{"id":56257,"date":"2012-05-03T16:16:55","date_gmt":"2012-05-03T20:16:55","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=56257"},"modified":"2018-05-04T22:14:26","modified_gmt":"2018-05-05T02:14:26","slug":"3-maja-%e2%80%93-nieodrobiona-lekcja-grzegorz-braun","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=56257","title":{"rendered":"3 maja \u2013 nieodrobiona lekcja – Grzegorz Braun<\/em>"},"content":{"rendered":"

Dodano: 2012-05-3 4:16 pm<\/small><\/p>\r\n

\u015awi\u0119towanie patriotycznych rocznic to dla pa\u0144stwowca-katolika sprawa delikatna. Z jednej strony bowiem, skoro pa\u0144stwowo\u015b\u0107 jest dla nas warto\u015bci\u0105, nie mo\u017cemy lekcewa\u017cy\u0107 okazji pozytywnego pi-aru w\u0142asnej ojczyzny, jaki stanowi\u0105 rocznicowe wypominki. Z drugiej strony, nie mo\u017ce nie niepokoi\u0107 sumienia ryzyko zb\u0142\u0105dzenia na manowce, wi\u0105\u017c\u0105ce si\u0119 z windowaniem na piedesta\u0142y rozmaitych \u015bwieckich \u201e\u015bwi\u0119tych\u201d, co nale\u017cy do sta\u0142ych element\u00f3w wszelkich narodowych jubileuszy. Ot\u00f3\u017c Trzeci Maja przyprawia mnie rokrocznie o szczeg\u00f3ln\u0105 na tym tle konfuzj\u0119.<\/strong><\/p>\r\n

Pami\u0119tam czasy, gdy wszelkie przejawy pami\u0119ci o tym \u015bwi\u0119cie by\u0142y konsekwentnie zwalczane przez w\u0142adze PRL, co wyra\u017ca\u0142o si\u0119 tym m.in., \u017ce wszyscy \u201egospodarze dom\u00f3w\u201d (tj. dozorcy) pilnie baczyli, by kt\u00f3ra\u015b z flag obowi\u0105zkowo zatkni\u0119tych na \u201e\u015bwi\u0119to pracy\u201d na ich bloku czy kamienicy nie wisia\u0142a przypadkiem o dzie\u0144 za d\u0142ugo. St\u0105d wi\u0119c, z przekory wobec peerelowskiego zakazu wzi\u0105\u0142 si\u0119 m\u00f3j sentyment do tej daty. \u0141adnych par\u0119 lat i kilka lektur p\u00f3\u017aniej nie mog\u0119 jednak tych sentyment\u00f3w bezkrytycznie piel\u0119gnowa\u0107. Staram si\u0119 zatem prywatnie czci\u0107 Trzeci Maja, jak i inne \u015bwieckie \u015bwi\u0119ta narodowe, intensyfikacj\u0105 refleksji historiozoficznej, czemu wszak zawsze sprzyja po\u017cyteczna lektura.<\/p>\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n
\"Konstytucja<\/a><\/td>\r\n<\/tr>\r\n
\r\n

Konstytucja 3 Maja 1791 roku (obraz Jana Matejki, 1891)<\/p>\r\n<\/td>\r\n<\/tr>\r\n<\/tbody>\r\n<\/table>\r\n

Zaczynam od niezast\u0105pionych \u201eDziej\u00f3w dnia trzeciego i pi\u0105tego 1791\u201d<\/em> , opracowanych przez Leona Wegnera – raz tylko wydanych przed stu pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu laty (sic! – w 1865 r.), ale szcz\u0119\u015bliwie dost\u0119pnych dzi\u015b, poza bibliotekami uniwersyteckimi tak\u017ce w Internecie. Nieoceniony Wegner pr\u00f3cz w\u0142asnego opracowania poda\u0142 by\u0142 do druku nigdy ju\u017c p\u00f3\u017aniej nie wznawiane relacje malkontent\u00f3w – na czele z Janem Suchorzewskim, owym niefortunnym na\u015bladowc\u0105 Reytana, skopanym w patriotycznym furorze przez zwolennik\u00f3w Konstytucji (o czym wspomnia\u0142em na \u0142amach \u201ePCh\u201d w numerze 21. z lipca-sierpnia\/2011). Ten przypadek podeptania – dos\u0142ownego – demokratycznej procedury jest kluczowym paradoksem trzeciomajowego \u201e\u015bwi\u0119ta demokracji\u201d.<\/p>\r\n

