{"id":48968,"date":"2011-12-25T16:21:56","date_gmt":"2011-12-25T21:21:56","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=48968"},"modified":"2011-12-25T16:21:56","modified_gmt":"2011-12-25T21:21:56","slug":"prowincja-czyli-polska-wojciech-wencel","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=48968","title":{"rendered":"Prowincja, czyli Polska – Wojciech Wencel<\/em>"},"content":{"rendered":"

Jedn\u0105 z cech charakterystycznych m\u0142odych Polak\u00f3w s\u0105 g\u0142\u0119bokie kompleksy wobec wsi. Ci z du\u017cych miast pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 angloj\u0119zyczn\u0105 nowomow\u0105, kt\u00f3ra jest odzwierciedleniem ich kosmopolitycznego stylu \u017cycia: clubbing, single, lunch, emo, hipster… R\u00f3wie\u015bnicy z prowincji pr\u00f3buj\u0105 do nich do\u0142\u0105czy\u0107, wynajmuj\u0105c mieszkania w Warszawie albo uczestnicz\u0105c w medialnych castingach. Podobnie scentralizowana jest oficjalna kultura, oparta na bezwarto\u015bciowych i przemijaj\u0105cych modach. Tak\u017ce strategia gospodarcza, realizowana przez obecn\u0105 w\u0142adz\u0119, sprowadza si\u0119 do inwestowania w metropolie, nazywane „lokomotywami rozwoju”. Tymczasem bez prowincji niemo\u017cliwe jest trwanie polskiej duszy, bo w\u0142a\u015bnie tam od wiek\u00f3w rodz\u0105 si\u0119 nasze wsp\u00f3lnotowe warto\u015bci: wiara w Boga, zdrowy rozs\u0105dek i instynkt wolno\u015bci.<\/strong>


Od dumy do kompleks\u00f3w<\/strong><\/p>\r\n

W 1996 r. Jacek Knopp i Krzysztof Koehler zrealizowali ciekawy, trzycz\u0119\u015bciowy dokument telewizyjny „Sarmacja, czyli Polska”. Ukazali w nim polskiego szlachcica z XVI i XVII w. w \u015bwietle trzech najwa\u017cniejszych dla niego spraw: g\u0142\u0119bokiej wiary, swobody politycznej i domu rodzinnego. Poniewa\u017c nasz pradziad czu\u0142 si\u0119 chroniony przez Boga, Maryj\u0119 i wszystkich \u015bwi\u0119tych, zazwyczaj nie ba\u0142 si\u0119 \u015bmierci. Zamiast budowa\u0107 twierdze obronne, fundowa\u0142 swojej rodzinie dw\u00f3r szlachecki wyposa\u017cony w szerokie drzwi, \u017ceby mog\u0142y do niego wej\u015b\u0107 jednocze\u015bnie dwie osoby. Sarmacka architektura s\u0142u\u017cy\u0142a ludziom serdecznym, kt\u00f3rzy prowadz\u0105c go\u015bcia do sieni, nie zamierzali rezygnowa\u0107 z poklepywania go po plecach. Znamienne, \u017ce je\u015bli dw\u00f3r si\u0119 rozrasta\u0142, to nigdy wzwy\u017c, a zawsze wszerz, \u017ceby pomie\u015bci\u0107 ca\u0142y lud odkupiony.<\/p>\r\n

Ta mistyka za\u015bcianka przez setki lat budowa\u0142a nasz\u0105 narodow\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107. Fascynuje w Mickiewiczowskim „Panu Tadeuszu”, o kt\u00f3rym Pawe\u0142 Hertz powiedzia\u0142, \u017ce zamyka w sobie „ca\u0142e do\u015bwiadczenie cz\u0142owieka m\u00f3wi\u0105cego po polsku i wychowanego w kr\u0119gu kultury polskiej” oraz \u017ce jest arcydzie\u0142em por\u00f3wnywalnym z „Bosk\u0105 Komedi\u0105”, „Iliad\u0105”, „Odysej\u0105” i „Eneid\u0105”. Zadziwia i wzrusza w powie\u015bci Floriana Czarnyszewicza „Nadberezy\u0144cy”, ukazuj\u0105cej czas kszta\u0142towania si\u0119 granic II Rzeczypospolitej z perspektywy szlachty zagrodowej z najdalszych wschodnich Kres\u00f3w.
Jeszcze przed wybuchem II wojny \u015bwiatowej prowincja by\u0142a matecznikiem narodowej kultury. „Polska to obwarzanek: Kresy urodzajne, centrum – nic” – mawia\u0142 Marsza\u0142ek J\u00f3zef Pi\u0142sudski. Po zach\u0142y\u015bni\u0119ciu si\u0119 wielkomiejsk\u0105 przestrzeni\u0105 przez skamandryt\u00f3w czy futuryst\u00f3w, w latach 30. XX w. centrum polskiej poezji przesun\u0119\u0142o si\u0119 z Warszawy w okolice Wilna i Lublina. W R\u00f3wnem powsta\u0142a grupa poetycka „Wo\u0142y\u0144”. Wiejskie krajobrazy inspirowa\u0142y J\u00f3zefa Czechowicza, J\u00f3zefa \u0141obodowskiego, Wac\u0142awa Iwaniuka. „By\u0107 prowincjuszem – znaczy\u0142o po prostu by\u0107 kim\u015b, by\u0107 sob\u0105” – wspomina\u0142a po latach Anna Kamie\u0144ska. <\/p>\r\n

