{"id":51607,"date":"2012-02-09T10:59:47","date_gmt":"2012-02-09T15:59:47","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=51607"},"modified":"2012-02-09T10:04:48","modified_gmt":"2012-02-09T15:04:48","slug":"szymborska-pytania-bez-odpowiedzi-agnieszka-kurnik","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=51607","title":{"rendered":"Szymborska: pytania bez odpowiedzi – Agnieszka Kurnik<\/em>"},"content":{"rendered":"

Zaledwie kilka dni temu Polsk\u0119 i \u015bwiat obieg\u0142a nowina o \u015bmierci poetki – Wis\u0142awy Szymborskiej. W prasie zaroi\u0142o si\u0119 od kondolencji, \u017cyciorys\u00f3w, wspomnie\u0144 i r\u00f3\u017cnorakich komentarzy. Przypomniano szczeg\u00f3\u0142owo dokonania tw\u00f3rcze, otrzymane nagrody i wyr\u00f3\u017cnienia, w\u015br\u00f3d nich to najwa\u017cniejsze – przyznan\u0105 3 pa\u017adziernika 1996 r. Nagrod\u0119 Nobla w dziedzinie literatury. Pojawi\u0142y si\u0119 te\u017c pytania o jej postaw\u0119 wobec re\u017cimu komunistycznego\u2026<\/strong><\/p>\r\n

W ostatniej woli Szymborska zastrzeg\u0142a sobie, \u017ce chce by\u0107 pochowana w rodzinnym grobowcu na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie. To w\u0142a\u015bnie w kr\u00f3lewskim mie\u015bcie up\u0142yn\u0119\u0142a bowiem zasadnicza cz\u0119\u015b\u0107 jej \u017cycia.<\/p>\r\n

Inspiracje i konwersje<\/strong><\/p>\r\n

Krakowski \u201eDziennik Polski\u201d publikuje osobiste wspomnienia s\u0105siad\u00f3w noblistki (nr 28 z 3 lutego 2012 r.). W ich opinii by\u0142a cz\u0142owiekiem skromnym, taktownym, uprzejmym, ale tak\u017ce ciep\u0142ym i troskliwym. Zaznaczaj\u0105c, \u017ce zawsze okazywa\u0142a im g\u0142\u0119boki szacunek, podkre\u015blali tak\u017ce to, \u017ce nie stara\u0142a si\u0119 wynosi\u0107 ponad innych.<\/p>\r\n

To niew\u0105tpliwie kwestia zasad wychowawczych, wpojonych m.in. w jednej z pierwszych szk\u00f3\u0142, do kt\u00f3rych ucz\u0119szcza\u0142a. Tak si\u0119 sk\u0142ada\u0142o, \u017ce zar\u00f3wno szko\u0142\u0119 powszechn\u0105, jak i gimnazjum ko\u0144czy\u0142a w Krakowie. Urodzona w podpozna\u0144skim Bninie 2 lipca 1923 r., mieszka\u0142a najpierw w Toruniu, by nast\u0119pnie w 1931 r. przeprowadzi\u0107 si\u0119 do Krakowa. Po uko\u0144czeniu szko\u0142y powszechnej, w 1935 r. rozpocz\u0119\u0142a nauk\u0119 w Gimnazjum Si\u00f3str Urszulanek przy ul. Starowi\u015blnej. Uczy\u0142a si\u0119 tam tak\u017ce po wybuchu II wojny \u015bwiatowej – na tajnych kompletach. Pono\u0107 ju\u017c wtedy tak\u017ce – wedle s\u0142\u00f3w siostry urszulanki Ewy Dziury – odznacza\u0142a si\u0119 niema\u0142ym talentem pisarskim, przejawiaj\u0105cym si\u0119 w przygotowywanych w\u00f3wczas wypracowaniach szkolnych.<\/p>\r\n

