{"id":50644,"date":"2012-01-24T12:41:12","date_gmt":"2012-01-24T17:41:12","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=50644"},"modified":"2012-01-24T12:41:12","modified_gmt":"2012-01-24T17:41:12","slug":"polski-rzad-nie-chce-zrabowanych-dobr-kultury-gdzie-sa-nasze-arrasy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=50644","title":{"rendered":"Polski rz\u0105d nie chce zrabowanych d\u00f3br kultury. Gdzie s\u0105 nasze arrasy?"},"content":{"rendered":"

W pa\u017adzierniku 1920 roku, niemal natychmiast po zako\u0144czeniu walk, przedstawiciele rz\u0105d\u00f3w Rzeczypospolitej Polskiej i z drugiej strony sowieckiej Rosji i Ukrainy rozpocz\u0119\u0142y negocjacje pokojowe w Rydze. Ich najwa\u017cniejszym rezultatem by\u0142o wykre\u015blenie na blisko dwadzie\u015bcia lat wschodniej granicy Polski.<\/strong><\/p>\r\n

Mniej znane s\u0105 ustalenia dotycz\u0105ce zwrotu Polsce d\u00f3br kultury oraz dokument\u00f3w i materia\u0142\u00f3w archiwalnych. Przez blisko pi\u0119tna\u015bcie lat Sowieci unikali wype\u0142nienia przyj\u0119tych warunk\u00f3w. Mimo \u017ce by\u0142y one sformu\u0142owane w spos\u00f3b jasny i nie daj\u0105cy pola do \u017cadnych dyskusji. Artyku\u0142 XI traktatu m\u00f3wi\u0142 wyra\u017anie, \u017ce sowieckie w\u0142adze zobowi\u0105zuj\u0105 si\u0119 zwr\u00f3ci\u0107 Narodowi Polskiemu \u201ewszelkie trofea wojenne (na przyk\u0142ad chor\u0105gwie, sztandary, wszelkie znaki wojskowe, dzia\u0142a, bro\u0144, regalia pu\u0142kowe itp.), jak r\u00f3wnie\u017c trofea zabrane od roku 1792 Narodowi Polskiemu w jego walce o niepodleg\u0142o\u015b\u0107 przeciw carskiej Rosji\u201d. Dla spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego, tak bezlito\u015bnie grabionego przez ca\u0142y okres porozbiorowy, powr\u00f3t tych dzie\u0142 by\u0142 kwesti\u0105 pierwszoplanow\u0105.<\/p>\r\n

Nie chcieli odda\u0107<\/strong><\/p>\r\n

Polscy negocjatorzy byli przekonani, \u017ce ust\u0119pstwa Rosjan w tych kwestiach b\u0119d\u0105 rzecz\u0105 oczywist\u0105. Bardzo si\u0119 mylili, gdy\u017c bolszewicy niespodziewanie walczyli o ka\u017cde s\u0142owo uzgodnie\u0144 i domagali si\u0119 wykre\u015blenia bardzo wielu kategorii zrabowanych d\u00f3br. Rosyjscy prawnicy argumentowali cz\u0119sto, \u017ce \u201eze zbiory o \u015bwiatowej s\u0142awie, usystematyzowane i skatalogowane, nie mog\u0105 by\u0107 rozbite\u201d. Mimo oporu Rosjan w wyniku ustale\u0144 traktatowych powo\u0142ano Mieszan\u0105 Komisj\u0119 Specjaln\u0105, w sk\u0142ad kt\u00f3rej wesz\u0142a Delegacja Polska dla Spraw Rewindykacji. Siedzib\u0105 jej pracy sta\u0142a si\u0119 Moskwa. Cz\u0142onkowie komisji stan\u0119li zaraz na pocz\u0105tku swej akcji wobec przemo\u017cnych trudno\u015bci, na kt\u00f3re sk\u0142ada\u0142 si\u0119 z jednej strony brak jakichkolwiek \u017ar\u00f3de\u0142 (Rosjanie nie kwitowali zwykle grabionych dzie\u0142 sztuki), z drugiej cz\u0119sto ujawniaj\u0105ca si\u0119 z\u0142a wola strony rosyjskiej.<\/p>\r\n

