{"id":53063,"date":"2012-03-06T22:29:57","date_gmt":"2012-03-07T03:29:57","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=53063"},"modified":"2012-03-06T22:29:57","modified_gmt":"2012-03-07T03:29:57","slug":"zagadka-notatki-szelepina-dr-witold-wasilewski","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=53063","title":{"rendered":"Zagadka notatki Szelepina – dr Witold Wasilewski<\/em>"},"content":{"rendered":"

W pocz\u0105tku marca 1940 r. ludowy komisarz spraw wewn\u0119trznych \u0141awrientij Beria skierowa\u0142 do Komitetu Centralnego Wszechzwi\u0105zkowej Partii Komunistycznej (bolszewik\u00f3w) adresowane do „towarzysza Stalina” pismo z projektem decyzji o likwidacji polskich je\u0144c\u00f3w. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 Polak\u00f3w przewidzianych do wymordowania przetrzymywano w obozach specjalnych NKWD w Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie: „14 736 by\u0142ych oficer\u00f3w, urz\u0119dnik\u00f3w, obszarnik\u00f3w, policjant\u00f3w, \u017candarm\u00f3w, s\u0142u\u017cby wi\u0119ziennej, osadnik\u00f3w i agent\u00f3w wywiadu: ponad 97% narodowo\u015bci polskiej”; pozosta\u0142\u0105 grup\u0119 spo\u015br\u00f3d „18 632 (w\u015br\u00f3d nich 10 685 Polak\u00f3w)” przetrzymywano w wi\u0119zieniach zachodnich obwod\u00f3w Ukrainy i Bia\u0142orusi.<\/p>\r\n

Wniosek zosta\u0142 rozpatrzony przez Biuro Polityczne 5 marca 1940 roku. Na dokumencie, na kt\u00f3rym wpisano t\u0119 dat\u0119, obok parafy wnioskuj\u0105cego Berii znalaz\u0142y si\u0119 podpisy: J\u00f3zefa Stalina, Klimienta Woroszy\u0142owa, Wiaczes\u0142awa Mo\u0142otowa i Anastasa Mikojana, oraz adnotacja sekretarza o zaakceptowaniu decyzji r\u00f3wnie\u017c przez Michai\u0142a Kalinina i \u0141azara Kaganowicza. Postanowienie Politbiura potwierdzone zosta\u0142o w decyzji z 5 marca 1940 r. sporz\u0105dzonej wyci\u0105giem z protoko\u0142u nr 13. Decyzj\u0105 t\u0105 cz\u0142onkowie Politbiura Komitetu Centralnego WKP (b) skazali na zag\u0142ad\u0119 25 700 Polak\u00f3w.

Tajna notatka szefa KGB do I sekretarza KPZR z 1959 roku<\/strong><\/p>\r\n

Wedle datowanej na 3 marca 1959 r. notatki szefa KGB ZSRS Andrieja Szelepina dla sekretarza generalnego KPZS Nikity Chruszczowa, na podstawie decyzji z 5 marca 1940 r. wykonanej przez „specjaln\u0105 tr\u00f3jk\u0119 NKWD ZSRR rozstrzelano 21 857 os\u00f3b”. W rozwini\u0119ciu szef sowieckiej bezpieki precyzyjnie co do liczby, ale do\u015b\u0107 og\u00f3lnikowo, je\u015bli chodzi o opis geograficzny zbrodni, stwierdza, \u017ce ofiar z Lasu Katy\u0144skiego w obwodzie smole\u0144skim by\u0142o 4421, w Starobielsku w obwodzie charkowskim 3820, w Ostaszkowie w obwodzie kalini\u0144skim 6311, za\u015b w innych obozach i wi\u0119zieniach zachodnich obwod\u00f3w Ukrainy i Bia\u0142orusi 7305.<\/p>\r\n

Zgodnie z dzisiejsz\u0105 wiedz\u0105, opart\u0105 r\u00f3wnie\u017c na wielu innych dokumentach, a tak\u017ce ekshumacji w Katyniu w 1943 r. i p\u00f3\u017aniejszych ekshumacjach w Charkowie-Piatichatkach, Miednoje i podkijowskiej Bykowni, je\u0144c\u00f3w Kozielska rozstrzelano w Lesie Katy\u0144skim, w daczy NKWD lub wprost nad do\u0142ami \u015bmierci, w kt\u00f3rych ukryto cia\u0142a; je\u0144c\u00f3w Starobielska rozstrzelano w Charkowie i tam te\u017c na obrze\u017cu miasta blisko wsi Piatichatki pogrzebano; je\u0144c\u00f3w Ostaszkowa rozstrzelano w Kalininie (Twerze), a cia\u0142a ukryto ko\u0142o oddalonej o kilkadziesi\u0105t kilometr\u00f3w miejscowo\u015bci Miednoje. R\u00f3wnolegle dokonano mordu na wi\u0119\u017aniach przetrzymywanych na zagarni\u0119tych przez Zwi\u0105zek Sowiecki ziemiach II Rzeczypospolitej, kt\u00f3rego to w\u0105tku jednak w notatce nie rozwini\u0119to. NKWD zrealizowa\u0142o zbrodnicz\u0105 akcj\u0119 na Polakach z trzech oboz\u00f3w specjalnych i wi\u0119zie\u0144 „roz\u0142adowania” w kwietniu i w maju 1940 roku.