Co ciekawe, w p\u00f3\u017aniejszej tw\u00f3rczo\u015bci literackiej sceptyczna wobec istnienia Boga, przyznaje si\u0119 do \u00f3wczesnego \u201eokresu religijnego\u201d w swoim \u017cyciu. Nie razi\u0142a jej tak\u017ce w \u017caden spos\u00f3b religijno\u015b\u0107 otoczenia, przyjmowa\u0142a j\u0105 zupe\u0142nie naturalnie. Co zatem wydarzy\u0142o si\u0119 w p\u00f3\u017aniejszych latach? Dlaczego nadszed\u0142 moment, w kt\u00f3rym w jej \u017cyciu zauwa\u017calnie \u201epomalutku, dzie\u0144 po dniu\u201d, Pan B\u00f3g zacz\u0105\u0142 \u201eprzeprowadzk\u0119 z dos\u0142owno\u015bci do przeno\u015bni\u201d? (\u201eNoc\u201d)<\/p>\r\n

\u00c5\u00b9r\u00f3de\u0142 tej postawy poszukiwa\u0107 nale\u017cy w czytywanych w okresie m\u0142odzie\u0144czym lekturach. Niew\u0105tpliwy wp\u0142yw na specyficzn\u0105 \u201ekonwersj\u0119\u201d \u015bwiatopogl\u0105dow\u0105 wywrze\u0107 musia\u0142y dwie postaci \u015bwiata literackiego: sceptyk i krytyk chrze\u015bcija\u0144stwa, noblista Anatol France, kt\u00f3rego dzie\u0142a stawia\u0142a w\u00f3wczas na pierwszym miejscu, i Fiodor Dostojewski, tw\u00f3rca mrocznego \u201eteatru sumienia\u201d, prezentowanego w powie\u015bciach, znanych ju\u017c w\u00f3wczas m\u0142odziutkiej Szymborskiej. Fascynowa\u0142a si\u0119 tak\u017ce Tadeuszem Peiperem i Julianem Przybosiem, z \u017calem odnosz\u0105c si\u0119 do ich braku w \u00f3wczesnej szkolnej edukacji. Lektura France’a niew\u0105tpliwie zawa\u017cy\u0142a na indywidualnym rysie tw\u00f3rczym Szymborskiej. Na\u015bladowca Woltera, z liberty\u0144sk\u0105 krytyk\u0105 religijno\u015bci i obyczajowo\u015bci spo\u0142ecznej, nie m\u00f3g\u0142 pozosta\u0107 bez echa dla m\u0142odzie\u0144czego, ch\u0142onnego umys\u0142u poetki. Czy wiedzia\u0142a w\u00f3wczas, \u017ce France pod koniec \u017cycia sta\u0142 si\u0119 cz\u0142onkiem Francuskiej Partii Komunistycznej? Co j\u0105 w nim fascynowa\u0142o? To w \u201eBuncie anio\u0142\u00f3w\u201d France’a znajdziemy tendencyjn\u0105 fal\u0119 krytyki chrze\u015bcija\u0144stwa, a ostateczna refleksja wyp\u0142ywaj\u0105ca z lektury \u201eBuntu…\u201d niesie my\u015bl o nieograniczonej wolno\u015bci jednostki, b\u0119d\u0105cej bogiem dla samej siebie.<\/p>\r\n

Jednocze\u015bnie przeciwwag\u0119 dla tej radykalnej postawy mog\u0142a znajdowa\u0107 Szymborska w \u015bwiecie literackim Dostojewskiego, kt\u00f3ry za jedno z podstawowych \u017ar\u00f3de\u0142 istnienia z\u0142a uwa\u017ca\u0142 odrzucenie Boga. Traktowa\u0142 jednocze\u015bnie normy etyczne jako te, kt\u00f3re stanowi sam B\u00f3g. W ich nieprzestrzeganiu upatrywa\u0142 istot\u0119 dramatu moralnego bohater\u00f3w swoich powie\u015bci.<\/p>\r\n

