Dzie\u0144 5 marca 1953 roku by\u0142 pami\u0119tny nie tylko z powodu \u015bmierci generalissimusa J\u00f3zefa Stalina. M\u0142ody pilot Franciszek Jarecki z 28. Pu\u0142ku Lotnictwa My\u015bliwskiego w S\u0142upsku zapami\u0119ta\u0142 go zupe\u0142nie inaczej. W tym dniu podj\u0105\u0142 najwa\u017cniejsz\u0105, a zarazem najbardziej ryzykown\u0105 decyzj\u0119 w swoim \u017cyciu. Jej cen\u0105 by\u0142a nawet kara \u015bmierci, o czym przekonali si\u0119 inni jego koledzy. Rano tego dnia wystartowa\u0142 do swego pierwszego, \u0107wiczebnego lotu na my\u015bliwcu MIG-15 z numerem bocznym 346 w grupie kilku samolot\u00f3w, by przelecie\u0107 nad wybrze\u017cem w kierunku Szczecina. Udaje mu si\u0119 zmyli\u0107 innych pilot\u00f3w i kontrol\u0119 naziemn\u0105. Kieruje sw\u00f3j samolot na wysp\u0119 Bornholm. Mimo po\u015bcigu, nie znaj\u0105c terenu (spodziewa\u0142 si\u0119, \u017ce na wyspie jest ameryka\u0144ska baza wojskowa), l\u0105duje na polowym lotnisku w Ro\/nne.<\/p>\r\n
Wyspy wolno\u015bci<\/strong><\/p>\r\n Nast\u0119pnego dnia na pierwszych stronach du\u0144skich gazet ukazuje si\u0119 najpierw sensacyjna wiadomo\u015b\u0107 o \u201el\u0105dowaniu polskiego pilota na sowieckim samolocie bojowym\u201d, a dopiero p\u00f3\u017aniej informacje o \u015bmierci Stalina. W eskorcie du\u0144skich okr\u0119t\u00f3w wojennych pilot i jego samolot zostaj\u0105 przewiezieni do Kopenhagi. W tym czasie trwa wojna na P\u00f3\u0142wyspie Korea\u0144skim i Amerykanie s\u0105 szczeg\u00f3lnie zainteresowani konstrukcj\u0105 samolot\u00f3w sowieckich. W\u0142adze polskie staraj\u0105 si\u0119 usilnie o zwrot samolotu, by nie narazi\u0107 si\u0119 zwierzchnikom w Moskwie. Samolot wraca do kraju po trzech tygodniach, zapewne po gruntownym zbadaniu jego konstrukcji, by\u0107 mo\u017ce po skopiowaniu tak\u017ce jego cz\u0119\u015bci. \u015amia\u0142y wyczyn Jareckiego sta\u0142 si\u0119 inspiracj\u0105 dla ameryka\u0144skiej akcji ulotkowej nad P\u00f3\u0142wyspem Korea\u0144skim o kryptonimie \u201eMoolah\u201d, w kt\u00f3rej zach\u0119cano do na\u015bladowania polskiego pilota i wyznaczono nawet wysok\u0105 nagrod\u0119 pieni\u0119\u017cn\u0105 dla uciekinier\u00f3w. Wiadomo, \u017ce Amerykanie zdobyli w ten spos\u00f3b przynajmniej jeden podobny samolot bojowy.<\/p>\r\n M\u0142ody pilot zosta\u0142 powitany jak bohater przez polsk\u0105 emigracj\u0119 na Zachodzie. Genera\u0142 Anders uhonorowa\u0142 go Krzy\u017cem Zas\u0142ugi z Mieczami, wyst\u0119powa\u0142 przed mikrofonami Radia Wolna Europa w Monachium. Na sta\u0142e osiedli\u0142 si\u0119 w Stanach Zjednoczonych. W uroczysto\u015bci jego powitania wzi\u0105\u0142 udzia\u0142 prezydent Dwight Eisenhower, a Kongres przyzna\u0142 mu obywatelstwo ameryka\u0144skie i specjaln\u0105 pomoc finansow\u0105. W kraju w\u0142adze komunistyczne wyda\u0142y na niego wyrok \u015bmierci. Nie darowano mu nigdy tego, co wydawa\u0142o im si\u0119 zdrad\u0105, jeszcze w 1961 roku nieznany sprawca ostrzela\u0142 samoch\u00f3d Jareckiego. W kraju po drugiej tak spektakularnej ucieczce nast\u0105pi\u0142y surowe represje wobec dow\u00f3dztwa pu\u0142ku, w kt\u00f3rym s\u0142u\u017cy\u0142 Ja\u017awi\u0144ski. Jednostk\u0119 rozwi\u0105zano, trzech dow\u00f3dc\u00f3w oskar\u017cono o udzia\u0142 w spisku i zdrad\u0119 ojczyzny i skazano na 12 lat wi\u0119zienia, reszt\u0119 dow\u00f3dc\u00f3w zdegradowano, pilot\u00f3w rozproszono po ca\u0142ym kraju. Nie odstraszy\u0142o to jednak kolejnych \u015bmia\u0142k\u00f3w. Wyspa Bornholm nadal kusi\u0142a wolno\u015bci\u0105. Dwa lata p\u00f3\u017aniej w podobny spos\u00f3b opu\u015bci\u0142 kraj pilot Zygmunt Go\u015bciniak z Pu\u0142ku Lotnictwa My\u015bliwskiego w Zegrzu Pomorskim, l\u0105duj\u0105c we wrze\u015bniu 1955 roku na go\u015bcinnym Bornholmie. <\/p>\r\n Te niezwyk\u0142e wyczyny polskich lotnik\u00f3w, ich odwag\u0119 i desperacj\u0119, a tak\u017ce wiele innych ucieczek z komunistycznej Polski opisali historycy z Instytutu Pami\u0119ci Narodowej, Monika Bortlik-D\u017awierzy\u0144ska i Marcin Niedurny, w bogato udokumentowanej i ilustrowanej ksi\u0105\u017cce \u201eUciekinierzy z PRL\u201d. Pokazuje ona, \u017ce nie by\u0142y to tylko pojedyncze przypadki, lecz szersze zjawisko, pragnienie wielu Polak\u00f3w, by wyrwa\u0107 si\u0119 z klatki PRL, ucieczki na wszelkie sposoby, powietrzem, morzem, pieszo, samochodami, poci\u0105gami, z ryzykiem wi\u0119zienia, a nawet utraty \u017cycia.