{"id":50472,"date":"2012-01-22T21:15:51","date_gmt":"2012-01-23T02:15:51","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=50472"},"modified":"2012-01-21T15:19:52","modified_gmt":"2012-01-21T20:19:52","slug":"pierwszy-polski-uczony-w-chinach-michal-boym-ks-jan-konior","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=50472","title":{"rendered":"Pierwszy polski uczony w Chinach: Micha\u0142 Boym – ks. Jan Konior<\/em>"},"content":{"rendered":"

Micha\u0142 Boym, Bu Mige<\/em><\/strong><\/em><\/strong>\u00e5\u008d\u0153\u00e5\u00bd\u0152\u00e5\u0090\u201e (1612-1659)<\/em><\/strong>[1]<\/a>
<\/em><\/p>\r\n

Wspomnienie dzie\u0142 przesz\u0142o\u015bci, jest najlepszym przewodnikiem do zada\u0144 przysz\u0142o\u015bci.<\/em>
Antyczne przys\u0142owie chi\u0144skie[2]<\/a><\/p>\r\n

Sylwetka Micha\u0142a Boyma<\/strong>[3]<\/a><\/strong><\/p>\r\n

Urodzi\u0142 si\u0119 w 1612 roku we Lwowie[4]<\/a>. Jego rodzina pochodzi\u0142a z W\u0119gier. Przyby\u0142a do Polski wraz z kr\u00f3lem Stefanem Batorym. Ojciec Micha\u0142a, nadworny lekarz Zygmunta III Wazy, wykszta\u0142cony w Padwie, doktor medycyny i filozofii. Nic wi\u0119c dziwnego, \u017ce zainteresowania medyczne nale\u017ca\u0142y do tradycji rodziny Boym\u00f3w , z kt\u00f3r\u0105 od dzieci\u0144stwa styka\u0142 si\u0119 m\u0142ody Micha\u0142. 13 sierpnia 1631 r. wst\u0105pi\u0142 do Towarzystwa Jezusowego w Krakowie. Otrzyma\u0142 dobr\u0105 edukacj\u0119 filozoficzno-teologiczno-pedagogiczn\u0105. Opiekowa\u0142 si\u0119 te\u017c chorymi w szpitalu przy ko\u015bciele \u015bw. Szczepana w Krakowie, wykorzystuj\u0105c swoj\u0105 dotychczasow\u0105 wiedz\u0119 medyczn\u0105 i doskonal\u0105c si\u0119 w niej jeszcze bardziej. We wrze\u015bniu 1641 r. otrzyma\u0142 w Krakowie \u015bwi\u0119cenia kap\u0142a\u0144skie. Z pewno\u015bci\u0105 na jego decyzj\u0119 wyjazdu do Chin mia\u0142y wp\u0142yw \u015bwietlane przyk\u0142ady o. Wojciecha M\u0119ci\u0144skiego SJ[5]<\/a> i o. Andrzeja Rudominy SJ[6]<\/a>. Pomimo wielkiego pragnienia i wielu stara\u0144 o wyjazd na misje do China, jego podania by\u0142y odrzucane dziewi\u0119ciokrotnie, i dopiero za dziesi\u0105tym razem o. genera\u0142 wyrazi\u0142 zgod\u0119. W 1643 r. uda\u0142 si\u0119 z Lizbony do Macao, gdzie pozosta\u0142 kilka miesi\u0119cy, ucz\u0105c si\u0119 j\u0119zyka chi\u0144skiego. Nast\u0119pnie zosta\u0142 skierowany do Ding\u2019an \u00e5\u00ae\u0161\u00e5\u00ae\u2030 na wyspie Hajnan \u00e6\u00b5\u00b7\u00e5\u008d\u2014\u00e5\u00b3\u00b6. Tam rozpocz\u0105\u0142 swoje pierwsze badania nad flor\u0105 chi\u0144sk\u0105, ro\u015blinami, wp\u0142ywem chi\u0144skiej medycyny na zdrowie. Wed\u0142ug znawc\u00f3w by\u0142 to jego najbardziej tw\u00f3rczy okres \u017cycia. Tam te\u017c da\u0142 pocz\u0105tek swoim pracom Atlas Sinensis <\/em>\u00e4\u00b8\u00ad\u00e5\u0153\u2039\u00e5\u0153\u2013\u00e7\u2022\u00ab, przygotowuj\u0105c si\u0119 do wydania Medicus Sinicus <\/em>\u00e4\u00b8\u00ad\u00e5\u0153\u2039\u00e9\u2020\u00ab\u00e7\u201d\u0178. W tym te\u017c miejscu, zgromadzi\u0142 wielo\u015b\u0107 materia\u0142u do Flora Sinensis <\/em>\u00e4\u00b8\u00ad\u00e5\u0153\u2039\u00e6\u00a4\u008d\u00e7\u2030\u00a9\u00e5\u00bf\u2014. <\/em>W 1648 r. dotar\u0142 do Singanfu, dzisiejszego Xi\u2019anu \u00e8\u00a5\u00bf\u00e5\u00ae\u2030, gdzie sporz\u0105dzi\u0142 kopi\u0119 s\u0142ynnego napisu na \u201ekamieniu z Singrafu\u201d \u00e8\u00a5\u00bf\u00e5\u00ae\u2030\u00e5\u00ba\u0153[7]<\/a>. W 1649 wr\u00f3ci\u0142 na dw\u00f3r cesarza Yongliego \u00e6\u00b0\u00b8\u00e5\u0160\u203a, aby pomaga\u0107 o. Andreasowi Kofflerowi, a tym samym w\u0142\u0105czaj\u0105c si\u0119 w polityk\u0119 dworsk\u0105. W listopadzie 1650 r. wyrusza w podr\u00f3\u017c, jako oficjalny ambasador dynastii Ming \u00e6\u02dc\u017d do papie\u017ca Innocentego X, a tak\u017ce do chrze\u015bcija\u0144skich w\u0142adc\u00f3w europejskich. Przekazuje Stolicy Apostolskiej listy od cesarzowej Heleny, matki cesarza, od kanclerza Panga-Achilleusa. Celem jego misji by\u0142o zapewnienie o lojalno\u015bci Ming\u00f3w wobec nauki Jezusa Chrystusa. Chcia\u0142 te\u017c pozyska\u0107 poparcie w walce z Mand\u017curami. Z tak\u0105 misj\u0105 pojecha\u0142 przez Macao , a nast\u0119pnie do Goa, ale ze wzgl\u0119d\u00f3w politycznych, misja Boyma by\u0142a dla Portugalii niewygodna, wi\u0119c zabroniono mu opuszcza\u0107 Go\u0119. Czekaj\u0105c kilka miesi\u0119cy, z\u0142ama\u0142 zakaz opuszczania Goa i 8 grudnia 1651 r. wyruszy\u0142 do Europy drog\u0105 l\u0105dow\u0105 przez Indie, Persj\u0119, Armeni\u0119, Turcj\u0119 i na pocz\u0105tku grudnia 1652 dotar\u0142 do Wenecji. Tutaj, dzi\u0119ki poparciu francuskiego ambasadora hrabiego Renego, uzyskuje audiencj\u0119\u00a0 w senacie Republiki Weneckiej, pomimo, \u017ce Wenecja by\u0142a nieprzychylnie nastawiona do jezuit\u00f3w[8]<\/a>. W\u00a0 senacie weneckim wyg\u0142osi\u0142 mow\u0119 o stanie chrze\u015bcija\u0144stwa w Chinach, jako ambasador cesarza, ubrany w chi\u0144ski str\u00f3j mandaryna. Dzi\u0119ki swojemu wyst\u0105pieniu, rozpocz\u0105\u0142 starania o pomoc dla Ming\u00f3w \u00e6\u02dc\u017d. B\u0119d\u0105c pod opiek\u0105 ambasadora francuskiego, urazi\u0142 nuncjusza papieskiego, kt\u00f3ry w swoim sprawozdaniu do Stolicy Apostolskiej zaleca ostro\u017cno\u015b\u0107 jego poselstwa. Narazi\u0142 si\u0119 tak\u017ce Hiszpanii, kt\u00f3ra nie by\u0142a w przyjazdnych stosunkach z Francj\u0105. Portugalia oskar\u017cy\u0142a go o ucieczk\u0119 z Goa, co doprowadzi\u0142o do napi\u0119\u0107 miedzy Stolic\u0105 Apostolsk\u0105 a Portugali\u0105. Boym dodatkowo przekroczy\u0142 jezuick\u0105 regu\u0142\u0119 zakonn\u0105 (tj. publikacji o Chinach i rozes\u0142anie ich do rektor\u00f3w europejskich uczelni, bez zgody genera\u0142a, w kt\u00f3rych wychwala\u0142 Konfucjusza, a jednocze\u015bnie broni\u0142 metod misyjnych Ricciego). To sprawi\u0142o, \u017ce genera\u0142[9]<\/a> udzieli\u0142 mu nagany, a Stolica Apostolska z podejrzliwo\u015bci\u0105 przyj\u0119\u0142a jego misj\u0119, kwestionuj\u0105c autentyczno\u015b\u0107 przywiezionych przez niego pism[10]<\/a>. Z Rzymu zosta\u0142 odes\u0142any do Loreto, czekaj\u0105c a\u017c trzy lata na audiencj\u0119 u papie\u017ca Aleksandra VII, kt\u00f3remu przekaza\u0142 listy oraz dary cesarzowej Heleny i wielkiego kanclerza Pang-Achillesua. 30 marca 1656, z Lizbony wyp\u0142yn\u0105\u0142 do Chin. Niestety, nie powiod\u0142a si\u0119 pr\u00f3ba dotarcia na dw\u00f3r cesarza Yongliego \u00e6\u00b0\u00b8\u00e5\u0160\u203a. Umiera 22 sierpnia 1659 r.<\/p>\r\n

