{"id":55039,"date":"2012-04-08T08:51:19","date_gmt":"2012-04-08T13:51:19","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=55039"},"modified":"2012-04-08T08:51:19","modified_gmt":"2012-04-08T13:51:19","slug":"kresowa-wielkanoc-mohorta","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=55039","title":{"rendered":"Kresowa Wielkanoc Mohorta"},"content":{"rendered":"

Dlaczego pisz\u0119 o Kresach i Mohorcie przy Wielkiej Nocy? Dlatego, \u017ce Wielkanoc – to jest u Pola \u015bwi\u0119to kres\u00f3w.<\/strong><\/p>\r\n

Kresy to Mohort, Mohort to Kresy. Wi\u0119c bez \u201eMohorta\u201d (czyli poematu Wincetego Pola) kres\u00f3w by mo\u017ce w polszczy\u017anie w og\u00f3le nie by\u0142o i nie by\u0142oby te\u017c tej strony www. Genialny gaw\u0119dziarz stworzy\u0142 Kresy mi\u0119kko i jakby samoistnie, wyp\u0142yn\u0119\u0142y mu spod pi\u00f3ra ot, tak – i nawet nie spostrze\u017cono, \u017ce powstaje co\u015b nowego, uwa\u017caj\u0105c termin \u201ekresy\u201d za odwieczny i oczywisty. Jak to bywa z mitami.<\/p>\r\n

Kresy w \u201eMohorcie\u201d<\/strong><\/p>\r\n

Pol umie\u015bci\u0142 swego moralnego wielkoluda, p\u00f3\u0142-mitycznego, p\u00f3\u0142-prawdziwego Mohorta jako dow\u00f3dc\u0119 nadgranicznej stanicy \u201ena kresach\u201d. Jako rzek\u0142em, o TAKICH Kresach a\u017c dot\u0105d nie pisano i nie wiedziano w literackiej (podkre\u015blam: literackiej) Polsce. Wprawdzie Pol nie wzi\u0105\u0142 ich \u201ez g\u0142owy\u201d: u\u017cy\u0142 klasycznego, staropolskiego, militarnego terminu. Termin \u00f3w oznacza\u0142 a\u017c dot\u0105d rozci\u0105gni\u0119ty pas wojskowych czat. W tym przypadku – granicznych posterunk\u00f3w. W staropolskim \u017cargonie wojskowym mog\u0142y to by\u0107 dowolne czaty, niekoniecznie nadgraniczne. Sam Pol jako powstaniec roku 1831 rozstawia\u0142 takowe na Litwie i sam pisa\u0142 o tym w pami\u0119tnikach. R\u00f3wnie\u017c o takich to bez w\u0105tpienia wojskowych kresach-posterunkach my\u015bla\u0142 pocz\u0105tkowo, gdy rymowa\u0142 w \u201eMohorcie\u201d:<\/p>\r\n

\u00a0<\/em><\/p>\r\n

\u201e\u2026Ze step\u00f3w Bohu wi\u0119cej ku wschodowi<\/em>
Zwr\u00f3ci\u0142em konie, na stepy dnieprowe,<\/em>
I poje\u017cd\u017ca\u0142em szlakiem ku Dnieprowi,<\/em><\/p>\r\n

K\u0119dy na kresach wojska narodowe\u2026\u201d<\/em><\/p>\r\n

Wojskowy termin zacz\u0105\u0142 si\u0119 jednak pod jego pi\u00f3rem przekszta\u0142ca\u0107, a w g\u0142owach zakochanych w poemacie czytelnik\u00f3w – tak\u017ce poszerza\u0107. Owszem: pod pi\u00f3rem autora popularnego dzie\u0142a s\u0142owo \u201ekresy\u201d nabra\u0142o barw moralnych i uog\u00f3lni\u0142o si\u0119: metafora pocz\u0119\u0142a zatacza\u0107 coraz szersze kr\u0119gi. Owszem: wkr\u00f3tce \u201ekresy\u201d przyklei\u0142y si\u0119 znaczeniem nie tylko do granicy ukrainnej, ale i do ca\u0142ego, po\u0142udniowo-wschodniego, nadgranicznego pasa Rzeczypospolitej, wreszcie i do ca\u0142ej Ukrainy polskiej; ten proces w samym poemacie jest niedopowiedziany, lecz obecny:<\/p>\r\n

\u201eBy\u0142 to akt wiary ka\u017cdego szlachcica<\/em>
Na Ukrainie, \u017ce ju\u017c po Ko\u015bciele<\/em>
Nie ma jak hetman na rycerstwa czele,<\/em>
\u0179e nic \u015bwi\u0119tszego w Polsce jak granica!<\/em>
A strzec granicy – to rycerska sprawa!<\/em>
Wi\u0119c te\u017c na kresach o to dbano ma\u0142o,<\/em>
Co si\u0119 tam z kr\u00f3lem i na sejmach dzia\u0142o,<\/em>
Byle wojskowa nie cierpia\u0142a s\u0142awa.\u201d <\/em><\/p>\r\n