Tak wspomina\u0142 swoj\u0105 prac\u0119 w tamtym okresie by\u0142y ekspert komisji Karol W\u00f3jcik: \u201eKto, kiedy, co, ile, jakimi drogami z Polski wywi\u00f3z\u0142 i gdzie to ugrz\u0119z\u0142o? Nikt ju\u017c tego w pe\u0142ni nie dojdzie. Jedyn\u0105 miar\u0105 jest chyba pustka, jaka po tych spustoszeniach zosta\u0142a na ziemiach Rzeczypospolitej. Wa\u017cniejsze tylko i z wi\u0119kszym cynizmem, bo w jasny dzie\u0144 dokonywane rabunki zostawi\u0142y \u015blad widoczny, ale i na te wiadome fakty brak by\u0142o dowod\u00f3w, bo konfiskat i rekwizycji nie kwitowano. W\u0142adze rosyjskie prowadzi\u0142y wprawdzie w wielu wypadkach szczeg\u00f3\u0142ow\u0105 korespondencj\u0119 dotycz\u0105c\u0105 poszczeg\u00f3lnych rabunk\u00f3w, korespondencja ta jednak utkn\u0119\u0142a g\u0142\u0119boko w rosyjskich archiwach, szczeg\u00f3lnie w archiwum ministerstwa dworu, Ermita\u017cu, ministerstwa wojny i tylko przypadek lub niedyskrecja jakiego\u015b rosyjskiego uczonego oddawa\u0142a do dyspozycji strony polskiej r\u00f3wnie rzadki jak cenny \u015blad albo dow\u00f3d\u201d.<\/p>\r\n

Skarby wracaj\u0105 do Polski<\/strong><\/p>\r\n

Sowieci robili wszystko, by utrudni\u0107 prac\u0119 Polakom w Moskwie. To strona polska musia\u0142a wykaza\u0107, \u017ce dany obiekt pochodzi z rabunku, \u017ce bezwzgl\u0119dnie pochodzi z teren\u00f3w Rzeczypospolitej i stanowi cz\u0119\u015b\u0107 polskiej, a nie przyk\u0142adowo ukrai\u0144skiej czy \u0142otewskiej spu\u015bcizny kulturalnej. Wystarcza\u0142 cie\u0144 w\u0105tpliwo\u015bci, by zast\u0119py us\u0142u\u017cnych prawnik\u00f3w na wy\u015bcigi kwestionowa\u0142y prawa Polak\u00f3w. \u201eSprawa zawi\u015bnie w powietrzu, a przedmiot zostanie na miejscu\u201d – tak mawiali Sowieci.<\/p>\r\n

Mimo to przez pierwszych kilka miesi\u0119cy pracy komisja odnios\u0142a szereg naprawd\u0119 spektakularnych sukces\u00f3w. Jak wspomina Karol W\u00f3jcik: \u201eMimo tych wszystkich trudno\u015bci, kt\u00f3re niejednokrotnie zdawa\u0142y si\u0119 grozi\u0107 zupe\u0142nym zerwaniem prac, mimo powa\u017cnych cz\u0119stokro\u0107 konflikt\u00f3w, delegacja polska ju\u017c w kilku pierwszych miesi\u0105cach zdo\u0142a\u0142a wydoby\u0107 i wys\u0142a\u0107 do Polski pierwsze transporty zawieraj\u0105ce urz\u0105dzenie Zamku Warszawskiego, \u0141azienek i Bia\u0142ego Domku, jak te\u017c 21 obraz\u00f3w Bellotto-Canaletto (49 wagon\u00f3w) – dalej zbiory z Oru\u017cejnoj Pa\u0142aty na Kremlu, zawieraj\u0105ce m.in. sztandary, chor\u0105gwie, insygnia koronacyjne i \u0142a\u0144cuch Orderu Orla Bia\u0142ego Stanis\u0142awa Augusta [z 1756 r.], popiersia s\u0142awnych m\u0119\u017c\u00f3w z Zamku itp. (9 wagon\u00f3w), 15 skrzy\u0144 z obrazami tre\u015bci historycznej, 92 arrasy Zygmunta Augusta, stanowi\u0105ce 2\/3 wielkiej serii wawelskiej (reszta, i to niepe\u0142na, zosta\u0142a odnaleziona i uzyskana po wielu trudach dopiero w nast\u0119pnych latach), 24 g\u0142owy rze\u017abione ze s\u0142awnego stropu Zamku na Wawelu, 17 wagon\u00f3w ze zbiorami Stanis\u0142awa Krosnowskiego, pomnik Ksi\u0119cia J\u00f3zefa Poniatowskiego d\u0142uta Thorvaldsena i wreszcie \u00bbGrunwald\u00ab Matejki\u201d.<\/p>\r\n