Warto\u015bciowy „podarunek” prezydenta FR Borysa Jelcyna<\/strong><\/p>\r\n

Notatka Andrieja Szelepina wraz ze stanowi\u0105cym jej za\u0142\u0105cznik projektem decyzji Prezydium KC KPZS z 1959 r. zosta\u0142a przekazana Polsce przez prezydenta Borysa Jelcyna 14 pa\u017adziernika 1992 r. wraz z oko\u0142o dwudziestoma innymi dokumentami przechowywanymi w Pakiecie nr 1, w Teczce Specjalnej. Osobaja Papka, czyli Teczka Specjalna z piecz\u0119ci\u0105 „\u015aci\u015ble Tajne” (Sow. Siekrietno), by\u0142a przez kilkadziesi\u0105t lat zdeponowana w sektorze nr 6 w tajnej cz\u0119\u015bci Archiwum KC WKP (b) – KPZR. Zgromadzono w niej najwa\u017cniejsze i zarazem najtajniejsze dokumenty na temat najpierw zatajonej, a nast\u0119pnie zak\u0142amanej zbrodni. Sta\u0142y dost\u0119p do niej mia\u0142 tylko szef sowieckiego pa\u0144stwa i szef archiwum. Ju\u017c w momencie przekazania Polsce jednostronicowej, odr\u0119cznie napisanej notatki, a w\u0142a\u015bciwie jej kopii – bo pami\u0119tajmy, \u017ce zawsze, kiedy m\u00f3wimy o przekazywanych z Moskwy dokumentach, s\u0105 to w rzeczywisto\u015bci tylko ich kopie – by\u0142o jasne, \u017ce ma ona bardzo istotn\u0105 warto\u015b\u0107 jako \u017ar\u00f3d\u0142o historyczne.<\/p>\r\n

Warto\u015b\u0107 kr\u00f3tkiej notatki i jeszcze bardziej lapidarnego jednozdaniowego za\u0142\u0105cznika z marca 1959 r. dla poznania tragicznego zagadnienia samej Zbrodni Katy\u0144skiej jest znacz\u0105ca. Zbiorcza informacja Andrieja Szelepina stanowi do dzi\u015b wa\u017cne potwierdzenie faktycznej liczby Polak\u00f3w z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 zg\u0142adzonych w oparciu o decyzj\u0119 z 5 marca 1940 roku. Zgodnie z szeregiem ujawnionych w kilku etapach w latach 90. zesz\u0142ego stulecia szczeg\u00f3\u0142owych materia\u0142\u00f3w operacyjnych i sprawozda\u0144 NKWD z okresu wojny liczba pomordowanych by\u0142a zbli\u017cona do 22 tysi\u0119cy. <\/p>\r\n

Andriej Szelepin nie poda\u0142 natomiast precyzyjnie wszystkich miejsc mord\u00f3w i ukrycia zw\u0142ok, zbijaj\u0105c, ze wzgl\u0119du na syntetyczny charakter notatki, w jedno miejsca przetrzymywania i wymordowania oraz ukrycia cia\u0142 ofiar. Jest to dotkliwy brak, gdy\u017c ca\u0142y czas – wbrew cz\u0119sto pochopnie powielanym s\u0105dom – nie znamy miejsc ukrycia zw\u0142ok zdecydowanej wi\u0119kszo\u015bci ofiar Zbrodni Katy\u0144skiej, w cz\u0119\u015bci kt\u00f3rej dotyczy\u0142a ona wi\u0119\u017ani\u00f3w z tzw. wschodniej Ukrainy i Bia\u0142orusi.