\"\"<\/a><\/p>\r\n

Przedstawienie Pekinu i okolic, Micha\u0142 Boym<\/p>\r\n

Brevis Relatio <\/em><\/strong>\u00e4\u00b8\u00ad\u00e5\u0153\u2039\u00e7\u2022\u00a5\u00e8\u00a8\u02dc<\/strong><\/em><\/strong><\/p>\r\n

Pismo to ukaza\u0142o si\u0119 w Zbiorze list\u00f3w r\u00f3\u017cnych <\/em>(1767), tytu\u0142em –Relacja Ksi\u0119dza Micha\u0142a Boyma, SJ, misjonarza prowincji polskiej o stanie chrze\u015bcija\u0144stwa w tamtych krajach, uczyniona w Rzymie 1653 r. <\/em>Ta relacja wyg\u0142oszona w Smyrnie, a nie w Rzymie, ale jak do tej pory nie uda\u0142o si\u0119 odnale\u017a\u0107 r\u0119kopisu, ani wydania w\u0142oskiego[11]<\/a>, na co zwraca uwag\u0119 Szcz\u0119\u015bniak powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na Sommervogela SJ, a ten ostatni nawet twierdzi, \u017ce relacja zosta\u0142a wyg\u0142oszona po polsku. Nie mo\u017cna si\u0119 z tym zgodzi\u0107, raczej nale\u017cy przyj\u0105\u0107, \u017ce by\u0142 to j\u0119zyk w\u0142oski.<\/p>\r\n

Boym przedstawi\u0142 stan chrze\u015bcija\u0144stwa w Chinach, poszczeg\u00f3lnych prowincjach, misji nestoria\u0144skiej w VII wieku, wyr\u00f3\u017cnia Franciszka Ksawerego, ukazuj\u0105c tak\u017ce misjologiczny punkt zwyczaj\u00f3w cesarzy chi\u0144skich, wed\u0142ug kt\u00f3rych \u201ewiele z Majestatu swego trac\u0105, gdy si\u0119 cudzoziemcom pokazuj\u0105\u201d – Sommervogel. Wspomina r\u00f3wnie\u017c o o. Andreasowi Kofflerze, dzi\u0119ki kt\u00f3remu cesarzowa matka przyj\u0119\u0142a chrzest[12]<\/a>, za\u015b ochrzczona \u017cona cesarza pzyj\u0119\u0142a imi\u0119 Anna[13]<\/a>. Z jego relacji wynika, \u017ce kiedy Boym dotar\u0142 na dw\u00f3r cesarski, to prawie ca\u0142y by\u0142 ju\u017c ochrzczony. U Boyma widoczna jest topika biblijna: nawr\u00f3cenia, cuda, chrzty, proroctwa, egzorcyzmy, kary, opis misji jezuickiej w Chinach, dekalog, katechizm,\u00a0 sztuka sakralna, wierzenia, sposoby my\u015blenia ubiory, relacje dyplomatyczne, intineraria, opisy naukowe, podr\u00f3\u017c, religia, kultura, cywilizacja[14]<\/a>.\u00a0 Wylicza dalej szczeg\u00f3\u0142y swojej podr\u00f3\u017cy, dane geograficzne i kulturowe. Ukazuje dekadentyzm i upadek ostatniej dynastii cesarzy chi\u0144skich.<\/p>\r\n