Warto przy tym zauwa\u017cy\u0107, \u017ce p\u0142\u00f3tno Matejki trafi\u0142o na Wsch\u00f3d dopiero w 1915 roku. Rosyjska armia wywioz\u0142a je w obawie przed nadci\u0105gaj\u0105cymi Niemcami. Z kolei pomnik ksi\u0119cia Poniatowskiego, kt\u00f3ry dzi\u015b zdobi dziedziniec przed Pa\u0142acem Prezydenckim w Warszawie, odnaleziono w Homlu na terenie posiad\u0142o\u015bci Paskiewicz\u00f3w. Feldmarsza\u0142ek rosyjski, kt\u00f3ry zd\u0142awi\u0142 powstanie listopadowe, zapragn\u0105\u0142 ustawi\u0107 go sobie w ogrodzie\u2026<\/p>\r\n

Tylko metryka koronna<\/strong><\/p>\r\n

Inna sprawa dotyczy\u0142a zwrotu dokument\u00f3w i materia\u0142\u00f3w archiwalnych. Tu Sowieci stawiali szczeg\u00f3lnie silny op\u00f3r. By\u0142o to zaskakuj\u0105ce, bo przecie\u017c dokumenty urz\u0119dowe nie przedstawia\u0142y du\u017cej warto\u015bci materialnej. Jak\u0105 warto\u015b\u0107 \u201estare szparga\u0142y\u201d mog\u0142y mie\u0107 dla budowniczych \u201enowego, wspania\u0142ego \u015bwiata\u201d? A jednak polskim negocjatorom uda\u0142o si\u0119 odzyska\u0107 tylko nik\u0142\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 archiw\u00f3w. Zbiory sk\u0142adaj\u0105ce si\u0119 na ogromne Archiwum Koronne, wywiezione na rozkaz Katarzyny II w 1794 roku, zosta\u0142y rozdzielone. Dokumenty stanowi\u0105ce tak zwan\u0105 \u201emetryk\u0119 koronn\u0105\u201d cz\u0119\u015bciowo zwr\u00f3cono Polsce. Natomiast cz\u0119\u015b\u0107 archiwali\u00f3w stanowi\u0105c\u0105 tzw. Metryk\u0119 wo\u0142y\u0144sk\u0105 zatrzymano. Do dzi\u015b znajduj\u0105 si\u0119 w moskiewskim Archiwum G\u0142\u00f3wnym MSW oraz Archiwum Ministerstwa Sprawiedliwo\u015bci. Sowieci uznali arbitralnie, \u017ce stanowi\u0105 one cz\u0119\u015b\u0107 spu\u015bcizny ukrai\u0144skiej. Podobnie odm\u00f3wiono Polsce praw do Metryki Litewskiej, pr\u00f3buj\u0105c udowodni\u0107, \u017ce stanowi\u0142a ona odr\u0119bn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107. By\u0142o to oczywist\u0105 bzdur\u0105. Archiwa te tworzy\u0142y integraln\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107 i przechowywano je razem – na Zamku w Warszawie. Mimo protest\u00f3w polskich ekspert\u00f3w przekazano je\u2026 Litwinom i wys\u0142ano do Kowna. Rosjanie nie chcieli przekaza\u0107 r\u00f3wnie\u017c XIX-wiecznych archiwali\u00f3w z okresu Kr\u00f3lestwa Polskiego. Ostatecznie z ponad 1,5 miliona wolumin\u00f3w strona polska uzyska\u0142a zaledwie oko\u0142o siedmiu tysi\u0119cy pozycji!<\/p>\r\n