Czego si\u0119 tylko domy\u015blamy i czego nadal nie wiemy<\/strong><\/p>\r\n

W oparciu o wykopaliska i dokumenty mo\u017cemy jedynie z bardzo du\u017c\u0105 doz\u0105 prawdopodobie\u0144stwa wskaza\u0107 na Bykowni\u0119 pod Kijowem jako miejsce ukrycia cz\u0119\u015bci zw\u0142ok ofiar z ukrai\u0144skiej listy i z mniejsz\u0105 ju\u017c pewno\u015bci\u0105 Kuropaty pod Mi\u0144skiem dla ofiar z listy bia\u0142oruskiej. Nie wiemy, gdzie le\u017c\u0105 zw\u0142oki wi\u0119\u017ani\u00f3w wys\u0142anych do Charkowa i Chersonia, a by\u0107 mo\u017ce i w inne miejsca, b\u0105d\u017a rozstrzelanych w wi\u0119zieniach na anektowanych ziemiach Rzeczypospolitej. Odtworzenie miejsc mord\u00f3w na tych Polakach opiera si\u0119 w rzeczywisto\u015bci tylko na domniemaniu, i\u017c wskazane w ekspediuj\u0105cym Polak\u00f3w z zachodnich obwod\u00f3w ZSRS rozkazie \u0141awrientija Berii wi\u0119zienia docelowe w Mi\u0144sku, Kijowie, Charkowie, Chersoniu s\u0105 miejscami mordu, co nie jest pewne.<\/p>\r\n

Pewno\u015b\u0107 da\u0142yby nam dokumenty NKWD opisuj\u0105ce przebieg tej cz\u0119\u015bci zbrodni, kt\u00f3rych Polska nigdy nie otrzyma\u0142a. Odpowied\u017a na kluczowe pytania mog\u0142yby przynie\u015b\u0107 te\u017c tzw. teczki osobowe ofiar tworzone w czasie \u015bledztwa za ich \u017cycia i ko\u0144czone protoko\u0142em z egzekucji, kt\u00f3ry rozstrzygn\u0105\u0142by kwesti\u0119 miejsca ich zg\u0142adzenia. Nawet tylko ta ostatnia makabryczna sowiecka „sprawka” z wykonania przez NKWD wyroku \u015bmierci na mocy decyzji Politbiura WKP (b) z 5 marca 1940 r. by\u0142aby niezwykle cennym \u017ar\u00f3d\u0142em wiedzy o zbrodni ludob\u00f3jstwa i jednostkowym losie jej ofiar. Tymczasem, co mo\u017ce zdziwi\u0107 nawet interesuj\u0105cego si\u0119 histori\u0105 sprawy katy\u0144skiej Czytelnika, nie dysponujemy ani takimi teczkami, ani pojedynczymi protoko\u0142ami – r\u00f3wnie\u017c w odniesieniu do wszystkich pozosta\u0142ych ofiar zbrodni, czyli tak\u017ce tych pochodz\u0105cych z oboz\u00f3w w Kozielsku, Starobielsku, Ostaszkowie, o kt\u00f3rych – jak si\u0119 okazuje – wiemy wcale nie a\u017c tak daleko wi\u0119cej. Polska nigdy nie tylko tych dokument\u00f3w nie otrzyma\u0142a, ale tak\u017ce karmiona by\u0142a z Moskwy przekazem o niezachowaniu si\u0119 ich w rosyjskich archiwach. Podobnie rzecz ma si\u0119 z tzw. list\u0105 bia\u0142orusk\u0105, czyli imiennym wykazem pomordowanych przetrzymywanych przed ka\u017ani\u0105 w wi\u0119zieniach na terenie Bia\u0142oruskiej SRS – najbardziej znanym, ale nie jedynym \u017ar\u00f3d\u0142owym ogniwem brakuj\u0105cym nam do osi\u0105gni\u0119cia poziomu wiedzy o mordzie katy\u0144skim, kt\u00f3ry mo\u017cna uzna\u0107 za satysfakcjonuj\u0105cy w odniesieniu do mi\u0119dzynarodowej zbrodni o tak wielkim znaczeniu w naszej narodowej historii.

Czy notatka Szelepina wyja\u015bnia luki w dokumentacji?<\/strong><\/p>\r\n

Pismo szefa KGB z 1959 r. do Nikity Chruszczowa wi\u0105\u017ce si\u0119 wprost z kwesti\u0105 luk w dokumentacji. Notatka ta stanowi klucz do zagadki braku wielu kluczowych dokument\u00f3w Zbrodni Katy\u0144skiej, a mo\u017ce raczej nale\u017ca\u0142oby powiedzie\u0107, \u017ce rozstrzygni\u0119cie tajemnicy notatki jest kluczem do wyja\u015bnienia wi\u0119kszo\u015bci w\u0105tpliwo\u015bci zwi\u0105zanych ze znikni\u0119ciem b\u0105d\u017a jednak tylko brakiem dost\u0119pu do wielu dokument\u00f3w.
Rola jednej kartki papieru w bardzo wa\u017cnym w\u0105tku sprawy katy\u0144skiej jest wyj\u0105tkowa. O ile do kwestii historii zbrodni notatka z 1959 r. jest \u017ar\u00f3d\u0142em wa\u017cnym, ale przecie\u017c tylko jednym z wielu – obok kluczowej notatki szefa NKWD \u0141awrientija Berii, na kt\u00f3rej podpisali si\u0119 Stalin i pozostali zbrodniarze, wyci\u0105gu z protoko\u0142u Politbiura WKP (b) z 5 marca 1940 r. ze zbrodnicz\u0105 decyzj\u0105 oraz wielu dokument\u00f3w operacyjnych wytworzonych przez NKWD – o tyle dla historii dziej\u00f3w dokumentacji katy\u0144skiej jest \u017ar\u00f3d\u0142em najwa\u017cniejszym i r\u00f3wnocze\u015bnie najbardziej zagadkowym. <\/p>\r\n