<\/p>\r\n Ucieczka na po\u0142udnie<\/strong><\/p>\r\n P\u00f3\u0142noc, wyspy Bornholm czy Gotland to nie jedyny kierunek lotniczych ucieczek z PRL. Ju\u017c w 1951 roku Henryk Kwiatkowski i Roman Romanowicz uciekli na popularnym dwup\u0142atowcu, zwanym \u201ekukuru\u017anikiem\u201d, do Niemiec Zachodnich, startuj\u0105c z lotniska ko\u0142o Bielska-Bia\u0142ej. Byli do\u015bwiadczonymi pilotami, brali udzia\u0142 w wojnie na Wschodzie i Zachodzie, Kwiatkowski lata\u0142 nawet w Indiach, sk\u0105d przez Europ\u0119 Zachodni\u0105 wr\u00f3ci\u0142 do Polski. Polacy, kt\u00f3rzy powr\u00f3cili do kraju z Zachodu, byli podejrzliwie traktowani przez w\u0142adze komunistyczne, czasem wr\u0119cz represjonowani. Wkr\u00f3tce po powrocie Kwiatkowskiemu odebrano licencj\u0119 pilota. Razem z koleg\u0105 zdecydowali si\u0119 na ucieczk\u0119 z kraju. Osiedlili si\u0119 w Kanadzie. Po kilku latach, gdy wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce w PRL nast\u0105pi\u0105 zmiany polityczne, Kwiatkowski, skuszony obietnicami w\u0142adz komunistycznych, zdecydowa\u0142 si\u0119 na powr\u00f3t. Wkr\u00f3tce przekona\u0142 si\u0119, \u017ce nie mo\u017cna wierzy\u0107 w \u017cadne obietnice rz\u0105dz\u0105cych. Nie zasiad\u0142 ju\u017c nigdy za sterami samolotu. Cz\u0142owiek odznaczony najwy\u017cszymi orderami polskimi i brytyjskimi utrzymywa\u0142 si\u0119, prowadz\u0105c niewielki zak\u0142ad introligatorski. Zmar\u0142 w 1990 roku w Bielsku-Bia\u0142ej. <\/p>\r\n By\u0142y te\u017c ucieczki na po\u0142udnie. Do Austrii urz\u0105dzili zbiorow\u0105 ucieczk\u0119 w 1956 roku piloci z Oficerskiej Szko\u0142y Lotniczej w D\u0119blinie. Czterech pilot\u00f3w: Lech Szachog\u0142uchowicz, Eugeniusz D\u0119bski, Bogdan Biskupski i Karol Kruk, kt\u00f3rzy d\u0142u\u017cszy czas przygotowywali si\u0119 do ucieczki, zmyli\u0142o stra\u017ce na lotnisku w U\u0142\u0119\u017cy i uprowadzi\u0142o dwa samoloty szkolno-treningowe Jak-18, by bez wi\u0119kszych przeszk\u00f3d wyl\u0105dowa\u0107 w Austrii. <\/p>\r\n W pierwszym roku stanu wojennego, na prima aprilis 1982, na samolocie An-2 zbieg\u0142o do Austrii trzech chor\u0105\u017cych z 13. Pu\u0142ku Lotnictwa Transportowego w Balicach pod Krakowem: Andrzej Malec, Jerzy Czerwi\u0144ski i nawigator Krzysztof Wasilewski. Wykonywali loty \u0107wiczebne z desantem spadochronowym. Podczas jednego z l\u0105dowa\u0144 na \u0142\u0105ce pod Czernichowem zamiast skoczk\u00f3w spadochronowych zabrali swe rodziny, \u017cony i dzieci, kt\u00f3re tam na nich czeka\u0142y, i skierowali si\u0119 na po\u0142udnie. Przelecieli nad Beskidami, omal nie rozbijaj\u0105c si\u0119 o jeden ze szczyt\u00f3w. Zamierzali dolecie\u0107 do jednej z baz ameryka\u0144skich pod Monachium, ale z powodu uszkodzenia samolotu zdecydowali si\u0119 na kr\u00f3tszy lot do Wiednia.<\/p>\r\n Szczeg\u00f3lnie dramatyczny przebieg mia\u0142a ucieczka pilot\u00f3w Henryka Ksi\u0105\u017cka i Zbigniewa Wojsy do Szwecji w 1983 roku helikopterem szturmowym Mi-2. Kapitan Ksi\u0105\u017cek, mimo m\u0142odego wieku, by\u0142 bardzo do\u015bwiadczonym pilotem, sko\u0144czy\u0142 szko\u0142\u0119 lotnicz\u0105 w D\u0119blinie i w USA, lata\u0142 po ca\u0142ym \u015bwiecie, w trudnych warunkach USA, Grenlandii, Kenii. Mimo to w stanie wojennym zosta\u0142 odsuni\u0119ty od wykonywania zawodu za \u201eantysocjalistyczn\u0105 postaw\u0119\u201d i zbytnie kontakty z Zachodem, zabroniono