Kto jednak zlekcewa\u017cy egzaltowanego Suchorzewskiego, ten mo\u017ce nie zignoruje zagranicznego obserwatora, dyplomaty Daniela Hailesa (pami\u0119tnikarze zapami\u0119tali charakterystyczn\u0105 sylwetk\u0119 czyni\u0105cego sarkastyczne uwagi wysokiego gentlemana z monoklem), kt\u00f3ry tak raportowa\u0142 z Warszawy do Londynu o dziele 3 Maja:<\/p>\r\n

[…] ambicje marsza\u0142ka Potockiego, ambaras wynikaj\u0105cy ze stanu prywatnych finans\u00f3w Jego Kr\u00f3lewskiej Mo\u015bci, dobre, lecz chybione intencje niewielu, po\u0142\u0105czone z niedol\u0105 i chciwo\u015bci\u0105 wi\u0119kszo\u015bci, dzia\u0142anie z lud\u017ami zawodz\u0105cymi zaufanie, ciemnymi, b\u0105d\u017a te\u017c miernymi przynios\u0142y krajowi niezwykle powa\u017cny kryzys. […] s\u0105dz\u0119, i\u017c mog\u0119 powiedzie\u0107, \u017ce wielki obiekt Rewolucji (je\u015bli mo\u017cna to tak nazwa\u0107) i wszystkie p\u00f3\u017aniej wynikaj\u0105ce z tego manewry [polityczne] w rzeczywisto\u015bci nie s\u0105 niczym innym, jak tylko sp\u0142at\u0105 d\u0142ug\u00f3w Jego Kr\u00f3lewskiej Mo\u015b\u0107, si\u0119gaj\u0105cych obecnie sumy miliona szterling\u00f3w, oraz zaspokojeniem masy potrzeb jego dworzan – [ich] siedzib i pensji. […] trudno oprze\u0107 przekonaniu, \u017ce Polacy zdaj\u0105 si\u0119 nie zauwa\u017ca\u0107, \u017ce Konstytucja niezdolna do samodzielnego utrzymania si\u0119 sw\u0105 wewn\u0119trzn\u0105 moc\u0105 i praktycznym zastosowaniem nie jest w og\u00f3le \u017cadn\u0105 Konstytucj\u0105<\/em>.<\/p>\r\n

W czerwcu 1792 r., ju\u017c w czasie nieuniknionej wojny z Rosj\u0105, Hailes stwierdza\u0142: […] obecnie niewielu ju\u017c ma jakiekolwiek w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce to dzie\u0144 3 maja 1791 r. zada\u0142 ostateczny cios polskiej niepodleg\u0142o\u015bci<\/strong> [podkr. G.B.]<\/em>. Cytaty z korespondencji Hailesa podaj\u0119 za Wojciechem Janikiem, kt\u00f3ry poda\u0142 je do druku w ksi\u0119dze pami\u0105tkowej ofiarowanej prof. H. Koc\u00f3jowi \u201eDyplomacja, polityka, prawo\u201d<\/em> (Katowice 2001).<\/p>\r\n

Mo\u017cna oczywi\u015bcie ignorowa\u0107 opini\u0119 sarkastycznego Angola sprzed dw\u00f3ch stuleci, ale mo\u017cna te\u017c podj\u0105\u0107 uczciwy namys\u0142 nad kosztami rewolucyjnej reformy. Zw\u0142aszcza dzi\u015b, gdy dojrza\u0142o kolejne pokolenie polskich polityk\u00f3w, kt\u00f3rym zdaje si\u0119, \u017ce nie ma ceny, jakiej nie warto i nie nale\u017cy zap\u0142aci\u0107 za mityczn\u0105 \u201emodernizacj\u0119\u201d. A wszak lekcja 3 Maja podpowiada uzasadnion\u0105 w\u0105tpliwo\u015b\u0107: c\u00f3\u017c po takiej cudownej kuracji, skoro pacjent nie prze\u017cy\u0142?<\/p>\r\n