Zagadka notatki Andrieja Szelepina i jej waga w sprawie katy\u0144skiej tkwi w tej cz\u0119\u015bci dokumentu, kt\u00f3ra by\u0142a istotnym powodem jego powstania, oraz w jej za\u0142\u0105czniku. Szef KGB nie napisa\u0142 bowiem do Chruszczowa po to, aby opowiedzie\u0107 mu o zbrodni. Chruszczow, jako aktualny szef pa\u0144stwa, mia\u0142 dost\u0119p do kluczowych dokument\u00f3w na jej temat, w tym do protoko\u0142u z 5 marca 1940 r., za\u015b jako szef partii na Ukrainie w 1940 r. mia\u0142 o niej ju\u017c w\u00f3wczas przynajmniej wyrywkow\u0105 wiedz\u0119. W latach 50. XX w. Chruszczow mia\u0142 okazj\u0119 przypomnie\u0107 sobie o zbrodni, kiedy w 1952 r. Biuro Polityczne WKP (b) odrzuci\u0142o pro\u015bb\u0119 Komisji Izby Reprezentant\u00f3w USA o pomoc w badaniu zbrodni oraz w 1956 r., kiedy kongresmani USA prosili go w li\u015bcie, ju\u017c jako I sekretarza KPZR, o ujawnienie prawdy.

Tajemnice odr\u0119cznie spisane<\/strong><\/p>\r\n

Zasadnicza tre\u015b\u0107 notatki zawiera\u0142a si\u0119 w jej drugiej cz\u0119\u015bci, brzmi\u0105cej:
„Od momentu przeprowadzenia wymienionej operacji, tj. od 1940 roku, \u017cadnych informacji zwi\u0105zanych z t\u0105 spraw\u0105 nikomu nie udzielano i wszystkie akta w liczbie 21 857 przechowywane s\u0105 w opiecz\u0119towanym pomieszczeniu.
Z punktu widzenia Organ\u00f3w Sowieckich wszystkie te akta nie przedstawiaj\u0105 ani operacyjnej, ani historycznej warto\u015bci. W\u0105tpliwe jest, by mog\u0142y one przedstawia\u0107 rzeczywist\u0105 warto\u015b\u0107 dla naszych polskich przyjaci\u00f3\u0142. Przeciwnie nawet, jakkolwiek nieprzewidziana niedyskrecja mo\u017ce doprowadzi\u0107 do zdekonspirowania przeprowadzonej operacji, ze wszystkimi niepo\u017c\u0105danymi dla naszego pa\u0144stwa nast\u0119pstwami. (…)
W zwi\u0105zku z wy\u017cej powiedzianym wydaje si\u0119 celowe zniszczenie wszystkich akt ewidencyjnych dotycz\u0105cych os\u00f3b rozstrzelanych w 1940 roku w ramach wy\u017cej wymienionej operacji.
Dla odpowiedzi na potencjalne pytania po linii KC KPZR b\u0105d\u017a Rz\u0105du Sowieckiego mo\u017cna pozostawi\u0107 protoko\u0142y posiedze\u0144 tr\u00f3jki NKWD, kt\u00f3ra os\u0105dzi\u0142a wymienione osoby na kar\u0119 rozstrzelania, i akta dotycz\u0105ce wykonania decyzji i przechowywa\u0107 je mo\u017cna w specjalnej teczce.
Projekt decyzji KC KPZR w za\u0142\u0105czeniu”.
Za\u0142\u0105czony do notatki jednozdaniowy projekt decyzji zak\u0142ada\u0142 zezwolenie KGB na likwidacj\u0119 wszystkich akt zwi\u0105zanych z operacj\u0105 przeprowadzon\u0105 zgodnie z decyzj\u0105 KC WKP (B) z 5 marca 1940 r., z wyj\u0105tkiem protoko\u0142\u00f3w posiedze\u0144 tr\u00f3jki NKWD ZSRS.
Projekt „Decyzji Prezydium KC KPZR” znalaz\u0142 si\u0119 w Pakiecie nr 1 przechowywanym w Teczce Specjalnej w formie z\u0142o\u017conej przez Szelepina, czyli bez wpisanej daty dziennej, co ka\u017ce go traktowa\u0107 jako wniosek, a nie decyzj\u0119, cho\u0107 sam fakt znalezienia si\u0119 projektu w Teczce Specjalnej, kt\u00f3r\u0105 autor proponowa\u0142 za\u0142o\u017cy\u0107, sugeruje, \u017ce projekt KGB zosta\u0142 przekuty w decyzj\u0119 polityczn\u0105. Pozwala przyj\u0105\u0107 robocz\u0105 hipotez\u0119 o zaakceptowaniu i realizacji decyzji zniszczenia cz\u0119\u015bci wa\u017cnych dokument\u00f3w.
Zwraca uwag\u0119, \u017ce cytowana notatka Szelepina dla Chruszczowa, wraz z za\u0142\u0105cznikiem, zosta\u0142a sporz\u0105dzona przez jej autora odr\u0119cznie. By\u0142a to praktyka absolutnie wyj\u0105tkowa, znamionuj\u0105ca najwy\u017cszy, ponadstandardowy poziom utajnienia sprawy. Odr\u0119czny zapis stosowano bardzo rzadko. Do\u015b\u0107 powiedzie\u0107, \u017ce w Pakiecie nr 1, zawieraj\u0105cym bardzo newralgiczne, pochodz\u0105ce z kilkudziesi\u0119cioletniego okresu istnienia ZSRS dokumenty, by\u0142 to jedyny dokument napisany r\u0119cznie. Norm\u0105 by\u0142o pismo maszynowe. Skre\u015blenie notatki odr\u0119cznie oznacza\u0142o rezygnacj\u0119 przez autora z pomocy maszynistki, czyli osoby wielokrotnie sprawdzanej pod k\u0105tem zaufania i dyskrecji, kt\u00f3ra zawodowo nie widzia\u0142a i nie pami\u0119ta\u0142a przepisywanego tekstu, by\u0142o wi\u0119c wyrazem najwy\u017cszej ostro\u017cno\u015bci. Tym sposobem droga dokumentu do adresata – faktyczna, gdy\u017c nie chodzi\u0142o tu o formalny obieg, kt\u00f3rego sekretarka nie by\u0142a ogniwem – zosta\u0142a przez Szelepina skr\u00f3cona do zupe\u0142nego ju\u017c minimum, poprzez wy\u0142\u0105czenie z niej nawet etatowej maszynistki KGB. \u015awiadczy\u0142o o wadze, jak\u0105 szef tej instytucji przypisywa\u0142 w 1959 r. zachowaniu tajemnicy o zbrodni pope\u0142nionej na mocy decyzji podj\u0119tej 5 marca 1940 roku.