mu do\u017cywotnio wykonywania jakichkolwiek lot\u00f3w. W tej sytuacji zacz\u0105\u0142 planowa\u0107 ucieczk\u0119. Z zaufanym koleg\u0105 wybrali najpierw Bornholm, p\u00f3\u017aniej zdecydowali si\u0119 na lot do Szwecji, cho\u0107 by\u0142 d\u0142u\u017cszy i bardziej niebezpieczny. Czekali na najgorsz\u0105 pogod\u0119 i wiatr na p\u00f3\u0142noc. Wystartowali pod os\u0142on\u0105 sztormu na pocz\u0105tku lutego 1983 roku. Lecieli nisko nad Tr\u00f3jmiastem, kieruj\u0105c si\u0119 na Hel, gdzie trwa\u0142a pow\u00f3d\u017a i panowa\u0142o z tego powodu du\u017ce zamieszanie, mogli wi\u0119c przelecie\u0107 niezauwa\u017ceni. Lec\u0105c tu\u017c nad wod\u0105 w podmuchach sztormowej wichury, w ka\u017cdej chwili mogli rozbi\u0107 si\u0119 o fale lub nieoczekiwan\u0105 przeszkod\u0119. Zacz\u0119\u0142o si\u0119 ju\u017c ko\u0144czy\u0107 paliwo, gdy w nawa\u0142nicy sztormowej zauwa\u017cyli niejasny kszta\u0142t, kt\u00f3ry wzi\u0119li za l\u0105d. Zamierzali ju\u017c l\u0105dowa\u0107, gdy w ostatniej chwili spostrzegli, \u017ce jest to polski statek \u201eK\u0119dzierzyn\u201d. Poderwali \u015bmig\u0142owiec i polecieli dalej. Jeden z silnik\u00f3w przesta\u0142 dzia\u0142a\u0107, paliwo by\u0142o na wyczerpaniu. Zacz\u0119li ju\u017c traci\u0107 nadziej\u0119, gdy w pewnym momencie spostrzegli b\u0142ysk latarni morskiej i ju\u017c wkr\u00f3tce mogli wyl\u0105dowa\u0107 na brzegu. Wska\u017anik paliwa pokazywa\u0142 zero. Nie wiedzieli nawet, gdzie s\u0105. Dopiero przybrze\u017cna tablica z napisem T\u00c3\u00a4rn\u00f6 uspokoi\u0142a ich. By\u0142a to szwedzka wyspa, na kt\u00f3rej znajdowa\u0142a si\u0119 tajna baza wojskowa, o czym oczywi\u015bcie nie wiedzieli. Spotkali jedynego mieszka\u0144ca wyspy, rybaka, kt\u00f3ry zawiadomi\u0142 policj\u0119. Szwedzi nie mogli d\u0142ugo uwierzy\u0107, \u017ce Polacy przylecieli samolotem w tych warunkach, podejrzewali, \u017ce s\u0105 szpiegami. Dopiero po kilku dniach dali si\u0119 przekona\u0107, a prasa szwedzka donosi\u0142a o \u201ewspania\u0142ym wyczynie polskich pilot\u00f3w\u201d, o tym, \u017ce \u201eryzykuj\u0105c \u017cycie, wybrali wolno\u015b\u0107\u201d!<\/p>\r\n Amatorsko i profesjonalnie<\/strong> <\/p>\r\n Nie wszystkie ucieczki ko\u0144czy\u0142y si\u0119 tak szcz\u0119\u015bliwie. M\u0142ody pilot ppor. Edward Pytko, instruktor Oficerskiej Szko\u0142y Lotniczej, pr\u00f3bowa\u0142 ucieczki do Niemiec Zachodnich, lecz zosta\u0142 przechwycony i zmuszony do l\u0105dowania na terenie NRD przez my\u015bliwce sowieckie. Skazano go na kar\u0119 \u015bmierci i stracono w ko\u0144cu sierpnia 1952 roku. Wi\u0119cej szcz\u0119\u015bcia mieli uczniowie z Piotrkowa Trybunalskiego, Tomasz M\u0105dry i Wies\u0142aw Magiera, kt\u00f3rzy w 1962 roku podj\u0119li zupe\u0142nie szalon\u0105 pr\u00f3b\u0119 ucieczki samolotem treningowym, nie umiej\u0105c prawie lata\u0107. Jeden z nich uko\u0144czy\u0142 tylko kurs szybowcowy i spadochronowy. Wykorzystali sytuacj\u0119 na lotnisku miejscowego aeroklubu, gdzie samoloty parkowa\u0142y na otwartej przestrzeni i by\u0142y s\u0142abo strze\u017cone. Z pomoc\u0105 jeszcze jednego kolegi, Andrzeja Pallusa, kt\u00f3rego wtajemniczyli w sw\u00f3j plan, odholowali po kolejnych pr\u00f3bach samolot na skraj lotniska, sprawdzaj\u0105c, czy ma pe\u0142ny zbiornik paliwa. Wystartowali jednak we dw\u00f3ch, bo Pallus zrezygnowa\u0142 w ostatniej chwili. Skierowali si\u0119 na p\u00f3\u0142noc, lecieli zupe\u0142nie na o\u015blep, bez mapy i planu ucieczki, kt\u00f3ry przez nieuwag\u0119 stracili przy starcie. W ciemno\u015bciach nocy kierowali si\u0119 tylko \u015bwiat\u0142ami wi\u0119kszych miast i osiedli. Nad ranem przelecieli nad du\u017c\u0105 rzek\u0105, kt\u00f3r\u0105 wzi\u0119li za Odr\u0119, i my\u015bl\u0105c, \u017ce zboczyli z kursu, zdecydowali si\u0119 lecie\u0107 jeszcze bardziej na zach\u00f3d, do RFN. Zacz\u0119\u0142o si\u0119 jednak ko\u0144czy\u0107 paliwo i musieli