Akces do ludzi \u201eobja\u015bniaj\u0105cych wszystko\u201d<\/strong><\/p>\r\n

Tymczasem nadszed\u0142 czas II wojny \u015bwiatowej i okupacji: hitlerowskiej i sowieckiej. Niew\u0105tpliwie do\u015bwiadczaj\u0105c bole\u015bnie tragedii tamtego okresu, po wojnie Szymborska zwraca si\u0119 jednak w stron\u0119 ideologii marksizmu-leninizmu-stalinizmu. I to owa ideologia wywiera najwi\u0119kszy wp\u0142yw na kszta\u0142t jej \u00f3wczesnej postawy. Efektem jej przyj\u0119cia s\u0105 opublikowane kilka lat po oficjalnym debiucie (1945) dwa tomy socrealistyczne: \u201eDlatego \u017cyjemy\u201d (1952) i \u201ePytania zadawane sobie\u201d (1954). To st\u0105d w\u0142a\u015bnie pochodzi cytat o Leninie jako \u201enowego cz\u0142owiecze\u0144stwa Adamie\u201d.<\/p>\r\n

Po latach, w 1991 r., w zwi\u0105zku z otrzymaniem Nagrody Goethego Szymborska pr\u00f3buje jako\u015b zmierzy\u0107 si\u0119 z \u00f3wczesnym do\u015bwiadczeniem. Podczas wr\u0119czenia nagrody we Frankfurcie nad Menem, w wyg\u0142oszonym w\u00f3wczas przem\u00f3wieniu, zaznaczaj\u0105c, czym by\u0142 dla niej akces do grupy ludzi \u201eobja\u015bniaj\u0105cych wszystko\u201d na spos\u00f3b ideologiczny, laureatka powiada: \u201eS\u0105 u nas pisarze, kt\u00f3rzy oparli si\u0119 tej pokusie i woleli zawierzy\u0107 w\u0142asnemu instynktowi i sumieniu ni\u017c wszelkim po\u015brednikom. Ja tej pokusie, niestety, uleg\u0142am, o czym \u015bwiadcz\u0105 dwa pierwsze zbiorki wierszy. Sporo lat ju\u017c min\u0119\u0142o od tego czasu, ale pami\u0119tam dobrze wszystkie fazy tego do\u015bwiadczenia: od radosnej wiary, \u017ce z pomoc\u0105 doktryny widz\u0119 \u015bwiat du\u017co wyra\u017aniej i szerzej – a\u017c do odkrycia, \u017ce to, co widz\u0119 tak szeroko i wyra\u017anie, to ju\u017c wcale nie jest \u015bwiat prawdziwy, ale zas\u0142aniaj\u0105ca go sztuczna konstrukcja\u201d. W tym samym przem\u00f3wieniu nazwie ka\u017cd\u0105 ideologi\u0119 \u201einstrumentem politycznym\u201d, z kt\u00f3rego pisarz w \u017cadnym razie korzysta\u0107 nie powinien. Zaznaczy, \u017ce postaw\u0105 tw\u00f3rcy winno by\u0107 \u201emocowanie si\u0119 ze \u015bwiatem sam na sam\u201d. Tu w\u0142a\u015bnie, w \u00f3wczesnym wyjawieniu \u015bwiatu wyboru, kt\u00f3rego dokona\u0142a, widzia\u0142abym \u017ar\u00f3d\u0142o duchowych rozterek poetki, owocuj\u0105cych tw\u00f3rczym w\u0105tpieniem, a zarazem sceptycyzmem wobec Absolutu.<\/p>\r\n