Co dalej z propozycj\u0105 KGB?<\/strong><\/p>\r\n

Propozycja zak\u0142ada\u0142a zniszczenie pozapolitycznej dokumentacji sprawy Katynia, czyli nie obejmowa\u0142a dokument\u00f3w wytworzonych przez kierownictwo ZSRS, kt\u00f3re znalaz\u0142y si\u0119 w Teczce Specjalnej. Szelepin, jak mo\u017cna przypuszcza\u0107 na podstawie enigmatycznego w brzmieniu dokumentu, chcia\u0142 w pierwszym rz\u0119dzie zniszczy\u0107 wspomniane ju\u017c teczki osobowe ofiar wraz z kartami ewidencyjnymi wysy\u0142anymi do centrali w Moskwie z oboz\u00f3w za ekspediowanymi na \u015bmier\u0107 je\u0144cami, a by\u0107 mo\u017ce tak\u017ce inne dokumenty sprawozdawcze i operacyjne NKWD.
Pe\u0142na realizacja zw\u0142aszcza tego ostatniego zadania by\u0142aby bardzo pracoch\u0142onna, rozci\u0105gni\u0119ta w czasie i ze wzgl\u0119du na spos\u00f3b obiegu i archiwizacji dokument\u00f3w trudna do wykonania w stopniu oznaczaj\u0105cym wyczyszczenie archiw\u00f3w raz na zawsze ze wszystkiego. <\/p>\r\n