l\u0105dowa\u0107 w polu, na skraju wsi, jak si\u0119 p\u00f3\u017aniej okaza\u0142o – ko\u0142o Ko\u015bcierzyny. Wyl\u0105dowali nadzwyczaj sprawnie, co stwierdzi\u0142 sprowadzony tam p\u00f3\u017aniej rzeczoznawca lotniczy. Gdy niedoszli uciekinierzy zorientowali si\u0119 po rozmowie z mieszka\u0144cami, \u017ce s\u0105 nadal w kraju, postanowili szybko wr\u00f3ci\u0107 autostopem do Piotrkowa. Sprawa mo\u017ce nie wysz\u0142aby wcale na jaw, gdyby nie zeznania Pallusa, kt\u00f3rego milicja przypadkiem zatrzyma\u0142a w zupe\u0142nie innej sprawie. W listopadzie 1962 roku zostali skazani na dwa lata i p\u00f3\u0142tora roku wi\u0119zienia.<\/p>\r\n Zupe\u0142nie inaczej przygotowywa\u0142 si\u0119 do ucieczki pilot i konstruktor lotniczy Eugeniusz Pieni\u0105\u017cek z Leszna. W ko\u0144cu lat 60. zbudowa\u0142 pierwszy amatorski samolot, kt\u00f3ry zosta\u0142 dopuszczony do ruchu lotniczego. Wcze\u015bniej by\u0142 do\u015bwiadczonym instruktorem szybowcowym, przelecia\u0142 tysi\u0105ce kilometr\u00f3w, bra\u0142 udzia\u0142 w wielu zawodach, zdoby\u0142 Z\u0142ot\u0105 Odznak\u0119 Szybowcow\u0105 z Trzema Diamentami. Pracowa\u0142 w Centrum Wyszkolenia Szybowcowego w Lesznie, kt\u00f3re by\u0142o jednym z najwa\u017cniejszych o\u015brodk\u00f3w szybowcowych w kraju, znanym tak\u017ce za granic\u0105. Samolot, kt\u00f3remu nadano nazw\u0119 \u201eKuku\u0142ka\u201d, by\u0142 konstrukcj\u0105 z wielu r\u00f3\u017cnych cz\u0119\u015bci szybowcowych i samolotowych. W po\u0142owie 1971 roku by\u0142 gotowy do startu. Pierwszy przelot Pieni\u0105\u017cek odby\u0142 na trasie Leszno – Wroc\u0142aw bez \u017cadnych zak\u0142\u00f3ce\u0144, wzbudzaj\u0105c swym lotem og\u00f3lne zainteresowanie. Odt\u0105d bra\u0142 udzia\u0142 na swym samolocie w wielu imprezach i zawodach lotniczych.<\/p>\r\n Nie zrezygnowa\u0142 jednak wcale z wcze\u015bniejszych plan\u00f3w wyjazdu z kraju, w tym przecie\u017c celu samolot zbudowa\u0142. We wrze\u015bniu 1971 roku wystartowa\u0142 na trasie Bielsko-Bia\u0142a – Krosno i mimo z\u0142ej pogody zdecydowa\u0142 si\u0119 na ucieczk\u0119 na po\u0142udnie. Lot by\u0142 bardzo trudny, widoczno\u015b\u0107 tak zmala\u0142a, \u017ce pilot chwilami nie widzia\u0142 ziemi. Nad Czechos\u0142owacj\u0105 wpad\u0142 w burz\u0119, co omal nie sko\u0144czy\u0142o si\u0119 katastrof\u0105, musia\u0142 ponadto lecie\u0107 nisko, nieraz 10 metr\u00f3w nad ziemi\u0105, by nie wykry\u0142y go radary. W takich warunkach lot w g\u00f3rach by\u0142 szczeg\u00f3lnie niebezpieczny. Nie by\u0142y to jednak wcale ostatnie trudne chwile \u201eKuku\u0142ki\u201d i jej pilota, kt\u00f3ry, trzeba przyzna\u0107, mia\u0142 w tym locie sporo szcz\u0119\u015bcia. Przed granic\u0105 czesko-w\u0119giersk\u0105 przelatywa\u0142 nad plac\u00f3wk\u0105 Stra\u017cy Granicznej, na kt\u00f3rej odbywa\u0142a si\u0119 akurat zmiana warty. Po kilku godzinach lotu wys\u0142u\u017cony silnik zacz\u0105\u0142 jednak szwankowa\u0107, gwa\u0142townie spada\u0142o ci\u015bnienie oleju. Pilot liczy\u0142 si\u0119 z tym, \u017ce b\u0119dzie musia\u0142 awaryjnie l\u0105dowa\u0107. Na szcz\u0119\u015bcie po kt\u00f3rym\u015b manewrze poziom oleju wyr\u00f3wna\u0142 si\u0119 i samolot polecia\u0142 dalej, gdy nagle wok\u00f3\u0142 niego pojawi\u0142y si\u0119 grupy spadochroniarzy. Trafi\u0142 w stref\u0119 \u0107wicze\u0144 wojsk Uk\u0142adu Warszawskiego. I tym razem mia\u0142 szcz\u0119\u015bcie, m\u00f3g\u0142 by\u0107 przecie\u017c \u0142atwo zestrzelony. Dalej ju\u017c bez przeszk\u00f3d dolecia\u0142 do granicy Jugos\u0142awii i wyl\u0105dowa\u0142 na lotnisku w Suboticy. Tam go zatrzymano, ale chc\u0105c unikn\u0105\u0107 k\u0142opot\u00f3w, zezwolono mu na potajemne przekroczenie granicy Austrii, sk\u0105d p\u00f3\u017aniej przedosta\u0142 si\u0119 do Szwecji. Po dw\u00f3ch latach uda\u0142o mu si\u0119 tam sprowadzi\u0107 rodzin\u0119, a po trzech sw\u00f3j samolot. W latach 90. Pieni\u0105\u017cek powr\u00f3ci\u0142 do kraju, w 2005 roku przekaza\u0142 \u201eKuku\u0142k\u0119\u201d Muzeum Lotnictwa Polskiego w Krakowie.