Relacja Boyma liczy w przek\u0142adzie Juncewicza 8 stron i jest typow\u0105 relacj\u0105 podr\u00f3\u017cnicz\u0105, a wst\u0119p i zako\u0144czenie wskazuj\u0105 na zwi\u0105zek z kazaniem. Natomiast ca\u0142y tekst stanowi antyczny schemat retoryczny z podzia\u0142em na exordium, narratio, argumentatio, refutatio, epilogus. <\/em>W zwi\u0105zku z powy\u017cszym nale\u017cy, \u017ce \u201eMicha\u0142 Boym, zaadaptowa\u0142 na w\u0142asny u\u017cytek struktur\u0119 kazania, aby przedstawi\u0107 pocz\u0105tek, rozw\u00f3j i obecn\u0105 sytuacj\u0119 Ko\u015bcio\u0142a w Chinach\u201d[15]<\/strong><\/em><\/a>.<\/em> W ca\u0142ej relacji przewija si\u0119 eklektyzm motyw\u00f3w gatunku wypraw podr\u00f3\u017cniczych, informacje encyklopedyczne o Chinach, opis geograficzny Cesarstwa Chi\u0144skiego, w\u0142\u0105czaj\u0105c w to aspekty kulturalne i cywilizacyjne. G\u0142\u00f3wnym celem Boyma by\u0142o przedstawienie chrze\u015bcija\u0144skiej Europie faktyczny stan misji katolickiej w Chinach, natomiast \u201ej\u0119zyk i styl Brevis Relatio<\/em>\u00a0 \u00e4\u00b8\u00ad\u00e5\u0153\u2039\u00e7\u2022\u00a5\u00e8\u00a8\u02dc s\u0105 wypadkow\u0105 dw\u00f3ch twarzy Boyma: jezuity, kt\u00f3ry na\u015bladuje styl biblijny, i naukowca, kt\u00f3ry przekazuje wszystko to, co zobaczy\u0142, us\u0142ysza\u0142 i zbada\u0142 w Chinach. Rezultatem jest koegzystencja dw\u00f3ch, zupe\u0142nie odmiennych od siebie, styl\u00f3w\u201d[16]<\/a>.<\/p>\r\n

Flora Sinensis \u00e4\u00b8\u00ad\u00e5\u0153\u2039\u00e6\u00a4\u008d\u00e7\u2030\u00a9\u00e5\u00bf\u2014<\/strong><\/p>\r\n

Flora Chi\u0144ska, <\/em>\u00a0jako utw\u00f3r barokowy tamtej epoki przyci\u0105ga czytelnika ogromem bogactwa, zawartych tam informacji o Dalekim Wschodzie. Ukazuje niezwyk\u0142a osobowo\u015b\u0107 Boyma, jako podr\u00f3\u017cnika, naukowca, lekarza, botanika, polityka, dyplomat\u0119 i pisarza. Atrakcyjno\u015b\u0107 jego dzie\u0142a opiera si\u0119 na kontrastach: \u201eswoje – obce, znane – nieznane\u201d[17]<\/a>. Bogata wiedza botaniczno-zoologiczna po\u0142\u0105czona z ilustracjami staje si\u0119 fascynacj\u0105 dla czytelnika, poniewa\u017c varietas <\/em>z wielu dziedzin, jak wspomniana ju\u017c botanika, zoologia[18]<\/a>, medycyna chi\u0144ska \u00e4\u00b8\u00ad\u00e8\u2014\u00a5 w eliksirach m\u0142odo\u015bci i d\u0142ugowieczno\u015bci, ale r\u00f3wnie\u017c, sinologia, bo przecie\u017c autor opisywa\u0142 znaki chi\u0144skie tworz\u0105c w ten spos\u00f3b podr\u0119czny s\u0142ownik chi\u0144sko-\u0142aci\u0144ski[19]<\/a>,\u00a0 a tak\u017ce histori\u0119, j\u0119zykoznawstwo, neolatynistyka, misjologia[20]<\/a>. W tek\u015bcie znajduj\u0105 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c liczne walory literackie, u\u017cyte przez\u00a0 Boyma, a kt\u00f3rych nauczy\u0142 si\u0119 w edukacji jezuickiej[21]<\/a>. Szko\u0142y jezuickie z retoryki uczyni\u0142y g\u0142\u00f3wny przedmiot nauczania i podstaw\u0119 edukacji, dlatego te\u017c nic dziwnego, \u017ce \u201ezasady inwencji, dyspozycji i elokucji, jakiego Micha\u0142 Boym przyswoi\u0142 podczas swej edukacji w kolegiach jezuickich, sta\u0142y si\u0119 podstaw\u0105 konstrukcji utworu i si\u0142\u0105 porz\u0105dkuj\u0105c\u0105 \u00a0Flor\u0119 chi\u0144sk\u0105 <\/em>\u00e4\u00b8\u00ad\u00e5\u0153\u2039\u00e6\u00a4\u008d\u00e7\u2030\u00a9\u00e5\u00bf\u2014\u201d[22]<\/a>. Styl baroku mocno osadzony jest w dziele, zgodnie z za\u0142o\u017ceniami baroku w sztuce retorycznej: movere, docere, delectare.<\/em> Dobry retor, to nie tylko wszechstronnie wykszta\u0142cony m\u00f3wca, posiadaj\u0105cy zdolno\u015bci oratorskie, ale szlachetny per verba et acta<\/em>, to vir bonus dicendi <\/em>peritus. Edukacja jezuicka wyposa\u017cy\u0142a go w wiedz\u0119 o zasadach artis bene dicendi, <\/em>\u201edzi\u0119ki odebranemu wykszta\u0142ceniu i powo\u0142aniu do \u017cycia zakonnego niezaprzeczalnie osi\u0105gn\u0105\u0142 idea\u0142 m\u00f3wcy w znaczeniu cycero\u0144sko-kwintylia\u0144skim\u201d[23]<\/a>. W XVII wieku, w retoryce, w terminologii \u0142aci\u0144skiej obowi\u0105zywa\u0142a nomenklatura stosowana w szko\u0142ach jezuickich. \u201eS\u0142u\u017cy\u0142o temu pi\u0119\u0107 podstawowych poj\u0119\u0107, b\u0119d\u0105cych wyznacznikami kolejnych etap\u00f3w powstawania mowy: inventio, dispositio, elocutio, memoria i actio\u201d[24]<\/strong><\/a><\/em>. Wydaje si\u0119 najbardziej prawdopodobne, \u017ce tak\u0105 terminologi\u0119 przyswoi\u0142 sobie Boym, a kt\u00f3r\u0105 zastosowa\u0142 we Flora Sinensis <\/em>\u00e4\u00b8\u00ad\u00e5\u0153\u2039\u00e6\u00a4\u008d\u00e7\u2030\u00a9\u00e5\u00bf\u2014. Wed\u0142ug Kwintyliana, dobry m\u00f3wca, powinien zas\u0142ugiwa\u0107 na imi\u0119 prawdziwego m\u0119drca a Boym na podstawie i w oparciu o Brevis Relatio <\/em>\u00e4\u00b8\u00ad\u00e5\u0153\u2039\u00e7\u2022\u00a5\u00e8\u00a8\u02dc ca\u0142kowicie zas\u0142uguje vir bonus<\/em>.<\/p>\r\n