Nale\u017cy zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, \u017ce ujawnione kilka lat temu przez Ukrai\u0144sk\u0105 S\u0142u\u017cb\u0119 Bezpiecze\u0144stwa dokumenty wprost wskaza\u0142y na niszczenie na Ukrainie dokument\u00f3w Zbrodni Katy\u0144skiej ju\u017c na pocz\u0105tku lat 50. XX wieku. Ilo\u015b\u0107 materia\u0142u i przechowywanie ich nie tylko w organach republik i obwod\u00f3w, ale tak\u017ce w Moskwie, i odwrotnie – nie tylko w terenie, ale i w centrali, sprawia\u0142y jednak, \u017ce zawsze istnia\u0142o ryzyko przetrwania cz\u0119\u015bci dokumentacji. W efekcie dysponujemy dzi\u015b tzw. list\u0105 ukrai\u0144sk\u0105, czyli wykazem imiennym zamordowanych wi\u0119\u017ani\u00f3w z zachodnich obwod\u00f3w Ukrai\u0144skiej SSR. Przetrwa\u0142a ona pomimo czyszczenia archiw\u00f3w na Ukrainie, czyli sk\u0105din\u0105d w republice zwi\u0105zkowej, z kt\u00f3rej pochodzili i w kt\u00f3rej rozwin\u0119li karier\u0119… Chruszczow i Szelepin.
Oznacza to, \u017ce cz\u0119\u015b\u0107 dokument\u00f3w, nawet w wypadku podj\u0119cia w 1959 r. decyzji o kompleksowym niszczeniu dokument\u00f3w, o ile nie wprowadzono jej w \u017cycie drobiazgowo i nie kontynuowano procederu bardzo d\u0142ugo, mia\u0142a szans\u0119 przetrwa\u0107 w sowieckich archiwach i trafi\u0107 do nas w latach 90. XX wieku. Przy za\u0142o\u017ceniu wydania decyzji „zniszczy\u0107” przez Nikit\u0119 Chruszczowa tym w\u0142a\u015bnie mo\u017cna t\u0142umaczy\u0107 fakt, i\u017c do lat 90. XX w. przetrwa\u0142o wiele dokument\u00f3w operacyjnych NKWD. Podczas gdy inne, w tym indywidualne teczki oficer\u00f3w WP, policjant\u00f3w i innych ofiar, zosta\u0142y, wedle mo\u017cliwego, cho\u0107 – podkre\u015blmy – niepewnego scenariusza, zniszczone w oparciu o decyzj\u0119 z 1959 roku.

Co z innymi dokumentami?<\/strong><\/p>\r\n

Nie mo\u017cna jednak wersji wydarze\u0144 zak\u0142adaj\u0105cej zniszczenie du\u017cej i wa\u017cnej cz\u0119\u015bci dokumentacji uzna\u0107 za niepodwa\u017calne i ostateczne wyt\u0142umaczenie braku w ujawnionej dot\u0105d dokumentacji katy\u0144skiej d\u0142ugiego szeregu dokument\u00f3w.<\/p>\r\n

Czy rzeczywi\u015bcie w 1959 r. zniszczono w\u0142a\u015bnie te dokumenty, kt\u00f3rych brak teraz odczuwamy jako dojmuj\u0105c\u0105 luk\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142ow\u0105 na drodze poznania ca\u0142okszta\u0142tu przebiegu Zbrodni Katy\u0144skiej? Nie mo\u017cna, jak stwierdzili\u015bmy wy\u017cej, ca\u0142kowicie tego wykluczy\u0107. Cz\u0119\u015b\u0107 dokument\u00f3w, kt\u00f3rych dot\u0105d – jak twierdz\u0105 Rosjanie – nie odnaleziono w archiwach rosyjskich, stanowi\u0142a sygnalizowane w notatce z 1959 r. stosunkowo \u0142atwe do kompleksowego zniszczenia elementy dokumentacji, czyli teczki osobowe i okre\u015blone kategorie dokument\u00f3w, jak np. protoko\u0142y egzekucji.
Z drugiej strony brak jednak r\u00f3wnie\u017c masowej dokumentacji operacyjnej NKWD pozwalaj\u0105cej odtworzy\u0107 np. miejsca mordu i ukrycia zw\u0142ok wi\u0119\u017ani\u00f3w, a nawet list ekspedycyjnych czy innych wykaz\u00f3w wi\u0119\u017ani\u00f3w pozwalaj\u0105cych zrekonstruowa\u0107 tzw. list\u0119 bia\u0142orusk\u0105 ofiar, czyli w wi\u0119kszo\u015bci dokument\u00f3w zaliczaj\u0105cych si\u0119 do kategorii „akt dotycz\u0105cych wykonania decyzji”, a wi\u0119c zgodnie z projektem Szelepina nigdy nieprzeznaczonych do zniszczenia. Trudno uwierzy\u0107, \u017ce te akta – wcze\u015bniej nieskopiowane – sp\u0142on\u0119\u0142y. <\/p>\r\n

Kwesti\u0105 otwart\u0105 pozostaje te\u017c dotarcie do – zgodnie z literalnie czytan\u0105 przewodni\u0105 notatk\u0105 szefa KGB – nieprzewidzianych w z\u0142o\u017conej w 1959 r. propozycji do zbrakowania protoko\u0142\u00f3w posiedze\u0144 tr\u00f3jki NKWD, kt\u00f3rych istnienie potwierdzi\u0142 Szelepin, a kt\u00f3rymi do dzi\u015b nie dysponujemy i kt\u00f3rych powstanie, wobec szybko\u015bci zbrodniczej operacji „roz\u0142adowania” w 1940 r. i roli w niej 1 Wydzia\u0142u Specjalnego NKWD, w og\u00f3le mo\u017ce budzi\u0107 zdziwienie. Nale\u017cy d\u0105\u017cy\u0107 do wyja\u015bnienia tych kwestii i udost\u0119pnienia ca\u0142ej ocala\u0142ej dokumentacji.