<\/p>\r\n R\u00f3wnie cz\u0119stym sposobem ucieczki drog\u0105 powietrzn\u0105 by\u0142y uprowadzenia samolot\u00f3w pasa\u017cerskich, szczeg\u00f3lnie liczne w latach 70. i 80. Od 1970 do 1982 roku naliczono 14 udanych i 20 nieudanych porwa\u0144 samolot\u00f3w LOT, a w samym roku 1981 a\u017c 15, najcz\u0119\u015bciej do Berlina na lotnisko Tempelhof. St\u0105d \u017cartobliwe wtedy rozszyfrowanie nazwy LOT: \u201eLandet Oft In Tempelhof\u201d – \u201eL\u0105duje cz\u0119sto na Tempelhof\u201d. Powsta\u0142 nawet wtedy taki dowcip. Pasa\u017cer terroryzuje pilota: – Prosz\u0119 lecie\u0107 do Wroc\u0142awia. – Przecie\u017c samolot leci do Wroc\u0142awia. – Ja wiem – m\u00f3wi pasa\u017cer – zawsze tak m\u00f3wicie, a p\u00f3\u017aniej samolot l\u0105duje na Tempelhof.<\/p>\r\n Pierwsze porwania na Bornholm i do Szwecji mia\u0142y miejsce ju\u017c w ko\u0144cu lat 40. Szczeg\u00f3lnie skomplikowane by\u0142o uprowadzenie na Bornholm samolotu z pasa\u017cerami na pok\u0142adzie przez ca\u0142\u0105 grup\u0119 pilot\u00f3w z rodzinami, kt\u00f3rzy wcze\u015bniej byli represjonowani, jeden z nich siedzia\u0142 w wi\u0119zieniu za przynale\u017cno\u015b\u0107 do AK.<\/p>\r\n L\u0105dem, morzem i czym si\u0119 da\u2026<\/strong><\/p>\r\n System granic tworzony od pocz\u0105tku PRL mia\u0142 otoczy\u0107 kraj kordonem, kt\u00f3rego nikt nie b\u0119dzie m\u00f3g\u0142 przekroczy\u0107, odcinaj\u0105c Polsk\u0119 od reszty \u015bwiata, a nawet od innych pa\u0144stw tego samego obozu komunistycznego. Trzy granice wyznacza\u0142 pas zaoranej ziemi ogrodzony zasiekami z drutu kolczastego. Do 1955 roku zbudowano pas graniczny o d\u0142ugo\u015bci 2900 kilometr\u00f3w, przy kt\u00f3rym postawiono ponad 1300 stra\u017cnic. Zaraz po wojnie granic tych strzeg\u0142y najpierw oddzia\u0142y armii frontowych, na zachodzie gen. \u015awierczewskiego, na pozosta\u0142ych granicach oddzia\u0142y armii sowieckiej. Powsta\u0142e wkr\u00f3tce Wojska Ochrony Pogranicza by\u0142y zorganizowane w ca\u0142o\u015bci przez s\u0142u\u017cby sowieckie, na ich czele stan\u0105\u0142 p\u0142k Gwidon Czerwi\u0144ski, prawie po\u0142ow\u0119 dow\u00f3dztwa WOP stanowili oficerowie sowieccy. M\u0142odzi \u017co\u0142nierze polscy przyjmowani do s\u0142u\u017cby granicznej byli poddawani \u015bcis\u0142ej kontroli i komunistycznej indoktrynacji. Mimo to zdarza\u0142y si\u0119 wypadki ucieczek i z tej s\u0142u\u017cby. Mia\u0142a ona za zadanie nie tylko pilnowanie granicy, ale tak\u017ce inwigilacj\u0119 i tworzenie agentury z ludno\u015bci mieszkaj\u0105cej w jej pobli\u017cu. Sier\u017cant Jan K\u0119pa ze stra\u017cnicy w Pokrzywnej ko\u0142o Nysy z grup\u0105 koleg\u00f3w zdecydowa\u0142 si\u0119 na ucieczk\u0119, gdy zorientowa\u0142 si\u0119 w charakterze swojej s\u0142u\u017cby i propagandzie komunistycznej, pozna\u0142 repatriant\u00f3w ze Wschodu, wys\u0142ucha\u0142 opinii z radia polskiego z Londynu i Madrytu. Uzbrojony oddzia\u0142 siedmiu ludzi K\u0119py przekroczy\u0142 granic\u0119 czechos\u0142owack\u0105 13 marca 1951 roku. Po ca\u0142ym dniu marszu schronili si\u0119 w le\u015bnicz\u00f3wce Buczawka ko\u0142o Tr\u00cb\u2021emes\u00cb\u2021nej, gdzie przyj\u0105\u0142 ich \u017cyczliwy le\u015bniczy. Natychmiast zorganizowano ob\u0142aw\u0119 na dezerter\u00f3w, licz\u0105c\u0105 prawie p\u00f3\u0142 tysi\u0105ca \u017co\u0142nierzy. Po dw\u00f3ch dniach w\u0119dr\u00f3wki uciekinierzy zostali zauwa\u017ceni przez oddzia\u0142 czeski. Wywi\u0105za\u0142a si\u0119 walka, zorientowali si\u0119, \u017ce b\u0119d\u0105 otoczeni. Oddzia\u0142 podzieli\u0142 si\u0119. Cz\u0119\u015b\u0107 zawr\u00f3ci\u0142a w stron\u0119 Polski, niekt\u00f3rzy pr\u00f3bowali przebi\u0107 si\u0119 dalej pojedynczo. Wszyscy zostali wkr\u00f3tce uj\u0119ci i postawieni przed s\u0105dem jako zdrajcy. Jan K\u0119pa dosta\u0142 wyrok \u015bmierci, inni d\u0142ugoletnie wi\u0119zienia. Nie pomog\u0142y apelacje i pro\u015bby o u\u0142askawienie wysy\u0142ane przez okoliczn\u0105 ludno\u015b\u0107. K\u0119pa zosta\u0142 rozstrzelany 28 sierpnia 1951 roku w wi\u0119zieniu w Bytomiu. Czeski le\u015bnik Frantis\u00cb\u2021ek Premus za pomoc Polakom zosta\u0142 skazany na 15 lat wi\u0119zienia. Zmar\u0142 dwa lata po wyj\u015bciu z wi\u0119zienia.