Boymowi, we Flora Sinenesis <\/em>chodzi\u0142o o pomoc dla dynastii Ming\u00f3w \u00e6\u02dc\u017d,dlatego te\u017c pomaga mu w tym stosowanie retoryki, poznanie cz\u0142owieka i \u015bwiata oraz pobudzenie ciekawo\u015bci kultur\u0105 egotyczn\u0105 dla Europejczyka.<\/p>\r\n

Stron\u0119 tytu\u0142ow\u0105 Flory Sinensis <\/em>\u00e4\u00b8\u00ad\u00e5\u0153\u2039\u00e6\u00a4\u008d\u00e7\u2030\u00a9\u00e5\u00bf\u2014 ozdabia fasada ko\u015bcio\u0142a Il Gesu <\/em>\u00a0w Rzymie, a wie\u0144czy go drzewo krzy\u017ca<\/em>, w utworze najwa\u017cniejsze, stanowi\u0105ce ukoronowanie ca\u0142ego utworu, prze pryzmat kt\u00f3rego spogl\u0105da\u0142 na Pa\u0144stwo \u015arodka Boym. Tak\u00a0 te\u017c nale\u017cy odczyta\u0107 ca\u0142e dzie\u0142o Micha\u0142a Boyma w chrystianizacji Pa\u0144stwa \u015arodka.\u00a0 A ca\u0142y \u201eutw\u00f3r by\u0142 wa\u017cnym krokiem w stron\u0119 dialogu mi\u0119dzy cywilizacji Wschodu i Zachodu, pr\u00f3b\u0105 wykazania, \u017ce mog\u0105, \u017ce mog\u0105 si\u0119 one od siebie uczy\u0107 z obustronn\u0105 korzy\u015bci\u0105,\u00a0 bez lekcewa\u017cenia czy pogardy\u2026 Takie nastawienie by\u0142o charakterystyczne dla misjonarzy Towarzystwa Jezusowego, kt\u00f3rzy na obszarze Dalekiego Wschodu, pragn\u0119li prowadzi\u0107 chrystianizacj\u0119 metod\u0105 akomodacji\u201d[25]<\/a>. Ca\u0142a jezuicka metoda akomodacji znajduje swoje korzenie w nauce swojego za\u0142o\u017cyciela IgnacegoLoyoli, dla kt\u00f3rego jedynym i najwa\u017cniejszym celem by\u0142a Omnia Ad Maiorem Dei Gloriam<\/em>. To naczelne has\u0142o jezuit\u00f3w znajduje si\u0119 r\u00f3wnie\u017c na drugiej karcie Flory Sinenesis <\/em>\u00e4\u00b8\u00ad\u00e5\u0153\u2039\u00e6\u00a4\u008d\u00e7\u2030\u00a9\u00e5\u00bf\u2014.<\/p>\r\n

China Illustrata <\/em><\/strong>\u00e4\u00b8\u00ad\u00e5\u0153\u2039\u00e5\u0153\u2013\u00e7\u2022\u00ab<\/em><\/strong><\/em><\/strong><\/p>\r\n

<\/em><\/strong>Jest dzie\u0142em Athanasiusa Kirchera, niemieckiego jezuity, typowego naukowca gabinetowego, uczonego XVII wieku, o zainteresowaniach g\u0142\u00f3wnie naukami \u015bcis\u0142ymi, cho\u0107 i humanistyczne nie by\u0142y mu obce \u017c\u0105dny mi\u0142o\u015bnik wiedzy i Micha\u0142a Boyma, kt\u00f3ry dostarczy\u0142 mu niezb\u0119dnych materia\u0142\u00f3w na jego skompletowanie i wydanie. Oboje byli przyjaci\u00f3\u0142mi, poch\u0142oni\u0119ci t\u0105 sam\u0105 pasj\u0105, kt\u00f3ra tworzy cz\u0142owieka, jego cechy i osobowo\u015bci, tj. badaniem rzeczy nowych, kontrowersyjnych i intryguj\u0105cych[26]<\/a>, tj. ci\u0105gle tajemniczymi Chinami. Kircher, ca\u0142kowicie poch\u0142oni\u0119ty swoj\u0105 pasj\u0105, bo a\u017c trudno uwierzy\u0107, jak na owe\u00a0 czasy mia\u0142 ponad 760 korespondent\u00f3w na ca\u0142ym \u015bwiecie – byli to przede wszystkim jezuiccy misjonarze, a jednym z nich by\u0142 Micha\u0142 Boym, kt\u00f3ry przyczyni\u0142 si\u0119 powstania China Illustrata <\/em>\u00a0\u00e4\u00b8\u00ad\u00e5\u0153\u2039\u00e5\u0153\u2013\u00e7\u2022\u00ab- Kirchera[27]<\/a>, gdzie ukazana jest obfita wiedza na temat Chin. To dzi\u0119ki, Boymowi Kircher otrzyma\u0142 liczne pami\u0105tki z Dalekiego Wschodu, jego licznych podr\u00f3\u017cy. Jak sam wyjaja\u015bnia to pierwsze t\u0142umaczenia Boyma, kamienia Syngrafu, sta\u0142o si\u0119 iskr\u0105 zapalaj\u0105c\u0105 umys\u0142 Kirchera, na dalsze badania i puszukiwania.<\/p>\r\n

Ju\u017c na samym pocz\u0105tku China Illustrata, <\/em>\u00e4\u00b8\u00ad\u00e5\u0153\u2039\u00e5\u0153\u2013\u00e7\u2022\u00ab w przedmowie Proemium ad lectorem<\/em>, mo\u017cemy zauwa\u017cy\u0107, kto jest dostawc\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142owym materia\u0142\u00f3w: Martino Martini, Micha\u0142 Boym, Philip Grueber, Henrich Roth i Alber Dorville[28]<\/a>.<\/p>\r\n