Mohort na Wielkanoc<\/strong><\/p>\r\n

Dlaczego pisz\u0119 o Kresach i Mohorcie przy Wielkiej Nocy? Dlatego, \u017ce Wielkanoc – to jest u Pola \u015bwi\u0119to kres\u00f3w. W znaczeniu wpierw: kres\u00f3w wojskowych, posterunkowych. Rezurekcja wys\u0142uchiwana by\u0142a przez pana Mohorta \u00a0– wnioskowa\u0107 mo\u017cna – jakby gdzie\u015b w kresowych stanicach, nie na \u201ecywilnym\u201d zapleczu.<\/p>\r\n

Ale po kolei. Mohort mia\u0142 u pobliskich bazylian\u00f3w (by\u0142 on bowiem \u201euniata hardy\u201d) \u201ew\u0142asn\u0105 cel\u0119 | A w niej szlacheckie swoje depozyty\u201d. Tam, opu\u015bciwszy owe posterunkowo rozumiane kresy, \u201epo\u015bci\u0142, |I rekolekcye w Wielki Post odprawia\u0142\u201d. A potem\u2026 –<\/p>\r\n

\u201e\u2026Gdy Wielki Tydzie\u0144 w ko\u0144cu ju\u017c nadchodzi\u0142,<\/em>
Mohort zazwyczaj wszystko za\u0142agodzi\u0142;<\/em>
A kiedy M\u0119k\u0119 Pa\u0144sk\u0105 zakonnicy<\/em>
Rozpami\u0119tywa\u0107 w ko\u0144cu poczynali,<\/em>
Kl\u0119cza\u0142 i Mohort tam, gdzie si\u0119 kapnicy,<\/em>
Zakrywszy g\u0142owy, w skrusze biczowali.<\/em><\/p>\r\n

\u00a0<\/em><\/p>\r\n

A\u017c w Wielki Czwartek zn\u00f3w by\u0142 mundur wzi\u0119ty,<\/em>
Gdy przyst\u0119powa\u0142 do spowiedzi \u015bwi\u0119t\u00c3\u00a9j\u2026<\/em>
A cho\u0107 post ca\u0142y gdzie\u015b w k\u0105ciku jada\u0142,<\/em>
To w Wielki Czwartek, gdy mundur ubierze,<\/em>
Po prawej r\u0119ce Rektora zasiada\u0142<\/em>
I w refektarzu jad\u0142 Pa\u0144sk\u0105 Wieczerz\u0119\u2026\u201d<\/em><\/p>\r\n

W poj\u0119ciu Pola klasztor \u00f3w nie znajdowa\u0142 si\u0119 jednak na w\u0142a\u015bciwych kresach, tylko na ich zapleczu. Tak przynajmniej wynika\u0142oby z lektury. Dopiero potem Mohort wraca\u0142 \u201edo dom\u201d, czyli na sw\u00f3j nadgraniczny, kresowy posterunek, k\u0119dy \u201ejak s\u0142up graniczny na granicy siedzia\u0142 [\u2026] na kresach\u201d. Tam wr\u00f3ciwszy, \u201estarym obyczajem\u201d –<\/p>\r\n

\u201eKomend\u0119 odebra\u0142<\/em>
Przed rezurekcy\u0105, i do ust nic nie bra\u0142,<\/em>
P\u00f3ki si\u0119 z nami nie podzieli\u0142 jajem.\u201d <\/em><\/p>\r\n

\u201eZ nami\u201d – czyli: z kresowymi \u017co\u0142nierzami. Gdzie? Tam, gdzie pan Mohort pe\u0142ni\u0142 s\u0142u\u017cb\u0119. Nie w klasztorze bazylia\u0144skim, przy rektorskim stole, w mniszym refektarzu, na zaszczytnym miejscu – tylko po\u015br\u00f3d podw\u0142adnych wielkanocne jajo spo\u017cywa\u0142.<\/p>\r\n