<\/p>\r\n Granica na 6000 wolt\u00f3w<\/strong><\/p>\r\n Najbardziej strze\u017cone by\u0142y granice ca\u0142ego obozu komunistycznego z Zachodem, a wi\u0119c granica wewn\u0105trzniemiecka i czesko-austriacka. Tam ich naruszenie grozi\u0142o natychmiastow\u0105 \u015bmierci\u0105. Wiadomo, \u017ce przy przekraczaniu muru berli\u0144skiego zgin\u0119\u0142o oko\u0142o 200, a ca\u0142ej granicy z RFN ponad tysi\u0105c os\u00f3b. Granica czesko-austriacka by\u0142a szczeg\u00f3ln\u0105 pu\u0142apk\u0105. Zasieki z drutu kolczastego ustawione w kilku rz\u0119dach znajdowa\u0142y si\u0119 pod wysokim napi\u0119ciem i nie by\u0142y wcale oznakowane. Zgin\u0119\u0142y na nich, spalone \u017cywcem, setki ludzi. Wed\u0142ug \u017ar\u00f3de\u0142 czeskich zgin\u0119\u0142o w ten spos\u00f3b tylko w latach 1953-1965 prawie 30 Polak\u00f3w przewa\u017cnie w wieku 20-30 lat. Jednym z nich by\u0142 Mieczys\u0142aw Dr\u0105\u017ckowiak. W 1948 roku zosta\u0142 skazany w wieku 19 lat na 15 lat wi\u0119zienia za przynale\u017cno\u015b\u0107 do organizacji konspiracyjnej. Po wyj\u015bciu z wi\u0119zienia w 1956 roku, gdy nie m\u00f3g\u0142 wr\u00f3ci\u0107 do normalnego \u017cycia, bo by\u0142 stale \u015bledzony i dyskryminowany, postanowi\u0142 uciec z kraju. Zgin\u0105\u0142 na granicy czeskiej. Mia\u0142 27 lat. Szczeg\u00f3lnie kusz\u0105ca dla uciekinier\u00f3w by\u0142a granica morska. D\u0142ugi pas Wybrze\u017ca przyci\u0105ga\u0142 uwag\u0119 tych, kt\u00f3rzy za horyzontem wypatrywali kontur\u00f3w wolnego \u015bwiata. A ju\u017c zupe\u0142nie konkretnie wybrze\u017cy Bornholmu lub Szwecji. Zaraz po wojnie trwa\u0142a regularna kontrabanda zbieg\u00f3w z nowej, komunizuj\u0105cej si\u0119 Polski do Szwecji. W czasach PRL mia\u0142y miejsce niezliczone pr\u00f3by i udane ucieczki na wszelkiego rodzaju sprz\u0119cie p\u0142ywaj\u0105cym, na regularnych jednostkach morskich, na kutrach rybackich, na wszelkiego rodzaju \u0142odziach, a nawet na kajakach, pontonach i tratwach. Tylko w 1948 i 1949 roku uciek\u0142y do Szwecji 22 kutry rybackie z 88 lud\u017ami na pok\u0142adzie. Inne ucieczki by\u0142y mniej udane, na kajaku uda\u0142o si\u0119 przep\u0142yn\u0105\u0107 tylko Jerzemu Szymczakowi w 1962 roku z Ko\u0142obrzegu na Bornholm. Jedn\u0105 z bardziej znanych ucieczek by\u0142 kurs kutra z Technikum Rybackiego w Dar\u0142owie w 1958 roku. Jeden z uczni\u00f3w, Lech Cyrek, po konflikcie z dow\u00f3dc\u0105 jednostki zmusi\u0142 go z pomoc\u0105 koleg\u00f3w do zmiany kursu na Bornholm. Razem z nim zesz\u0142o na l\u0105d i poprosi\u0142o o azyl polityczny jeszcze kilku jego koleg\u00f3w. \u201eM\u0142odzi Polacy wybrali wolno\u015b\u0107\u201d – pisa\u0142a miejscowa prasa. Wcze\u015bniej, w 1953 roku, dosz\u0142o do \u015bmia\u0142ej ucieczki Ludwika Zienkiewicza na starym, jeszcze przedwojennym jachcie \u201eArchitekt\u201d. Z kilkoma innymi \u017ceglarzami wybra\u0142 trudniejsz\u0105, d\u0142u\u017csz\u0105 tras\u0119 na wysp\u0119 Gotland u wybrze\u017cy Szwecji, obawiaj\u0105c si\u0119, \u017ce inne pa\u0144stwa skandynawskie mog\u0105 deportowa\u0107 uciekinier\u00f3w do kraju. By zmyli\u0107 pogo\u0144, wyp\u0142yn\u0119li z Gda\u0144ska najpierw w stron\u0119 Gdyni. Po odprawie WOP w Nowym Porcie skierowali si\u0119 w stron\u0119 Jastarni, a stamt\u0105d, udaj\u0105c powr\u00f3t, do Gda\u0144ska. Po drodze zmienili jednak kurs na Krynic\u0119 Morsk\u0105, a stamt\u0105d ju\u017c na p\u00f3\u0142noc pop\u0142yn\u0119li w stron\u0119 Szwecji. Po drodze, ju\u017c noc\u0105, musieli omija\u0107 \u0142owi\u0105ce kutry rybackie, na otwartych wodach omal nie zderzyli si\u0119 z jakim\u015b statkiem handlowym. Po trzech nocach \u017ceglugi dobili szcz\u0119\u015bliwie do wybrze\u017cy Gotlandii.