Co przepad\u0142o<\/strong><\/p>\r\n

Taktyka rosyjska, polegaj\u0105ca na niemi\u0142osiernym przewlekaniu spraw, nu\u017ceniu przeciwnika i niezwykle rzadkim podejmowaniu ostatecznych decyzji, przynios\u0142a skutek. W 1927 roku podpisano tzw. Uk\u0142ad Generalny, kt\u00f3ry ostatecznie zamyka\u0142 kwesti\u0119 rewindykacji. \u201eRzutem na ta\u015bm\u0119\u201d uda\u0142o si\u0119 odzyska\u0107 szereg bezcennych przedmiot\u00f3w. Przede wszystkim s\u0142ynny miecz koronacyjny kr\u00f3l\u00f3w polskich, zwany \u201eSzczerbcem\u201d – jedyne autentyczne insygnium koronne. Dalej Chor\u0105giew Wielk\u0105 Koronn\u0105 Zygmunta Augusta, Miecz Orderu \u015awi\u0119tego Stanis\u0142awa, kt\u00f3ry s\u0142u\u017cy\u0142 przy koronacji ostatniemu kr\u00f3lowi polskiemu, Miecz, P\u0142aszcz i Czapk\u0119 Orderu Ducha \u015awi\u0119tego, przedmioty podarowane przez papie\u017ca Innocentego XI kr\u00f3lowi Janowi III za odsiecz Wiednia, dalsz\u0105 seri\u0119 arras\u00f3w wawelskich oraz szereg obraz\u00f3w p\u0119dzla Wouwermana, Watteau, Rembrandta i Helbsta. Uda\u0142o si\u0119 odzyska\u0107 kilka tysi\u0119cy dzwon\u00f3w ze \u015bwi\u0105ty\u0144 wszystkich wyzna\u0144, zabranych z teren\u00f3w nale\u017c\u0105cych do Polski po traktacie ryskim.
By\u0142a to jednak kropla w morzu. W rosyjskich muzeach i archiwach nadal znajduj\u0105 si\u0119 tysi\u0105ce zagrabionych Polsce przedmiot\u00f3w. Dzi\u015b stanowi\u0105 one zbiory Towarzystwa Opieki nad Zabytkami w Moskwie (m.in. zbiory Radziwi\u0142\u0142\u00f3w, Branickich, Raczy\u0144skich, Tyszkiewicz\u00f3w). Zbiory dawnego Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Polskimi w Petersburgu (zawieraj\u0105ce m. in. ok. 30 tys. dublet\u00f3w ksi\u0105\u017cek z Biblioteki Za\u0142uskich). 11 tysi\u0119cy r\u0119kopis\u00f3w zrabowanych z Warszawy sta\u0142o si\u0119 zacz\u0105tkiem pierwszej Biblioteki Publicznej w Petersburgu. Dalej id\u0105 zbiory dawnego Wile\u0144skiego Muzeum Staro\u017cytno\u015bci: monet, medali i piecz\u0119ci znajduj\u0105cych si\u0119 w by\u0142ej Akademii Sztuk Pi\u0119knych w Petersburgu oraz w Ermita\u017cu. Z dzia\u0142u bibliotek by\u0142y to: zbiory Gabinetu Rycin, Biblioteki Uniwersyteckiej, biblioteki, archiwum i zbior\u00f3w Liceum Krzemienieckiego, a przede wszystkim kolekcji polskich w\u0142\u0105czonych do Biblioteki Publicznej w Petersburgu (m. in. biblioteki: Za\u0142uskich, Towarzystwa Przyjaci\u00f3\u0142 Nauk, Uniwersytetu Wile\u0144skiego, G\u0142\u00f3wnego Zarz\u0105du Cenzury Warszawskiej, Sapieh\u00f3w z Dereczyna i Czartoryskich z Pu\u0142aw).<\/p>\r\n

Rz\u0105d milczy<\/strong><\/p>\r\n

W tej sytuacji nie zaskakuje, \u017ce Sowieci nie dotrzymali s\u0142owa w kwestii wyp\u0142aty wojennych reparacji. Chodzi\u0142o o kwot\u0119 30 milion\u00f3w rubli \u201ew z\u0142otych sztabkach\u201d – jak konkretnie zapisano. Oczywi\u015bcie tych pieni\u0119dzy nie mo\u017cna dzi\u015b ju\u017c uzyska\u0107. Inaczej sprawa ma si\u0119 z dzie\u0142ami sztuki. One nadal istniej\u0105! Wiele z nich mo\u017cna nawet ogl\u0105da\u0107 w rosyjskich muzeach. Jest zastanawiaj\u0105ce, \u017ce w\u0142a\u015bciwie nikt w Polsce nie upomina si\u0119 o zwrot zagarni\u0119tych dzie\u0142 sztuki i cennych archiwali\u00f3w. Pr\u00f3b takich nie podj\u0105\u0142 \u017caden polski gabinet rz\u0105dowy po 1989 roku. Pytanie, kt\u00f3re autor tekstu skierowa\u0142 w tej sprawie do rzecznika prasowego MSZ, pozosta\u0142o bez odpowiedzi. A przecie\u017c obecny rz\u0105d jest tym, kt\u00f3ry \u201ew rozmowach z politykami rosyjskimi mia\u0142 wsta\u0107 z kolan\u201d.<\/p>\r\n