Ewolucje kresowe<\/strong><\/p>\r\n

Jako rzek\u0142em, po publikacji \u201eMohorta\u201d poj\u0119cie Kres\u00f3w (wkr\u00f3tce – w\u0142a\u015bnie – pisanych z du\u017cej litery) mia\u0142o si\u0119 w polszczy\u017anie zadomowi\u0107, odmieni\u0107 i poszerzy\u0107. W zasadzie poszerza\u0142o si\u0119 nieustannie. Niezad\u0142ugo okaza\u0142o si\u0119, \u017ce Kresy (te z du\u017cej litery) to nie tylko Ukraina, ale i ziemie p\u00f3\u0142nocno-wschodnie dawnej Rzeczypospolitej, no i P\u00f3\u0142nocne. Potem przyszed\u0142 czas na Kresy Zachodnie (na kt\u00f3rych sam mieszkam), ale to tylko incydentalnie. A dzi\u015b, gdy m\u00f3wimy: \u201eKresy\u201d, mamy ju\u017c na my\u015bli ziemie Pierwszej i Drugiej Rzeczypospolitej na wsch\u00f3d od obecnych granic Pa\u0144stwa Polskiego. Okazjonalnie za\u015b tak\u017ce jego nadgraniczne, wschodnie ziemie obecne, bieszczadzkie nadbu\u017ca\u0144skie i bia\u0142owieskie. Ktoby pomy\u015bla\u0142, \u017ce Lw\u00f3w i Wilno – to b\u0119d\u0105 kiedy\u015b Kresy? Dzi\u015b nikogo takie okre\u015blenie dawnych centralnych ziem Rzeczypospolitej nie dziwi\u2026<\/p>\r\n

Ciekawe wszak, \u017ce poj\u0119cie Kres\u00f3w, mimo nieustannych odmian swego znaczenia, zachowuje wci\u0105\u017c \u00f3w \u201emoralny\u201d charakter, nadany mu przez Pola w \u201eMohorcie\u201d. Kresy to nadal jakby kraj stra\u017cnic, s\u0142up\u00f3w granicznych – w znaczeniu metaforycznym. Wielka metafora. Mimo, \u017ce zapomniano o pochodzeniu samego s\u0142owa, wywodz\u0105c je najcz\u0119\u015bciej ze s\u0142\u00f3w \u201eskraj\u201d, \u201ekraw\u0119d\u017a\u201d, \u201ekraniec\u201d, \u201eziemie na kra\u0144cach\u201d. Zabawne, \u017ce ten w\u0142a\u015bnie sens mia\u0142y przede wszystkim popularne rosyjskie okre\u015blenia ziem sarmackich nabytych wskutek rozbior\u00f3w przez Rosj\u0119 carsk\u0105. Chichot historii!<\/p>\r\n

\u0179yczenia Mohortowe<\/strong><\/p>\r\n

Co stwierdzaj\u0105c, metaforycznie dziel\u0119 si\u0119 jajem ze wsp\u00f3\u0142czesnymi Mohortami juniorami – czyli tw\u00f3rcami\u00a0 tej strony, na kt\u00f3rej od czasu do czasu mam zaszczyt pisa\u0107. Ta strona to te\u017c graniczna stra\u017cnica. Bez fa\u0142szywej pychy i bez fa\u0142szywej skromno\u015bci mog\u0105 to sobie jej redaktorzy powiedzie\u0107, a je\u015bli sami sobie tego nie powiedz\u0105 – to ja im to m\u00f3wi\u0119, z \u017cyczeniami na Dzie\u0144 Zmartwychwstania Pa\u0144skiego, wspominaj\u0105c Mohorta:<\/p>\r\n

\u201eKtoby to my\u015bla\u0142, ktoby si\u0119 spodziewa\u0142,<\/em>
\u0179e gdzie\u015b za \u015bwiatem, w bodiakach czehry\u0144skich,<\/em>
\u0179e gdzie\u015b, na kresach niegdy\u015b ukrai\u0144skich<\/em>
Taki \u015bwiat dzielny i uroczy bywa\u0142.\u201d<\/em><\/p>\r\n

Dzi\u0119ki tej www. nikt si\u0119 ju\u017c temu nie dziwi. I nie musi my\u015ble\u0107: \u201eKtoby to my\u015bla\u0142?\u201d – Z Bogiem!<\/p>\r\n

Jacek Kowalski<\/strong><\/em><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Dlaczego pisz\u0119 o Kresach i Mohorcie przy Wielkiej Nocy? Dlatego, \u017ce Wielkanoc – to jest u Pola \u015bwi\u0119to kres\u00f3w. Kresy to Mohort, Mohort to Kresy. Wi\u0119c bez \u201eMohorta\u201d (czyli poematu Wincetego Pola) kres\u00f3w by mo\u017ce w polszczy\u017anie w og\u00f3le nie by\u0142o i nie by\u0142oby te\u017c tej strony www. Genialny gaw\u0119dziarz stworzy\u0142 Kresy mi\u0119kko i jakby […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[215],"tags":[188],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/55039"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=55039"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/55039\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=55039"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=55039"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=55039"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}