<\/p>\r\n I c\u00f3\u017c, \u017ce do Szwecji<\/strong><\/p>\r\n Najpowa\u017cniejsz\u0105, najbardziej brzemienn\u0105 w skutkach by\u0142a ucieczka statku hydrograficznego \u201e\u0179uraw\u201d w 1951 roku. Poruszy\u0142a ona ca\u0142\u0105 Marynark\u0119 Wojenn\u0105. Cz\u0119\u015b\u0107 jego za\u0142ogi porwa\u0142a po prostu statek, kt\u00f3ry odbywa\u0142 kurs z Ko\u0142obrzegu do Gdyni, i uprowadzi\u0142a go do Szwecji. Na pok\u0142adzie pr\u00f3cz dow\u00f3dztwa znajdowa\u0142a si\u0119 akurat grupa wy\u017cszych oficer\u00f3w z Szefostwa Hydrografii Marynarki Wojennej. Przyw\u00f3dca buntu st. marynarz Henryk Bara\u0144czak z pomoc\u0105 za\u0142ogi zamkn\u0105\u0142 wszystkich oficer\u00f3w w jednym z pomieszcze\u0144 i skierowa\u0142 statek na wody terytorialne. Zerwano \u0142\u0105czno\u015b\u0107 (w centrali my\u015blano p\u00f3\u017aniej, \u017ce to awaria starych urz\u0105dze\u0144), ukryto bander\u0119. Nikt z za\u0142ogi nie zna\u0142 si\u0119 na nawigacji, omini\u0119to wi\u0119c Bornholm, obawiaj\u0105c si\u0119 jego skalistych brzeg\u00f3w, i mimo roz\u0142amu w\u015br\u00f3d za\u0142ogi uda\u0142o si\u0119 doprowadzi\u0107 statek do portu w Ystad. W Szwecji pozosta\u0142o 11 marynarzy. \u201e\u0179uraw\u201d z dow\u00f3dztwem odp\u0142yn\u0105\u0142 do kraju. By\u0142 to dopiero pocz\u0105tek afery. Ca\u0142e dow\u00f3dztwo Marynarki Wojennej postawiono na nogi. Zanim jeszcze statek dop\u0142yn\u0105\u0142 do kraju, zosta\u0142 wys\u0142any naprzeciw niego niszczyciel \u201eB\u0142yskawica\u201d, by go eskortowa\u0107. W Gdyni aresztowano ca\u0142\u0105 pozosta\u0142\u0105 za\u0142og\u0119 \u201e\u0179urawia\u201d. Wszystkim wytoczono natychmiastowe procesy o zdrad\u0119 i szpiegostwo. \u201eOskar\u017conych pozbawiono prawa sk\u0142adania wyja\u015bnie\u0144, a zakres ich odpowiedzi na zadawane pytania ograniczono jedynie do s\u0142\u00f3w \u00bbtak\u00ab lub \u00bbnie\u00ab\u201d. Komandora Jerzego Iwanowa i por. Arkadiusza Ignatowicza za \u201etch\u00f3rzostwo w obliczu nieprzyjaciela\u201d i \u201eoddanie okr\u0119tu bez walki\u201d skazano na 15 lat wi\u0119zienia, oficera politycznego Zygmunta Bogumi\u0142a na 12 lat. Innych na kary od 2 do 10 lat wi\u0119zienia. Uciekinier\u00f3w skazano zaocznie na kar\u0119 \u015bmierci. Nie by\u0142 to jednak koniec sprawy. Nagany dostali dow\u00f3dca Marynarki Wojennej kontradmira\u0142 Wiktor Czerokow, jego zast\u0119pca Iwan Szylingowski i kilku innych. Od tego zacz\u0119\u0142a si\u0119 regularna czystka w marynarce, \u015bciganie potencjalnych wrog\u00f3w, dywersant\u00f3w i szpieg\u00f3w, fingowane procesy, kt\u00f3re ko\u0144czy\u0142y si\u0119 wieloletnim wi\u0119zieniem lub przymusow\u0105 prac\u0105 w kopalniach w\u0119gla lub uranu. Jakby tego by\u0142o ma\u0142o, marsza\u0142ek Rokossowski wyda\u0142 kuriozalny wyrok na sam statek. W specjalnym rozkazie za\u017c\u0105da\u0142 m.in.: \u201eW zwi\u0105zku ze zha\u0144bieniem okr\u0119tu \u00bb\u0179uraw\u00ab przez zdrajc\u00f3w Ojczyzny oraz stwierdzaj\u0105c, \u017ce ani dow\u00f3dztwo okr\u0119tu, ani za\u0142oga nie spe\u0142ni\u0142y swoich obowi\u0105zk\u00f3w \u017co\u0142nierskich rozkazuj\u0119: 1. Okr\u0119t hydrograficzny \u00bb\u0179uraw\u00ab, jako zha\u0144biony zdrad\u0105 cz\u0119\u015bci za\u0142ogi skre\u015bli\u0107 z rejestru jednostek p\u0142ywaj\u0105cych Marynarki Wojennej Rzeczpospolitej i uniewa\u017cni\u0107 jego etat nr 35110\u2026\u201d. Za kar\u0119 przemianowano \u201e\u0179urawia\u201d na \u201eKompas\u201d.