Studiuj\u0105c polonistyk\u0119 i socjologi\u0119, pracuj\u0105c w \u201e\u0179yciu Literackim\u201d, a nade wszystko b\u0119d\u0105c cz\u0142onkiem PZPR do 1966 r., bez w\u0105tpienia styka\u0142a si\u0119 w \u201enadmiarze\u201d z marksizmem w ideowych przejawach. Jak zauwa\u017cy\u0142 Pawe\u0142 Mazanka we \u201eWst\u0119pie do przyczynku do krytyki heglowskiej filozofii prawa\u201d, Marks okre\u015bla religi\u0119 jako \u201eopium dla ludu (mas)\u201d, co by\u0142o \u00f3wcze\u015bnie \u201eludowi\u201d sugerowane niejednokrotnie w trakcie rozmaitych szkole\u0144 ideologicznych. Co wa\u017cne jednak – jak zaznacza Mazanka – krytyka religii, podejmowana przez Marksa, jest przeze\u0144 prowadzona z perspektywy traktowania tej ostatniej jako ideologii. Ten spos\u00f3b postrzegania religii wywrze znacz\u0105cy wp\u0142yw na marksistowsk\u0105 koncepcj\u0119 cz\u0142owieka. Cz\u0142owiek jawi\u0107 si\u0119 b\u0119dzie ostatecznie jako byt \u201eprometejski\u201d, samowystarczalne wzgl\u0119dem nadprzyrodzono\u015bci sacrum, zamkni\u0119te w \u015bwiecie naocznie do\u015bwiadczanym, \u015bwiecie, w kt\u00f3rym istnienie Boga jest uzale\u017cnione od wiary we\u0144 ludzi. By\u0107 mo\u017ce zatem Szymborska, ostatecznie rezygnuj\u0105c z wcze\u015bniejszych sympatii \u201eprostalinowskich\u201d, nie po\u017cegna\u0142a si\u0119 do ko\u0144ca z t\u0105, sugerowan\u0105 przez marksizm, wizj\u0105? Nie jest wykluczone, \u017ce potraktowa\u0142a chrze\u015bcija\u0144stwo, w kt\u00f3rym wyros\u0142a, jako inn\u0105 form\u0119 ideologicznego \u201ezniewolenia\u201d i w odruchu obronnym przed jak\u0105kolwiek ideologi\u0105 – postanowi\u0142a je ostatecznie odrzuci\u0107. A mo\u017ce by\u0142a to ca\u0142kowicie autonomiczna decyzja, niezale\u017cna od wspomnianych wy\u017cej uwarunkowa\u0144?<\/p>\r\n

Cho\u0107 to tylko pewna hipoteza, ca\u0142a p\u00f3\u017aniejsza tw\u00f3rczo\u015b\u0107 poetki jest niejako konsekwencj\u0105 dokonania tego wyboru, wyboru dramatycznego. \u015awiadczy o tym tonacja jej niekt\u00f3rych wierszy, jak cho\u0107by tych z tomu \u201eWszelki wypadek\u201d (1972). W \u201ePowrotach\u201d jedyn\u0105 szans\u0105 dalszej egzystencji skrzywdzonej jednostki jest cofni\u0119cie si\u0119 do biologicznego pocz\u0105tku \u017cycia (przyj\u0119cie pozycji \u201eembrionalnej\u201d). W \u201eProspekcie\u201d z kolei, kt\u00f3rego motywem przewodnim jest reklama tabletki na wszelkie dolegliwo\u015bci, pojawi si\u0119 sugestia niesienia ulgi cierpi\u0105cym na nieistnienie Boga. Podobne tony wychwyci\u0107 mo\u017cna tak\u017ce w wierszach p\u00f3\u017aniejszych, tych z lat 80. i 90. (nie m\u00f3wi\u0105c o czasie aktualnym), gdy w tle ironicznych komentarzy, sceptycyzmu podszytego dowcipem j\u0119zykowym odczyta\u0107 mo\u017cemy zwyczajny ludzki l\u0119k przed niewiadomymi: \u015bmierci\u0105 i nico\u015bci\u0105, wynikaj\u0105c\u0105 w\u0142a\u015bnie z racji nieobecno\u015bci Bytu Absolutnego.<\/p>\r\n