Gdzie s\u0105 protoko\u0142y zniszczenia?<\/strong><\/p>\r\n

Wbrew pozorom nale\u017cy tak\u017ce nadal intensywnie prowadzi\u0107 dalsze poszukiwania archiwalne (czyli \u017c\u0105da\u0107 od strony rosyjskiej dzia\u0142ania) w odniesieniu do wspomnianych zindywidualizowanych teczek ofiar i innej dokumentacji, kt\u00f3ra by\u0107 mo\u017ce rzeczywi\u015bcie zosta\u0142a zniszczona zgodnie z notatk\u0105 z 1959 roku.<\/p>\r\n

Nie ma w powy\u017cszym postulacie nic nadzwyczajnego. Przyjmuj\u0105c bowiem, \u017ce decyzja o niszczeniu dokumentacji zosta\u0142a w 1959 r. podj\u0119ta, mo\u017cna za\u0142o\u017cy\u0107 istnienie innych, wprost potwierdzaj\u0105cych ten fakt dokument\u00f3w z 1959 r., ewentualnie z lat 60. XX wieku. W momencie tzw. brakowania sporz\u0105dzano bowiem zawsze protoko\u0142y zniszczenia poszczeg\u00f3lnych jednostek i zespo\u0142\u00f3w dokument\u00f3w i wytwarzano korespondencj\u0119 dotycz\u0105c\u0105 przedsi\u0119wzi\u0119cia. Dokumenty informuj\u0105ce o niszczeniu poszczeg\u00f3lnych partii materia\u0142\u00f3w, a nawet pojedynczych teczek sporz\u0105dzano standardowo i nie ma podstaw, by przypuszcza\u0107, \u017ce tym wypadku praktyka by\u0142a odmienna. Oznacza to, \u017ce osoby publiczne powinny domaga\u0107 si\u0119 ujawnienia i przekazania dokumentacji z Rosji, a historycy powinni nast\u0119pnie j\u0105 g\u0142\u0119boko przebada\u0107 i opisa\u0107.

A mo\u017ce dokumenty przetrwa\u0142y?<\/strong><\/p>\r\n

Drugie wyja\u015bnienie zagadki notatki szefa KGB zasadza si\u0119 na przyj\u0119ciu za\u0142o\u017cenia, i\u017c z\u0142o\u017cony przez Andrieja Szelepina projekt kompleksowej likwidacji dokument\u00f3w Nikita Chruszczow po prostu odrzuci\u0142. \u0179adnych dokument\u00f3w w oparciu o postanowienie z 1959 r. nie zniszczono, a te, kt\u00f3re dot\u0105d ujawniono, s\u0105 tego najlepszym dowodem. Propozycja Andrieja Szelepina pozosta\u0142a na papierze, a wszystkie najwa\u017cniejsze dokumenty, w\u0142\u0105cznie z wymienionymi w notatce z 1959 r. kategoriami, przetrwa\u0142y a\u017c do dzi\u015b.<\/p>\r\n

W zwi\u0105zku z hipotetyczn\u0105 mo\u017cliwo\u015bci\u0105 zachowania praktycznie ca\u0142o\u015bci dokumentacji katy\u0144skiej i – dodajmy – kieruj\u0105c si\u0119 tak\u0105 nadziej\u0105, musimy r\u00f3wnolegle do domagania si\u0119 dokument\u00f3w potwierdzaj\u0105cych zniszczenie wa\u017cnych sk\u0142adowych dokumentacji katy\u0144skiej w oparciu o decyzj\u0119 z 1959 r. stale i niezmiennie \u017c\u0105da\u0107 od Rosjan przekazania nam – alternatywnie wobec tych pierwszych – wszystkich sygnalizowanych wy\u017cej i wielokrotnie wymienianych w dyskusjach nad aktualnym stanem bada\u0144 nad Zbrodni\u0105 Katy\u0144sk\u0105 dokument\u00f3w, w tym: teczek osobowych je\u0144c\u00f3w i wi\u0119\u017ani\u00f3w, protoko\u0142\u00f3w z egzekucji, imiennych wykaz\u00f3w zamordowanych na Bia\u0142orusi oraz dokument\u00f3w operacyjnych NKWD wskazuj\u0105cych nieznane dot\u0105d miejsca ukrycia zw\u0142ok.
Na te wszystkie dokumenty b\u0105d\u017a na wiarygodne, udokumentowane potwierdzenie ich rzeczywistego zniszczenia w okresie sowieckim czekamy. Na razie bez skutku.