Tymczasem akurat w tym roku inny wybitny poddany korony brytyjskiej, Richard Butterwick daje nam now\u0105 pomoc naukow\u0105 miary nieprzeci\u0119tnej – nie tylko ze wzgl\u0119du na obj\u0119to\u015b\u0107 (1 000 stron!): \u201ePolska rewolucja a Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki 1788-1792\u201d<\/em> (wyd. Arcana 2012). Ksi\u0105\u017cka ta, czy raczej naukowa ceg\u0142a o kapitalnym znaczeniu, to wyj\u0105tkowy dar – a jej lektura to prawdziwe \u015bwi\u0119to dla ciekawego w\u0142asnej historii Polaka. Ju\u017c sama \u201erewolucja\u201d w tytule obiecuje podej\u015bcie \u201erewizjonistyczne\u201d wzgl\u0119dem naszej poprawno-patriotycznej narracji narodowej. I cho\u0107 Butterwick w swej fenomenalnej i fundamentalnej pracy nie zmierza bynajmniej ku konkluzjom jawnie obrazoburczym, to ogrom zgromadzonego przeze\u0144 materia\u0142u m\u00f3wi sam za siebie. M\u00f3wi mianowicie o skali jakobi\u0144skich sentyment\u00f3w i stopniu antykatoliciego zacietrzewienia wi\u0119kszo\u015bci autor\u00f3w dzie\u0142a reformy, kt\u00f3rej kulminant\u0105 by\u0142o dzie\u0142o 3 maja 1791 r.<\/p>\r\n

Butterwick, czego dot\u0105d gremialnie upierali si\u0119 nie widzie\u0107 polscy badacze i publicy\u015bci historyczni, opisuje lini\u0119 sporu (a mo\u017ce raczej: front walki) o zachwianie odwiecznej pozycji i z\u0142amanie suwerenno\u015bci Ko\u015bcio\u0142a w Rzeczypospolitej, jako g\u0142\u00f3wny nerw ca\u0142ego reformatorskiego przedsi\u0119wzi\u0119cia, jako g\u0142\u00f3wny przedmiot stara\u0144 i zabieg\u00f3w ludzi pokroju Ko\u0142\u0142\u0105taja, czy braci Potockich. Wprawdzie jedynie na marginesie notuje kuratel\u0119 masonerii nad Polsk\u0105 i bynajmniej nie wyci\u0105ga z przynale\u017cno\u015bci do spisku konstytucyjnego takich kreatur jak Mazzei i Piattoli oczywistych, zda\u0142o by si\u0119, wniosk\u00f3w – ale i tak posuwa si\u0119 brytyjski badacz znacznie dalej, ni\u017c og\u00f3\u0142 wsp\u00f3\u0142czesnych polskich historyk\u00f3w, nauczonych przezornie wierzy\u0107, \u017ce masoneria \u201enie istnieje\u201d.<\/p>\r\n

Na marginesie pracy Butterwicka majaczy te\u017c inny aktualny moment: element pruskiej prowokacji w dziele 3 Maja. Ale przy tym tempie rozwoju polskiej historiografii na szczer\u0105 do b\u00f3lu ksi\u0105\u017ck\u0119 o tym przyjdzie pewnie czeka\u0107 nast\u0119pnych dwie\u015bcie lat. Chyba \u017ce wcze\u015bniej zn\u00f3w jaki\u015b Anglik nas wyr\u0119czy i obja\u015bni lito\u015bciwie, co nas w\u0142a\u015bciwie trafi\u0142o.<\/p>\r\n

Grzegorz Braun<\/em><\/strong><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Dodano: 2012-05-3 4:16 pm \u015awi\u0119towanie patriotycznych rocznic to dla pa\u0144stwowca-katolika sprawa delikatna. Z jednej strony bowiem, skoro pa\u0144stwowo\u015b\u0107 jest dla nas warto\u015bci\u0105, nie mo\u017cemy lekcewa\u017cy\u0107 okazji pozytywnego pi-aru w\u0142asnej ojczyzny, jaki stanowi\u0105 rocznicowe wypominki. Z drugiej strony, nie mo\u017ce nie niepokoi\u0107 sumienia ryzyko zb\u0142\u0105dzenia na manowce, wi\u0105\u017c\u0105ce si\u0119 z windowaniem na piedesta\u0142y rozmaitych \u015bwieckich \u201e\u015bwi\u0119tych\u201d, […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[344,195,92,411],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/56257"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=56257"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/56257\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=56257"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=56257"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=56257"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}