<\/p>\r\n Wszystkie te ucieczki podejmowali zwykli Polacy, kt\u00f3rzy nie chcieli \u017cy\u0107 w kraju za drutami. Osobn\u0105 grup\u0119, nieopisan\u0105 tutaj, stanowi\u0142y osoby z kr\u0119g\u00f3w politycznych, jak Miko\u0142ajczyk i jego otoczenie z PSL, czy ca\u0142e oddzia\u0142y partyzanckie, walcz\u0105ce jeszcze po wojnie, kt\u00f3re uchodzi\u0142y przed komunizmem, albo te\u017c cz\u0119sto znane postacie z kr\u0119g\u00f3w kultury, pisarze, muzycy, arty\u015bci, z czasem wielu sportowc\u00f3w, kt\u00f3rzy po wyjazdach zagranicznych nie powracali do kraju. Historycy zajmuj\u0105cy si\u0119 tym zagadnieniem, Dariusz Stola w gruntownej ksi\u0105\u017cce \u201eKraj bez wyj\u015bcia? Migracje z Polski 1949-1989\u201d (IPN 2010), omawiaj\u0105cej wszelkie formy emigracji, a tak\u017ce autorzy wspomnianej ksi\u0105\u017cki \u201eUciekinierzy z PRL\u201d, podaj\u0105 zaskakuj\u0105ce statystyki owych ucieczek. Tylko do roku 1968 zbieg\u0142o albo pozosta\u0142o za granic\u0105 ponad 32 tysi\u0105ce os\u00f3b. Najwi\u0119cej w latach 1957-1958, a wi\u0119c wtedy, gdy nast\u0105pi\u0142o pewne polityczne rozlu\u017anienie i nadzieja, z\u0142udna jak si\u0119 szybko okaza\u0142o, na napraw\u0119 PRL.<\/p>\r\n Dr Marek Klecel<\/strong><\/em><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Dzie\u0144 5 marca 1953 roku by\u0142 pami\u0119tny nie tylko z powodu \u015bmierci generalissimusa J\u00f3zefa Stalina. M\u0142ody pilot Franciszek Jarecki z 28. Pu\u0142ku Lotnictwa My\u015bliwskiego w S\u0142upsku zapami\u0119ta\u0142 go zupe\u0142nie inaczej. W tym dniu podj\u0105\u0142 najwa\u017cniejsz\u0105, a zarazem najbardziej ryzykown\u0105 decyzj\u0119 w swoim \u017cyciu. Jej cen\u0105 by\u0142a nawet kara \u015bmierci, o czym przekonali si\u0119 inni jego […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[81],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/49118"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=49118"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/49118\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=49118"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=49118"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=49118"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
Nie by\u0142a to ani pierwsza, ani ostatnia ucieczka lotnik\u00f3w z PRL. W 1949 roku na szwedzkiej wyspie Gotland wyl\u0105dowa\u0142 pilot Arkadiusz Korobczy\u0144ski na samolocie I\u0142-2, a ju\u017c dwa miesi\u0105ce po ucieczce Franciszka Jareckiego w jego \u015blady poszed\u0142 r\u00f3wnie m\u0142ody pilot, podporucznik Zdzis\u0142aw Ja\u017awi\u0144ski z Pu\u0142ku Lotnictwa My\u015bliwskiego w Malborku. W maju 1953 roku w czasie \u0107wicze\u0144 bojowych oderwa\u0142 si\u0119 od innych samolot\u00f3w i na najni\u017cszej wysoko\u015bci, by nie by\u0107 rozpoznanym przez radary, polecia\u0142 w kierunku Bornholmu. D\u0142u\u017cszy czas kr\u0105\u017cy\u0142 nad wysp\u0105, poszukuj\u0105c mitycznej bazy ameryka\u0144skiej, o kt\u00f3rej byli wida\u0107 przekonani piloci za \u017celazn\u0105 kurtyn\u0105 PRL. Gdy paliwo zacz\u0119\u0142o si\u0119 ko\u0144czy\u0107, wyl\u0105dowa\u0142 na pustym polu, z trudem unikaj\u0105c rozbicia. Samolot, r\u00f3wnie\u017c Mig-15, zosta\u0142 w du\u017cym stopniu uszkodzony, ale pilot wyszed\u0142 ca\u0142o. Podobnie jak Jarecki, zosta\u0142 p\u00f3\u017aniej uhonorowany przez genera\u0142a Andersa i osiedli\u0142 si\u0119 w Stanach Zjednoczonych, gdzie wst\u0105pi\u0142 do armii ameryka\u0144skiej.<\/p>\r\n
Najpopularniejszym sposobem indywidualnych ucieczek sta\u0142y si\u0119 z czasem te na szlakach kolejowych i transportem samochodowym. Setki polskich obywateli pr\u00f3bowa\u0142o zbiec przewa\u017cnie na trasach do Wiednia lub do Frankfurtu i Pary\u017ca w rozmaitych skrytkach w wagonach kolejowych. Ju\u017c po stanie wojennym najg\u0142o\u015bniejsza by\u0142a ucieczka do Szwecji braci Zieli\u0144skich, 13- i 15-letniego, ukrytych pod samochodem transportowym. Sta\u0142a si\u0119 ona kanw\u0105 znanego filmu \u201e300 mil do nieba\u201d.<\/p>\r\n