Ca\u0142e dzie\u0142o Kirchera liczy 237 stron. Ukazuje kopie Micha\u0142a Boyma i jego t\u0142umaczenie i interpretacje kamienia z Syngrafu. Wed\u0142ug Edwarda Kajda\u0144skiego, znawcy Boyma, jest to powa\u017cna praca naukowa. Dalej znajduj\u0105 si\u0119 opisy krzy\u017cy znalezione na terenie Chin, dowody na istnienie chrze\u015bcija\u0144stwa w Chinach (np. znaleziony \u017celazny krzy\u017c w prowincji Honan \u00e6\u00b2\u00b3\u00e5\u008d\u2014\u00e7\u0153\u0081, wiadomo\u015bci dotycz\u0105cy historii chrze\u015bcija\u0144stwa w Chinach, zwyczaje w Chinach, w Tybecie i w Nepalu, niekt\u00f3re listy Boyma, wykaz dzie\u0142 apostolskich jezuit\u00f3w w Chinach, Catechismus Sinicus <\/em>Micha\u0142a Boyma, rysunki chi\u0144czyk\u00f3w z r\u00f3\u017cnych stan\u00f3w i region\u00f3w, z miejsc gdzie przebywa\u0142 Boym, tak\u017ce sw\u00f3j autoportret w mingowskim stroju uczonego mandaryna. Niezwykle bogato przedstawiona zosta\u0142a przyroda, ro\u015blina, zwierz\u0119ta, jeziora, rzeki, ptaki, owady. Wida\u0107 ogromny wysi\u0142ek w\u0142o\u017cony w piktogramiczny j\u0119zyk chi\u0144ski, jego etymologi\u0119, \u0142\u0105czy znaki, podaj\u0105c interpretacj\u0119, a tak\u017ce romanizacj\u0119 tych znak\u00f3w. W wydaniu Kirchera, China Illustrata <\/em>\u00e4\u00b8\u00ad\u00e5\u0153\u2039\u00e5\u0153\u2013\u00e7\u2022\u00ab znalaz\u0142 si\u0119 te\u017c pierwszy s\u0142ownik j\u0119zyka chi\u0144skiego 1667[29]<\/a> r., uwa\u017cany przez wybitnego pioniera francuskiej sinologii Stephanusa Fourmont jako jedynego. Dzie\u0142o zamieszcza tak\u017ce cenne informacje o historii, polityce, geografii i kulturze Chin. Znajduj\u0105 si\u0119 informacje o zielonej herbacie \u00e4\u00b8\u00ad\u00e5\u0153\u2039\u00e8\u0152\u00b6, ale te\u017c o \u017c\u0119n-szeniu, kt\u00f3remu czarowi nie uleg\u0142 Kircher, jak twierdzi\u0142 Boym, aby go za\u017cywa\u0142, celem przed\u0142u\u017cenia \u017cycia. Wiedzia\u0142 bowiem, \u017ce nawet w Hortus Sinensis <\/em>nie znajdzie \u017cadnego lekarstwa na d\u0142ugowieczno\u015b\u0107 (contra mortis non sit medecina in hortis<\/em>). Znajduje si\u0119 tutaj chi\u0144ska r\u00f3\u017ca – hibiskus mutabilis,<\/em> o zmiennych kolorach, rano czerwona, wieczorem bia\u0142a, a tak\u017ce \u201eziele nie\u015bmiertelno\u015bci\u201d, zwane po chi\u0144sku \u201ebusicao\u201d \u00e4\u00b8\u008d\u00e6\u00ad\u00bb\u00e8\u008d\u2030. Zosta\u0142a tak nazwana nie dlatego, \u017ce przed\u0142u\u017ca \u017cycie, lecz dla d\u0142ugowieczno\u015bci jej samej, poniewa\u017c nazywana jest: \u201ero\u015blina zielona przez dziesi\u0119\u0107 tysi\u0119cy lat\u201d[30]<\/a>.<\/p>\r\n

O samym dziele, kt\u00f3re powsta\u0142o w czasach odkry\u0107 geograficznych i czas\u00f3w kontrreformacji, nowego stylu edukacji w kolegiach jezuickich, a tak\u017ce o ich autorach Athanasiusu Kircherze i\u00a0 Micha\u0142owi Boymowi, podsuwa nam s\u0142owa znany francuski pisarz Albert Camus: \u201eG\u0142\u0119bokie uczucia, podobnie jak wielkie dzie\u0142a, znacz\u0105 zawsze wi\u0119cej, ni\u017c wyra\u017caj\u0105 \u015bwiadomie\u201d.<\/p>\r\n

China Illustrata <\/em>\u00e4\u00b8\u00ad\u00e5\u0153\u2039\u00e5\u0153\u2013\u00e7\u2022\u00ab – utw\u00f3r pocz\u0105wszy od botaniki, przechodz\u0105c przez zoologi\u0119, sinologi\u0119, j\u0119zykoznawstwo, historie, misjologi\u0119, geografi\u0119, neolatynistyk\u0119, a Micha\u0142 Boym, autor pierwszego w Europie j\u0119zyka chi\u0144skiego[31]<\/a>, pierwszy botanik i zoolog, kt\u00f3ry opublikowa\u0142 swoje dzie\u0142a w oparciu o swoje do\u015bwiadczenia i badania, jest pierwszym sinologiem, \u201ezromanizowa\u0142 chinskie hieroglify, przet\u0142umaczy\u0142 nestoria\u0144skie inskrypcje, kartografem, historykiem, politykiem, dyplomat\u0105, poet\u0105, lekarzem. Jest wi\u0119c postaci\u0105 wielk\u0105 a niedocenian\u0105, nieznan\u0105 nawet w swojej w\u0142asnej ojczy\u017anie. Jego osob\u0119 i znaczenie dzia\u0142a\u0144 doceni\u0142 jednak Athanasius Kircher. Micha\u0142 Boym ofiarowa\u0142 mu dorobek swojego \u017cycia, a w zamian za to otrzyma\u0142 s\u0142aw\u0119. Kircher przez wykorzystanie jego naukowych dokona\u0144 przekaza\u0142 t\u0119 spu\u015bcizn\u0119 potomnym, ocali\u0142 od zapomnienia cz\u0142owieka, kt\u00f3ry w ciekawy spos\u00f3b potrafi\u0142\u00a0 \u0142\u0105czy\u0107 dwie odmienne wielowiekowe tradycje: europejsk\u0105 i dalekowschodni\u0105, a sam stworzy\u0142 magnum opus<\/em>\u201d[32]<\/a>.<\/p>\r\n

Na zako\u0144czenie warto zacytowa\u0107 Barona Richthofena, kt\u00f3ry w swojej klasycznej operze o Chinach wy\u015bpiewuje pi\u0119kn\u0105 elegi\u0119 na cze\u015b\u0107 misjonarzy: Musimy pami\u0119ta\u0107 o jezuitach z XVII i XVIII wieku, bez ich pracy i niema\u0142ych wyczyn\u00f3w, Chiny by\u0142yby jeszcze dzisiaj niego\u015bcinn\u0105 ziemi\u0105.<\/em><\/p>\r\n