Dokumenty ze \u015bledztwa nr 159 milcz\u0105<\/strong><\/p>\r\n

Nadziej\u0119 cz\u0119\u015bci Polak\u00f3w na zdobycie pe\u0142niejszej wiedzy o zbrodni na rodakach wzbudzi\u0142y informacje o przekazaniu polskim w\u0142adzom w latach 2010-2011 – na mocy decyzji politycznej premiera W\u0142adimira Putina podj\u0119tej po tragedii smole\u0144skiej – kopii kolejnych tom\u00f3w akt rosyjskiego \u015bledztwa karnego nr 159.<\/p>\r\n

Niestety, dotychczasowe, ca\u0142y czas zreszt\u0105 bardzo wyrywkowe informacje wskazuj\u0105 na brak w kolejnych tomach, tak szumnie darowanych Polsce, najwa\u017cniejszych dokument\u00f3w. Znajduje si\u0119 tam natomiast masowa dokumentacja operacyjna NKWD, g\u0142\u00f3wnie powielaj\u0105ca, a tylko w nielicznych miejscach poszerzaj\u0105ca nasz\u0105 aktualn\u0105 wiedz\u0119 o ju\u017c rozpoznanych aspektach Zbrodni Katy\u0144skiej. W kopiach akt znajduje si\u0119 m.in. dokumentacja odnosz\u0105ca si\u0119 do r\u00f3\u017cnych ofiar NKWD jeszcze z lat 30. XX w., a tak\u017ce ca\u0142a masa dokument\u00f3w wytworzonych przez samych \u015bledczych w latach 90. XX w., a nawet kserokopie publikacji drukowanych. Kserokopie akt ze \u015bledztwa nr 159 przekazywane by\u0142y – o czym nie wszyscy wiedz\u0105 b\u0105d\u017a pami\u0119taj\u0105 – do Polski wiele lat przed anonsowanym w ostatnim okresie „ociepleniem stosunk\u00f3w”. W\u015br\u00f3d dokument\u00f3w przekazanych w okresie premierostwa W\u0142adimira Putina nie ma natomiast \u017cadnych materia\u0142\u00f3w por\u00f3wnywalnych wag\u0105 do tych, kt\u00f3re otrzymali\u015bmy w latach 90. XX w. wprost z archiw\u00f3w rosyjskich. Dodajmy – o ile wiemy, nie ma, gdy\u017c dost\u0119p polskich historyk\u00f3w do w\u0142\u0105czonych do polskiego \u015bledztwa katy\u0144skiego kopii dokument\u00f3w \u015bledztwa rosyjskiego jest ograniczony, wr\u0119cz iluzoryczny. <\/p>\r\n

Nadal wi\u0119c czekamy, kiedy wprost z rosyjskich zasob\u00f3w archiwalnych otrzymamy wa\u017cne, niezb\u0119dne do pe\u0142niejszej rekonstrukcji katy\u0144skiej zbrodni dokumenty b\u0105d\u017a te\u017c upewnimy si\u0119, nie na zasadzie zaufania, ku kt\u00f3remu nie ma racjonalnych podstaw, a na bazie innych dokument\u00f3w, o bezpowrotnej utracie tych najbardziej po\u017c\u0105danych \u015bwiadectw. \u015awiadectw, zaznaczmy, oczekiwanych tak\u017ce przez Rodziny Katy\u0144skie, w wielu wypadkach nieznaj\u0105ce miejsca ukrycia zw\u0142ok bliskiej osoby, a w niekt\u00f3rych niemaj\u0105ce nawet potwierdzenia jej \u015bmierci, nie m\u00f3wi\u0105c o poznaniu bli\u017cszych okoliczno\u015bci ka\u017ani. Sukcesorzy oprawc\u00f3w winni s\u0105 t\u0119 prawd\u0119 ca\u0142emu Narodowi Polskiemu, kt\u00f3rego unicestwieniu s\u0142u\u017cy\u0107 mia\u0142a Zbrodnia Katy\u0144ska.<\/p>\r\n

Dr Witold Wasilewski<\/em>
<\/strong><\/strong> Instytut Pami\u0119ci Narodowej<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"W pocz\u0105tku marca 1940 r. ludowy komisarz spraw wewn\u0119trznych \u0141awrientij Beria skierowa\u0142 do Komitetu Centralnego Wszechzwi\u0105zkowej Partii Komunistycznej (bolszewik\u00f3w) adresowane do „towarzysza Stalina” pismo z projektem decyzji o likwidacji polskich je\u0144c\u00f3w. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 Polak\u00f3w przewidzianych do wymordowania przetrzymywano w obozach specjalnych NKWD w Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie: „14 736 by\u0142ych oficer\u00f3w, urz\u0119dnik\u00f3w, obszarnik\u00f3w, policjant\u00f3w, \u017candarm\u00f3w, s\u0142u\u017cby […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[66,50,59],"class_list":["post-53063","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-publicystyka","tag-communism","tag-polish-holocaust","tag-ww2"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/53063","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=53063"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/53063\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=53063"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=53063"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=53063"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}