal\u0105\u017ckowej postaci temat konfrontacji katolicyzmu z „fa\u0142szywymi bogami” ideologii nowoczesnych: liberalizmu i socjalizmu, rozwini\u0119ty wspaniale w opus magnum tego autora z 1851 roku: „Szkic o katolicyzmie, liberalizmie i socjalizmie”. To monumentalna symfonia, do kt\u00f3rej omawiana tu „trylogia apokaliptyczna” stanowi jakby trzy uwertury.<\/p>\r\n

prof. Jacek Bartyzel
<\/strong><\/strong><\/em><\/p>\r\n

filozof polityki Uniwersytet Miko\u0142aja Kopernika w Toruniu<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Kim by\u0142 Juan Francisco Mar\u00c3\u00ada de la Salud Donoso Cort\u00c3\u00a9s y Fern\u00e1ndez Canedo (1809-1853), potomek znakomitej rodziny z Estremadury, kt\u00f3ra do grona swoich przodk\u00f3w zalicza\u0142a konkwistadora Meksyku Hernana Cort\u00c3\u00a9sa? Przede wszystkim jednym z g\u0142\u00f3wnych aktor\u00f3w polityki hiszpa\u0144skiej swojej epoki. Cho\u0107 zrazu rozpocz\u0105\u0142 karier\u0119 akademick\u0105, ju\u017c w 1832 r. przeszed\u0142 do polityki czynnej, wezwany przez kr\u00f3la […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[35,189],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/57290"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=57290"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/57290\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=57290"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=57290"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=57290"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}