Abstrakt. <\/em><\/strong><\/p>\r\n

W 2009 roku min\u0119\u0142a 350 rocznica \u015bmierci najbardziej znanego, polskiego, jezuickiego misjonarza Dalekiego Wschodu i Azji Po\u0142udniowo-Wschodniej, podr\u00f3\u017cnika, przyrodnika, lekarza, farmakologa, filozofa, etnografa, geografa, filozofa, dyplomat\u0119, teologa, pioniera europejskiej sinologii, a tak\u017ce pierwszego europejskiego polianisty – interpretatora dzie\u0142a Opisania \u015bwiata Marco Polo. W tym roku, 2012, przypada 400 lat od jego narodzin we Lwowie. Dlatego te\u017c niniejszy artyku\u0142, zgodnie z antycznym przys\u0142owiem chi\u0144skim ma celu przypomnienie dzie\u0142 jego przesz\u0142o\u015bci, aby z kolei sta\u0142 si\u0119 przewodnikiem do zada\u0144 przysz\u0142o\u015bci. Osobi\u015bcie uwa\u017cam za ciekawe badania przyrodnicze M. Boyma, kt\u00f3re skupi\u0142y si\u0119 wok\u00f3\u0142 \u201eHortus Sinensis\u201d \u00e4\u00b8\u00ad\u00e5\u0153\u2039\u00e8\u0160\u00b1\u00e5\u0153\u2019 – ogrodu chi\u0144skiego, aby go najpierw pozna\u0107, tak jak si\u0119 poznaje ro\u015bliny, kwiaty i drzewa swojego ogrodu, a nast\u0119pnie zakorzenia\u0107 i rozkrzewia\u0107 wiar\u0119. W tym ogrodzie najpi\u0119kniejszym drzewem mia\u0142o by\u0107 drzewo krzy\u017ca. O. Boym spogl\u0105da\u0142 na nar\u00f3d chi\u0144ski oczyma ksi\u0119dza – przyrodnika, jako na potencjalnie ochrzczony ogr\u00f3d chi\u0144ski, kt\u00f3ry do tej pory nie pozwoli\u0142 si\u0119 ochrzci\u0107, pomimo ogromnych wysi\u0142k\u00f3w tylu misjonarzy na przestrzeni wiek\u00f3w.<\/em><\/p>\r\n

Summary.<\/em>
Invaluable worth for Christianity in China has Fr. Micha\u0142 Boym SJ, a Polish Jesuit. Thanks to his ideas about sciences and inculturation he was three and half years ahead the Second Vatican Council. He joined Christianity with antique Chinese wisdom and native moral principles. He was missionary of China whose influence in empire court was so big that he was an official ambassador of Ming dynasty do Pope and European kings. He baptized Chinese empress and few courtiers. He wrote interesting works giving an account of China\u2019s exotic as a botanic and he described richness of Flora Sinensis\u00e4\u00b8\u00ad\u00e5\u0153\u2039\u00e6\u00a4\u008d\u00e7\u2030\u00a9\u00e5\u00bf\u2014. Inter alia, thanks to him, his friends Athanasius Kircher\u00a0 SJ wrote famous work \u201eChina illustrate\u201d\u00e4\u00b8\u00ad\u00e5\u0153\u2039\u00e5\u0153\u2013\u00e7\u2022\u00ab.<\/em><\/p>\r\n

Ks. Jan Konior<\/em><\/strong><\/p>\r\n

Autor: Jan Konior, <\/strong>wyk\u0142adowca Akademii Ignatianum <\/em>w Krakowie, Wydzia\u0142 Filozoficzny, Instytut Kulturoznawstwa. Wyk\u0142ada filozofie, religie, kultury Bliskiego i Dalekiego Wschodu ze szczeg\u00f3\u0142nym uwzl\u0119dnieniem \u015bwiata chi\u0144skiego.<\/p>\r\n

\r\n

[1]<\/a> Ze wzgl\u0119du na jego polskie korzenie wypada w paru s\u0142owach przedstawi\u0107\u00a0 sylwetk\u0119 Micha\u0142a Boyma SJ – polskiego misjonarza w Chinach i ambasadora Pa\u0144stwa \u015arodka w XVII w. Zadziwiaj\u0105ca jest jego misja dyplomatyczna \u015bledzona na kartach \u201eFlora Sinensis\u201d \u00e4\u00b8\u00ad\u00e5\u0153\u2039\u00e6\u00a4\u008d\u00e7\u2030\u00a9\u00e5\u00bf\u2014, \u0142aci\u0144ska korespondencja dworu cesarza Jung Li z Kuri\u0105 Rzymsk\u0105 w \u015bwietle zespo\u0142u archiwalnego \u201eLegatio P. M. Boym 1644-1650\u201d, Micha\u0142a Boyma z jego badaniami przyrodniczymi zosta\u0142y przedstawione w \u201eChina Illustrata\u201d przez Athanasiusa Kirchera, kt\u00f3ry by\u0142 protektorem M. Boyma, a tak\u017ce przyjacielem Aleksandra VII (1599-1667), papie\u017ca w latach (1655-1667) a tak\u017ce konstrukcja hybrydowa francuskiego przek\u0142adu \u201eBrevis relatio\u201d \u00e4\u00b8\u00ad\u00e5\u0153\u2039\u00e7\u2022\u00a5\u00e8\u00a8\u02dc w \u015bwietle retoryki. Konferencji towarzyszy\u0142a wystawa malarstwa chi\u0144skiego.<\/p>\r\n

[2]<\/a> Por. M. D\u2019Amato e D. Sala, Antichi Provervi Cinesi<\/em>, La Sagezza dell\u2019Oriente, Demetra 1997, s. 96.<\/p>\r\n

[3]<\/a> Art. o Michale Boymie zosta\u0142 zaprezentowany w Sulej\u00f3wku, 28 Xi 2011, podczas VI Spotkania os\u00f3b zainteresowanych pomoc\u0105 Ko\u015bcio\u0142owi w Chinach<\/em>, w kt\u00f3rym uczestniczy\u0142y ksi\u0119\u017ca siostra z r\u00f3\u017cnych zgoramadze\u0144, ksi\u0119\u017ca diecezjalni i \u015bwieccy. Mszy \u015bw. przewodniczy\u0142 abp. Celestino Migliore, nuncjusz aspostlolski w\u00a0 Polsce wraz abp Hoserem i koncelebruj\u0105cymi ksi\u0119\u017cmi, oraz Chi\u0144czykami studiuj\u0105cymi w Polsce.\u00a0 W tym dniu zost\u0105\u0142o za\u0142o\u017cone Stowarzyszenie Sinicum i. Micha\u0142a Boyma SJ<\/em>, kt\u00f3rego celem jest konkretna pomoc Ko\u015bcio\u0142owi w Chinach.<\/p>\r\n

[4]<\/a> Por. Seria Sino-latinica, Studia boymiana, Bibliografia, <\/em>cyt., ss. 12-14.<\/p>\r\n