Ramka – artyku\u0142 XI traktatu<\/strong><\/p>\r\n

Artyku\u0142 XI
1. Rosja i Ukraina zwracaj\u0105 Polsce nast\u0119puj\u0105ce przedmioty, wywiezione do Rosji lub Ukrainy od 1 stycznia 1772 roku z terytorium Rzeczypospolitej Polskiej:
a) wszelkie trofea wojenne (na przyk\u0142ad chor\u0105gwie, sztandary, wszelkie znaki wojskowe, dzia\u0142a, bro\u0144, regalia pu\u0142kowe itp.), jak r\u00f3wnie\u017c trofea zabrane od roku 1792 Narodowi Polskiemu w jego walce o niepodleg\u0142o\u015b\u0107 przeciw carskiej Rosji. Nie podlegaj\u0105 zwrotowi trofea polsko-rosyjsko-ukrai\u0144skiej wojny 1918-1921 roku;
b) biblioteki, ksi\u0119gozbiory, archeologiczne i archiwalne zbiory, dzie\u0142a sztuki, zabytki oraz wszelkiego rodzaju zbiory i przedmioty o warto\u015bci historycznej, narodowej, artystycznej, archeologicznej, naukowej lub w og\u00f3le kulturalnej.<\/p>\r\n

Zbiory i przedmioty, om\u00f3wione pod literami a i b punktu niniejszego, podlegaj\u0105 zwrotowi bez wzgl\u0119du na to, w\u015br\u00f3d jakich okoliczno\u015bci lub z jakich rozporz\u0105dze\u0144 \u00f3wczesnych w\u0142adz by\u0142y wywiezione i bez wzgl\u0119du na to, do jakiej osoby prawnej lub fizycznej nale\u017ca\u0142y pierwotnie lub po wywozie.<\/p>\r\n

Ramka – zemsta kr\u00f3la Stefana zza grobu<\/strong><\/p>\r\n

Najs\u0142ynniejszym trofeum zrabowanym przez Moskali by\u0142 tron Stefana Batorego. Caryca Katarzyna rozkaza\u0142a sprowadzi\u0107 go z zamku wawelskiego po upadku insurekcji ko\u015bciuszkowskiej. Niemka na rosyjskim tronie nie mog\u0142a nachwali\u0107 si\u0119 solidno\u015bci polskiego mebla. Kaza\u0142a sobie z niego zbudowa\u0107\u2026 sedes. W \u015brodku siedzenia wyr\u017cni\u0119to okr\u0105g\u0142\u0105 dziur\u0119. Pod spodem Katarzyna k\u0142ad\u0142a nocnik i gotowe. Nie cieszy\u0142a si\u0119 nim jednak zbyt d\u0142ugo. Kt\u00f3rego\u015b zimnego poranka 1796 roku znaleziono j\u0105 martw\u0105 na jej \u201etronie\u201d. Oficjalna przyczyna zgonu – wylew krwi do m\u00f3zgu. By\u0142a to ostatnia, po\u015bmiertna ju\u017c zemsta kr\u00f3la Batorego. A wiadomo przecie\u017c, \u017ce wojowniczy Siedmiogrodzianin bi\u0142 Rus\u00f3w jak nikt w naszej historii.<\/p>\r\n

Marek Skalski<\/em><\/strong><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"W pa\u017adzierniku 1920 roku, niemal natychmiast po zako\u0144czeniu walk, przedstawiciele rz\u0105d\u00f3w Rzeczypospolitej Polskiej i z drugiej strony sowieckiej Rosji i Ukrainy rozpocz\u0119\u0142y negocjacje pokojowe w Rydze. Ich najwa\u017cniejszym rezultatem by\u0142o wykre\u015blenie na blisko dwadzie\u015bcia lat wschodniej granicy Polski. Mniej znane s\u0105 ustalenia dotycz\u0105ce zwrotu Polsce d\u00f3br kultury oraz dokument\u00f3w i materia\u0142\u00f3w archiwalnych. Przez blisko pi\u0119tna\u015bcie […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[8],"tags":[30,92,141,59],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/50644"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=50644"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/50644\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=50644"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=50644"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=50644"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}