{"id":52156,"date":"2012-02-19T09:21:07","date_gmt":"2012-02-19T14:21:07","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=52156"},"modified":"2012-02-19T09:21:07","modified_gmt":"2012-02-19T14:21:07","slug":"linia-wiernosci-wojciech-wencel","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=52156","title":{"rendered":"Linia wierno\u015bci – Wojciech Wencel<\/em>"},"content":{"rendered":"

90 lat temu urodzi\u0142 si\u0119 Tadeusz Gajcy.<\/strong><\/em><\/p>\r\n

Zacznijmy od ko\u0144ca, czyli od warszawskiej kamienicy przy ulicy Przejazd 1\/3. Noc\u0105 z 15 na 16 sierpnia 1944 r. niemieccy saperzy przedostali si\u0119 do piwnic budynku strze\u017conego przez powsta\u0144c\u00f3w i za\u0142o\u017cyli tam \u0142adunki wybuchowe. Eksplozja nast\u0105pi\u0142a nazajutrz w po\u0142udnie. Pod zwa\u0142ami gruzu zgin\u0105\u0142 m.in. 22-letni strzelec legitymuj\u0105cy si\u0119 kenkart\u0105 na nazwisko Karol Topornicki.

Dokumenty – jak to w konspiracji – by\u0142y sfa\u0142szowane. W rzeczywisto\u015bci poleg\u0142y \u017co\u0142nierz Armii Krajowej nazywa\u0142 si\u0119 Tadeusz Gajcy i by\u0142 ostatnim redaktorem podziemnego pisma \u201eSztuka i Nar\u00f3d\u201d. W 1942 r. zadebiutowa\u0142 tam jako poeta wierszem \u201eWczorajszemu\u201d: \u201eUfa\u0142e\u015b: […] Modlitw\u0119 nocnych cieni rozwiesisz jak wi\u0119cierz\/ na s\u0142odkich oczach dziewann i szumach topolich\/ […] A tu s\u0142owa, \u015bpiewne s\u0142owa trzeba zamienia\u0107,\/ by godzi\u0142y jak oszczep\u201d.

Wspomnieniom o Gajcym zazwyczaj towarzyszy ckliwa refleksja. Ile pi\u0119knych wierszy m\u00f3g\u0142by napisa\u0107, gdyby nie zgin\u0105\u0142 przedwcze\u015bnie? Jak\u0105 karier\u0119 zrobi\u0142by po wojnie? \u0179adnej. Gdyby nie zabili go Niemcy, prawdopodobnie uczyniliby to ubeccy oprawcy. A je\u015bli jakim\u015b cudem uda\u0142oby si\u0119 mu przetrwa\u0107 okres eksterminacji \u015brodowisk niepodleg\u0142o\u015bciowych, bez w\u0105tpienia brzydzi\u0142by si\u0119 scen\u0105 literack\u0105 PRL-u. Jego tragiczna \u015bmier\u0107 wcale nie by\u0142a przedwczesna. Nast\u0105pi\u0142a dok\u0142adnie wtedy, kiedy mia\u0142a nast\u0105pi\u0107. Jest cenniejsza ni\u017c d\u0142ugie \u017cycie. To, co napisa\u0142, wystarczy, by uzna\u0107 go za jednego z najwybitniejszych polskich poet\u00f3w wszech czas\u00f3w.

Wiewi\u00f3rczy ogie\u0144 mnie znaczy\u0142\/ i kropla \u017celaza lec\u0105c\/ krzy\u017cyk nad czo\u0142em jak dzwonek\/ wiesza\u0142a, albo jak piecz\u0119\u0107,\/ abym dotkni\u0119ty ogniem\/ d\u0142onie zaciska\u0142 obie\/ jedn\u0105 o m\u0142odo\u015b\u0107 za p\u00f3\u017ano,\/ drug\u0105 za wcze\u015bnie o wieczno\u015b\u0107\u201d. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 wsp\u00f3\u0142czesnych czytelnik\u00f3w nie rozumie poezji Gajcego. Interpretuje j\u0105 sentymentalnie – jako skarg\u0119 czy wyrzut czyniony losowi za wybuch wojny i utrat\u0119 beztroskiej m\u0142odo\u015bci. Jako przyk\u0142ad s\u0142u\u017cy najcz\u0119\u015bciej ostatni wiersz poety, napisany w ogniu walki, wzywaj\u0105cy \u015bwi\u0119tych na trupi\u0105 uczt\u0119: \u201eDo god\u00f3w. \u015awi\u0119ci do god\u00f3w.\/ Przegry\u017acie Chrystusem Narod\u00f3w!\u201d. A przecie\u017c gorzka, bolesna ironia jest tu wprost proporcjonalna do temperatury marzenia o wolnej ojczy\u017anie, kt\u00f3ra ma kiedy\u015b \u201erozkwitn\u0105\u0107 znowu g\u0142\u0119boka w o\u0142tarzach \u017ca\u0142obnych r\u0105k\u201d. Gajcy nie redukuje cierpienia, w swoich apokaliptycznych wizjach rozdrapuje \u017cywe rany. Jego mi\u0142o\u015b\u0107 do Polski jest \u017cywio\u0142em, a nie teoretyczn\u0105 formu\u0142k\u0105. Ale z wn\u0119trza tego \u017cywio\u0142u, opr\u00f3cz stosu trup\u00f3w, niezmiennie wy\u0142ania si\u0119 krzy\u017c Chrystusa. Kto twierdzi, \u017ce w tej poezji brakuje nadziei, opowiada mieszcza\u0144skie farmazony. W rzeczywisto\u015bci tw\u00f3rczo\u015b\u0107 poety to lina rzucona nam z g\u0142\u0119boko\u015bci polskiej historii, by\u015bmy nie stracili wi\u0119zi z wcze\u015bniejszymi pokoleniami i odkryli sens wsp\u00f3lnotowego losu: wierno\u015bci, odwagi, ofiary i zmartwychwstania.