[5]<\/a> M\u0119czennik w Japonii.<\/p>\r\n

[6]<\/a> Jezuita polski w Chinach.<\/p>\r\n

[7]<\/a> Monument \u00e8\u00a5\u00bf\u00e5\u00ae\u2030\u00e5\u00ba\u0153 przedstawiaj\u0105cy pocz\u0105tki chrze\u015bcija\u0144stwa w Chinach, odkrytego w mie\u015bcie Xi\u2019an \u00e8\u00a5\u00bf\u00e5\u00ae\u2030 w 1623 r. Znany Chi\u0144czykom jako Ching-Chiao-Pei. Jest to kamienna p\u0142yta, na kt\u00f3rej widoczny jest napis w j\u0119zyku chi\u0144sko-syryjskim. W g\u00f3rnej cz\u0119\u015bci p\u0142yty widoczny jest ma\u0142y krzy\u017c, a poni\u017cej tytu\u0142 w j\u0119zyku chi\u0144skim: \u201e Monument \u00e8\u00a5\u00bf\u00e5\u00ae\u2030\u00e5\u00ba\u0153 o g\u0142oszeniu chrze\u015bcija\u0144stwa w Pa\u0144stwie \u015arodka\u201d. Znajduje si\u0119 tam ponadto oko\u0142o 2000 chi\u0144skich s\u0142\u00f3w wraz z kr\u00f3tkimi napisami w j\u0119zyku syryjskim. Na brzegach p\u0142yty mo\u017cna zobaczy\u0107 zagadkow\u0105 list\u0119 imion syryjskich, kt\u00f3ra do tej pory nie zosta\u0142a wyja\u015bniona przez historyk\u00f3w. Ten s\u0142ynny monument\u00a0 \u00e8\u00a5\u00bf\u00e5\u00ae\u2030\u00e5\u00ba\u0153 zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 zachodnich uczonych – misjonarzy. Napisy na p\u0142ycie ju\u017c w 1625 r. zosta\u0142y przet\u0142umaczone na \u0142acin\u0119 przez\u00a0 Nicholas Trigault SJ. Swoje t\u0142umaczenie tekstu przys\u0142a\u0142 do Europy po r. 1626. Jednak potraktowano jego t\u0142umaczenie z du\u017cym niedowiarstwem i podejrzliwo\u015bci\u0105, a przez niekt\u00f3rych uczonych zosta\u0142 uznany za fa\u0142szerza Prawd\u0105 jest, \u017ce Boym osobi\u015bcie podj\u0105\u0142 si\u0119 t\u0142umaczenia tych napis\u00f3w, a kt\u00f3rymi ju\u017c wcze\u015bniej interesowa\u0142 si\u0119 Kircher, kt\u00f3ry dokona\u0142 t\u0142umacze\u0144 inskrypcji syryjskich umieszczonych na p\u0142ycie kamiennej. Tutaj te\u017c zawiera si\u0119 polemika i sprzeciw Boyma z Nicholasem Trigaultem o domniemanym pobycie \u015bw. Tomasza w Chinach – zob. China Illustrata,<\/em> w r. Causa et occasio huius operis<\/em>. \u201eDopiero przywieziony przez Boyma odcisk napisu oraz \u0142aci\u0144skie t\u0142umaczenia tekstu opublikowane we Flora Sinensis <\/em>\u00a0oraz w China Illustrata <\/em>A. Kirchera potwierdzi\u0142y odkrycie Trigaulta\u201d – zob. Seria Sino-latinica, Studia boymiana, <\/em>red. A. W. Miko\u0142ajczak i M. Miazek, Gniezno 2004, cyt., art M. Miazek, \u201eFlora Sinensis\u201d – owoc barokowej retoryki,<\/em> s. 163. Niezwykle interesuj\u0105co histori\u0119 monumentu \u00e8\u00a5\u00bf\u00e5\u00ae\u2030\u00e5\u00ba\u0153 przedstawia P. Hermann, Si\u00f3dma min\u0119\u0142a, \u00f3sma przemija. Przygody najwcze\u015bniejszych odkry\u0107. <\/em>Warszawa 1959.Kiedy monument naprawd\u0119 zosta\u0142 odkryty nie wiemy. Wed\u0142ug Emmanuela Diaz\u2019a oraz Leona Li, a tak\u017ce polskiego jezuity Andrzeja Rudominy – czas tego odkrycia przypada na 1623 r.<\/p>\r\n

[8]<\/a> Nie chodzi\u0142o tylko o nie przychylne nastawienie do jezuit\u00f3w, ale jednym z powod\u00f3w, dlaczego Micha\u0142 Boym by\u0142 niewygodny Wenecji, a p\u00f3\u017aniej Watykanowi, to nieuregulowany sp\u00f3r o ryty chi\u0144skie.<\/p>\r\n

[9]<\/a> W tym czasie urz\u0105d genera\u0142a TJ sprawowa\u0142 Nickel Goswin (1584-1664). 21 marca 1652 r. zosta\u0142 wybrany na genera\u0142a Towarzystwa. Pod koniec \u017cycia (7 czerwca 1661 r. ) ci\u0119\u017cko zachorowa\u0142 i otrzyma\u0142 za zgod\u0105 papie\u017ca Aleksandra VII, a na wniosek kongregacji), jako wikariusza z prawami genera\u0142a Giovanniego Paola Oliv\u0119. W\u015br\u00f3d samych jezuit\u00f3w nie by\u0142o jedno\u015bci. \u201eW\u015br\u00f3d jezuit\u00f3w w Chinach istnia\u0142y dwie opcje: jedna reprezentowana przez wiceprowincja\u0142a Lavara Samedo z Makao, kt\u00f3ry przychyli\u0142 si\u0119 do misji Boyma, wspieraj\u0105cego rodzim\u0105 dynasti\u0119 Ming\u00f3w \u00e6\u02dc\u017d, oraz druga – reprezentowana przez Adama Schalla von Bella z Pekinu, opowiadaj\u0105ca si\u0119 za dochodz\u0105c\u0105 do w\u0142adzy dynasti\u0105 mand\u017cursk\u0105. Ka\u017cda ze stron wi\u0105za\u0142a swoje plany misyjne z innymi elitami rz\u0105dz\u0105cymi\u201d – zob. Seria Sino-latinica, Studia boymiana, <\/em>red. A. W. Miko\u0142ajczak i M. Miazek, Gniezno 2004, cyt., art. K. Dziedzica, Geneza zespo\u0142u archiwalnego ARSI Jap. Sin. 77. Legatio P. Boym 1650-1664,<\/em>s. 92.<\/p>\r\n

[10]<\/a> Por. Seria Sino-latinica, Studia boymiana, <\/em>red. A. W. Miko\u0142ajczak i M. Miazek, Gniezno 2004, cyt., art. K. Dziedzica, Geneza zespo\u0142u archiwalnego ARSI Jap. Sin. 77. Legatio P. Boym 1650-1664,<\/em>s. 94. <\/em>„Sam Boym twierdzi\u0142 przed swoimi zwierzchnikami, \u017ce nie przekaza\u0142 \u017cadnych informacji ambasadorowi Francji w Wenecji (w sporze francusko-hiszpa\u0144skim Watykan popiera\u0142 Hiszpan\u00f3w). Dla podtrzymywania takiego stanowiska zmusza\u0142 go racja stanu, czyli reprezentowanie interes\u00f3w zagro\u017conych na tronie cesarskim Ming\u00f3w \u00e6\u02dc\u017d, co wi\u0105za\u0142o si\u0119 z nag\u0142o\u015bnieniem sprawy w Europie. Sytuacja by\u0142a na tyle skomplikowana w Europie, \u017ce Boym musia\u0142 szuka\u0107 wsparcia dla sprawy chi\u0144skiej z pomini\u0119ciem Watykanu, gdzie w\u00a0 owym czasie nie rozwi\u0105zana by\u0142a sprawa obrz\u0105dku chi\u0144skiego i zwierzchnictwo Ko\u015bcio\u0142a by\u0142o negatywnie nastawione do pos\u0142a-jezuity reprezentuj\u0105cego stanowisko o. Matteo Ricciego\u201d.<\/p>\r\n