\u201eKameralnego\u201d spos\u00f3b bycia<\/strong>

Pozostaje jednak wiele innych pyta\u0144. Postawmy cho\u0107by niekt\u00f3re. Dlaczego, je\u015bli jej \u201epowt\u00f3rny debiut\u201d \u201eWo\u0142anie do Yeti\u201d, zrywaj\u0105cy z ideologicznym gorsetem, ma miejsce w 1957 r. – autorka pozostaje w PZPR a\u017c do roku 1966 (wyrzucenie z partii Leszka Ko\u0142akowskiego)? Wspomnie\u0107 tak\u017ce wypada, przypominane przez Stanis\u0142awa Krajskiego, podpisanie niczym niewyt\u0142umaczalnej Rezolucji Zwi\u0105zku Literat\u00f3w Polskich w Krakowie w sprawie tzw. procesu krakowskiego – pot\u0119pienia oczekuj\u0105cych na \u015bmier\u0107 ksi\u0119\u017cy z tej\u017ce diecezji, skazanych bezpodstawnie w tym\u017ce procesie. Rezolucja podpisana zosta\u0142a 8 lutego 1953 r. Jedynie ingerencja Opatrzno\u015bci w bieg dziej\u00f3w uratowa\u0142a w\u00f3wczas Szymborsk\u0105 przed wykonaniem wyroku na skaza\u0144cach. Nie tylko zreszt\u0105 j\u0105 – w\u015br\u00f3d podpisuj\u0105cych byli tak\u017ce inni znacz\u0105cy literaci, decyduj\u0105cy si\u0119 na ten tragiczny w skutkach krok. W imi\u0119 czego? Mo\u017ce tak\u017ce to, obok \u201ekameralnego\u201d sposobu bycia, by\u0142o powodem pewnego \u201ezdystansowania si\u0119\u201d Szymborskiej wobec \u015bwiata dziennikarskiego? Niech\u0119ci do udzielania wywiad\u00f3w? W uwagach poczynionych tu\u017c po \u015bmierci poetki Stefan Chwin sygnalizowa\u0142 ogromn\u0105 trudno\u015b\u0107 Szymborskiej w kwestii odnoszenia si\u0119 do wsp\u00f3\u0142pracy z systemem komunistycznym. Nic dziwnego. Nie chce si\u0119 wierzy\u0107, by po latach, w \u015bwietle biegu \u017cycia, nie wraca\u0142a my\u015bl\u0105 do tamtych wydarze\u0144, by nie pojawi\u0142y si\u0119 wyrzuty sumienia i refleksje, by nie zdawa\u0142a sobie sprawy z powagi sytuacji i z wagi dzia\u0142a\u0144, kt\u00f3re by\u0142y w\u00f3wczas jej udzia\u0142em. Podobnie traumatycznych znak\u00f3w zapytania i zagadek, dotycz\u0105cych zar\u00f3wno wymiaru \u017cycia, jak i tw\u00f3rczo\u015bci poetki jest zreszt\u0105 znacznie wi\u0119cej, ni\u017c mogliby\u015bmy si\u0119 spodziewa\u0107. Czy uda si\u0119 je kiedykolwiek rozwik\u0142a\u0107?\u00a0<\/p>\r\n

Agnieszka Kurnik<\/em><\/strong><\/p>\r\n

Agnieszka Kurnik – dr nauk humanistycznych UJ w zakresie literaturoznawstwa. Obszary zainteresowa\u0144 badawczych: kultura i literatura wsp\u00f3\u0142czesna.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Zaledwie kilka dni temu Polsk\u0119 i \u015bwiat obieg\u0142a nowina o \u015bmierci poetki – Wis\u0142awy Szymborskiej. W prasie zaroi\u0142o si\u0119 od kondolencji, \u017cyciorys\u00f3w, wspomnie\u0144 i r\u00f3\u017cnorakich komentarzy. Przypomniano szczeg\u00f3\u0142owo dokonania tw\u00f3rcze, otrzymane nagrody i wyr\u00f3\u017cnienia, w\u015br\u00f3d nich to najwa\u017cniejsze – przyznan\u0105 3 pa\u017adziernika 1996 r. Nagrod\u0119 Nobla w dziedzinie literatury. Pojawi\u0142y si\u0119 te\u017c pytania o jej […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[92,81],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/51607"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=51607"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/51607\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=51607"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=51607"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=51607"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}