Ten profetyczny list trzeba wreszcie odczyta\u0107 na g\u0142os. Nied\u0142ugo przed swoj\u0105 \u015bmierci\u0105 pr\u00f3bowa\u0142 do tego doprowadzi\u0107 Zbigniew Herbert, wskazuj\u0105c na autora \u201eWidm\u201d jako jednego ze swoich patron\u00f3w. Podczas wieczoru poetyckiego, kt\u00f3ry odby\u0142 si\u0119 25 maja 1998 r. w Teatrze Narodowym, wiersze Gajcego i Krzysztofa Kamila Baczy\u0144skiego zosta\u0142y odczytane obok utwor\u00f3w Jana Kochanowskiego, Franciszka Karpi\u0144skiego, Juliusza S\u0142owackiego i Cypriana Kamila Norwida. Ale na uniwersytetach tw\u00f3rczo\u015b\u0107 pokolenia wojennego wci\u0105\u017c jest traktowana po macoszemu. Umieszczona pomi\u0119dzy literatur\u0105 dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego a wsp\u00f3\u0142czesn\u0105, rzadko bywa omawiana adekwatnie do swej rangi. Przed historykami literatury stoi ogromne zadanie. By odtworzy\u0107 ducha polskiej kultury, musz\u0105 dokona\u0107 symbolicznej ekshumacji. Wydoby\u0107 tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Gajcego i jego poleg\u0142ych r\u00f3wie\u015bnik\u00f3w z wojennej krypty i uczyni\u0107 z niej aktywny element wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci. By\u0107 mo\u017ce nale\u017ca\u0142oby odbudowa\u0107 ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 poezji od lat 30. XX wieku, gdy sko\u0144czy\u0142a si\u0119 epoka skamandryckiego \u201etalentyzmu\u201d i nast\u0105pi\u0142a erupcja apokaliptycznej wyobra\u017ani, cho\u0107by w wierszach awangardy lubelskiej, a redaktorzy pisma \u201eProsto z mostu\u201d natchn\u0119li tkank\u0119 polskiej kultury mesjanistycznym duchem. W\u0142a\u015bnie t\u0119 tradycj\u0119 podj\u0119li podczas wojny tw\u00f3rcy \u201eSztuki i Narodu\u201d.

Przywr\u00f3cenie Gajcemu i jego poleg\u0142ym r\u00f3wie\u015bnikom kluczowego miejsca w historii polskiej poezji pozwoli\u0142oby wreszcie zerwa\u0107 z peerelowskim fa\u0142szem, postawi\u0107 \u00f3wczesne hierarchie we w\u0142a\u015bciwym \u015bwietle i na nowo zweryfikowa\u0107 ich warto\u015b\u0107. Od \u201eNiepokoju\u201d (1947) Tadeusza R\u00f3\u017cewicza zaczyna si\u0119 by\u0107 mo\u017ce wsp\u00f3\u0142czesno\u015b\u0107 w literaturze PRL-u, ale nie w niepodleg\u0142ej literaturze polskiej. Urwane biografie pokolenia wojennego s\u0105 tak samo istotne dla naszej kultury, jak urwane biografie \u017co\u0142nierzy wykl\u0119tych dla narodowej historii. Ukazuj\u0105 zak\u0142amanie peerelowskiego \u017cycia literackiego, przywracaj\u0105 kontekst literatury emigracyjnej i s\u0105 pocz\u0105tkiem linii wierno\u015bci biegn\u0105cej w kolejnych dekadach przez tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Kazimierza Wierzy\u0144skiego, Jana Lechonia, Wojciecha B\u0105ka, J\u00f3zefa \u0141obodowskiego, Zbigniewa Herberta, ks. Jana Twardowskiego, Jaros\u0142awa Marka Rymkiewicza, Leszka Elektorowicza, Wac\u0142awa Iwaniuka, Jana Polkowskiego i wielu, wielu innych.

Po tej linii wierno\u015bci starajmy si\u0119 i\u015b\u0107 wszyscy – czytelnicy i poeci – je\u015bli chcemy odnale\u017a\u0107 w literaturze co\u015b wi\u0119cej ni\u017c banaln\u0105 refleksj\u0119 czy rozrywk\u0119. Kto dot\u0105d nie wyszed\u0142 na szlak, niech si\u0119gnie po wiersze Gajcego. Tam znajdzie drogowskaz.<\/p>\r\n

Wojciech Wencel<\/em><\/strong><\/p>\r\n

Felieton z tygodnika „Go\u015b\u0107 Niedzielny” nr 7\/2012<\/a><\/p>\r\n


<\/abbr><\/a><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"90 lat temu urodzi\u0142 si\u0119 Tadeusz Gajcy. Zacznijmy od ko\u0144ca, czyli od warszawskiej kamienicy przy ulicy Przejazd 1\/3. Noc\u0105 z 15 na 16 sierpnia 1944 r. niemieccy saperzy przedostali si\u0119 do piwnic budynku strze\u017conego przez powsta\u0144c\u00f3w i za\u0142o\u017cyli tam \u0142adunki wybuchowe. Eksplozja nast\u0105pi\u0142a nazajutrz w po\u0142udnie. Pod zwa\u0142ami gruzu zgin\u0105\u0142 m.in. 22-letni strzelec legitymuj\u0105cy si\u0119 […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[59],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/52156"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=52156"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/52156\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=52156"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=52156"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=52156"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}