[11]<\/a> Zob. K. Sikora, Brevis Relatio <\/em>Micha\u0142a Boyma a De Bello Tartarico <\/em>Historia Martina Martiniego, ss.121-127. Seria Sino-latinica, Studia boymiana, <\/em>cyt.<\/p>\r\n

[12]<\/a> Helena – prawna \u017cona ojca cesarza Yongliego \u00e6\u00b0\u00b8\u00e5\u0160\u203a, z domu Wang \u00e7\u017d\u2039. Ona jest autork\u0105 list\u00f3w do papie\u017ca Innocentego X i genera\u0142a Towarzystwa Jezusowego Francesca Piccolominiego. Prawdopodobnie zgin\u0119\u0142a w 1662 r. w drodze do Pekinu \u00e5\u0152\u2014\u00e4\u00ba\u00ac, gdy cesarz zosta\u0142 ju\u017c zamordowany.<\/p>\r\n

[13]<\/a> By\u0142a prawn\u0105 \u017con\u0105 cesarza Yongliego \u00e6\u00b0\u00b8\u00e5\u0160\u203a, z domu Wang \u00e7\u017d\u2039, matka nast\u0119pcy tronu Konstantyna. Tak jak Helena, najprawdopodobniej zgin\u0119\u0142a w 1662 r. w drodze do Pekinu \u00e5\u0152\u2014\u00e4\u00ba\u00ac, gdy cesarz zosta\u0142 ju\u017c zamordowany.<\/p>\r\n

[14]<\/a> M. Dziedzic, Hybrydowo\u015b\u0107 francuskiej wersji \u201eBrevis Relatio\u201d Micha\u0142a Boyma w \u015bwietle retoryki<\/em>, ss. 131-135, w: Seria Sino-latinica, Studia boymiana,<\/em>cyt.<\/p>\r\n

[15]<\/a> Tam\u017ce, cyt. s. 133.<\/p>\r\n

[16]<\/a> Tam\u017ce, s. 134.<\/p>\r\n

[17]<\/a> Por. M. Miazek, Flora Sinensis, <\/em>s. 151, w: Seria Sino-latinica, Studia boymiana<\/em>, cyt.<\/p>\r\n

[18]<\/a> Boym da\u0142 si\u0119 pozna\u0107 jako \u015bwietny rysownik ro\u015blin i zwierz\u0105t.<\/p>\r\n

[19]<\/a> W tamtych czasach nie by\u0142y wydane s\u0142owniki chi\u0144sko-\u0142aci\u0144skie. Pierwsze s\u0142owniki tworzyli pierwsi misjonarze (jak pokazuje historia misji, nie tylko w Chinach, ale te\u017c w innych krajach. W czasie pobytu Boyma, by\u0142y w u\u017cyciu podr\u0119czne s\u0142owniki chi\u0144sko-portugalski czy chi\u0144sko-francuski, ale na u\u017cytek misjonarzy, nie by\u0142y raczej rozpowszechniane<\/p>\r\n

[20]<\/a> Wraz przyjazdem misjonarzy do obcych kraj\u00f3w, zdobyte do\u015bwiadczenie i wiedza zrodzi\u0142y now\u0105 nauk\u0119 wiedzy – misjologi\u0119.<\/p>\r\n

[21]<\/a> Jezuici w swoich kolegiach , przez Ars rhetorica <\/em>przekazywali wiedz\u0119 praktyczn\u0105 w s\u0142owie pisanym i m\u00f3wionym. Wykszta\u0142cenie opiera\u0142o si\u0119 na Arystotelesie, Cyceronie, ecc.<\/p>\r\n

[22]<\/a> Por. M. Miazek, Flora Sinensis, <\/em>\u2026, dz. cyt.,s. 153.<\/p>\r\n

[23]<\/a> Tam\u017ce, s. 155.<\/p>\r\n

[24]<\/a> Tam\u017ce, s. 157.<\/p>\r\n

[25]<\/a> Tam\u017ce, s. 179.<\/p>\r\n

[26]<\/a> Por. E. Jarmakowska, China Illustrata, Aathanasiusa Kirchera wobec bada\u0144 naukowych Micha\u0142a Boyma<\/em>, s. 186, w: Seria Sino-latinica, Studia boymiana<\/em>, cyt.<\/p>\r\n

[27]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\r\n

[28]<\/a> Tam\u017ce, s. 190.<\/p>\r\n

[29]<\/a> Tam\u017ce, s. 197.<\/p>\r\n

[30]<\/a> Tam\u017ce, s. 199.<\/p>\r\n

[31]<\/a> Por. M. Kajda\u0144ski, Micha\u0142a Boyma, Opisanie \u015awiata, <\/em>wyb\u00f3r, t\u0142umaczenie i opracowanie M. Kajda\u0144ski, Volumen, Warszawa 2009, s. 75-82.<\/p>\r\n

[32]<\/a> Por. E. Jarmakowska, China Illustrata, Aathanasiusa Kirchera wobec bada\u0144 naukowych Micha\u0142a Boyma<\/em>\u2026, dz, cyt., s. 202.<\/p>\r\n


<\/strong><\/p>\r\n

E-mail:<\/strong> info103@polska-azja.pl<\/p>\r\n

Strona www<\/a><\/strong><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Micha\u0142 Boym, Bu Mige\u00e5\u008d\u0153\u00e5\u00bd\u0152\u00e5\u0090\u201e (1612-1659)[1] Wspomnienie dzie\u0142 przesz\u0142o\u015bci, jest najlepszym przewodnikiem do zada\u0144 przysz\u0142o\u015bci. Antyczne przys\u0142owie chi\u0144skie[2] Sylwetka Micha\u0142a Boyma[3] Urodzi\u0142 si\u0119 w 1612 roku we Lwowie[4]. Jego rodzina pochodzi\u0142a z W\u0119gier. Przyby\u0142a do Polski wraz z kr\u00f3lem Stefanem Batorym. Ojciec Micha\u0142a, nadworny lekarz Zygmunta III Wazy, wykszta\u0142cony w Padwie, doktor medycyny i filozofii. Nic […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[62],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/50472"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=50472"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/50472\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=50472"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=50472"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=50472"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}