Kompleksy zwi\u0105zane z prowincj\u0105 po raz pierwszy pojawi\u0142y si\u0119 w PRL, kt\u00f3ra scentralizowa\u0142a kultur\u0119 i uruchomi\u0142a mechanizmy „awansu spo\u0142ecznego”. To wtedy zacz\u0119\u0142y robi\u0107 karier\u0119 docinki o s\u0142omie, kt\u00f3ra „z but\u00f3w wy\u0142azi”. Mieszka\u0144cy prowincji, umieszczeni w upokarzaj\u0105cej rzeczywisto\u015bci pegeer\u00f3w, utracili godno\u015b\u0107 i dum\u0119. Przekonanie, \u017ce s\u0105 kim\u015b gorszym od mieszka\u0144c\u00f3w miast, przenios\u0142o si\u0119 z rodzic\u00f3w na dzieci i w wielu domach trwa do dzisiaj.

M\u0105dro\u015b\u0107 natury<\/strong><\/p>\r\n

A przecie\u017c \u017cycie na prowincji, w zgodzie z porz\u0105dkiem natury, wci\u0105\u017c ma wi\u0119kszy potencja\u0142 duchowy i cywilizacyjny ni\u017c wegetacja w sztucznych rajach medi\u00f3w, centr\u00f3w handlowych i modnych klub\u00f3w. Zw\u0142aszcza dzisiaj, w epoce agresywnych ideologii, ukazuj\u0105cych jako normalne zjawiska aborcj\u0119, homoseksualizm m\u0105dro\u015b\u0107 natury mo\u017ce by\u0107 dla cz\u0142owieka trwa\u0142ym punktem oparcia. Dostosowuj\u0105c si\u0119 do niezmiennych praw rz\u0105dz\u0105cych przyrod\u0105 i gospodarstwem, widzi on siebie jako cz\u0119\u015b\u0107 stworzenia, codziennie uczy si\u0119 egzystencjalnej pokory. Jak pisze ks. Jan Twardowski w wierszu „Na wsi”: „Tu Pan B\u00f3g jest na serio pewny i prawdziwy\/ bo tutaj wiedz\u0105 kiedy kury karmi\u0107\/ jak krow\u0119 doi\u0107 \u017ceby nie kopn\u0119\u0142a\/ jak starannie ustawi\u0107 drabink\u0119 do siana\/ jak odr\u00f3\u017cni\u0107 li\u015b\u0107 klonu od li\u015bcia jaworu\/ tak podobne do siebie lecz r\u00f3\u017cne od spodu\/ a li\u015bci nie zrozumiesz ani nie odmienisz”.<\/p>\r\n

Ca\u0142a ta wiedza wyznaczana jest przez do\u015bwiadczenie, a nie medialne autorytety. Nie spos\u00f3b z ni\u0105 dyskutowa\u0107, chyba \u017ce chce si\u0119 zosta\u0107 kopni\u0119tym przez krow\u0119 czy spa\u015b\u0107 z drabiny. Mieszkaniec wsi, je\u015bli nie zosta\u0142 uwiedziony przez media, wyci\u0105ga wnioski z rzeczywisto\u015bci. \u0141atwiej mu szanowa\u0107 \u015bwi\u0119to\u015b\u0107 \u017cycia, bo ka\u017cdej wiosny podziwia misterium stworzenia, czy wsp\u00f3lnotow\u0105 tradycj\u0119, bo wie, \u017ce „z\u0142y to ptak, co w\u0142asne gniazdo kala”. Ideologia „nowego wspania\u0142ego \u015bwiata”, z jej praktyk\u0105 formatowania \u017cywno\u015bci, opinii i wolnego czasu, nie ma nad nim w\u0142adzy. S\u0142usznie powiada Jaros\u0142aw Marek Rymkiewicz: „Kto kupuje kartofle i brukselk\u0119 na milanowskim targu u pani Basi (kt\u00f3ra my\u015bli dok\u0142adnie tak jak ja), ma wi\u0119cej niepodleg\u0142o\u015bci ni\u017c kto\u015b taki, kto biega po warszawskich galeriach handlowych”. \u015awiadomych mieszka\u0144c\u00f3w Polski prowincjonalnej \u0142\u0105czy do\u015bwiadczenie wolno\u015bci, kt\u00f3ra pozwala my\u015ble\u0107 i \u017cy\u0107 po polsku. Twardo st\u0105pa\u0107 po ziemi, a jednocze\u015bnie mie\u0107 poczucie uczestnictwa w sztafecie pokole\u0144. Zachowywa\u0107 si\u0119 normalnie. Cieszy\u0107 si\u0119 z narodzin dziecka, przyzwoitego utargu albo pi\u0119knej pogody. P\u0142aka\u0107 wobec tragedii. Poszukiwa\u0107 prawdy o \u015bwiecie, a nie medialnego efektu.

Miniatura kosmosu<\/strong><\/p>\r\n

\u0179eby w pe\u0142ni zrozumie\u0107 fenomen prowincji, trzeba przywo\u0142a\u0107 prace Mircei Eliadego o religijno\u015bci w kulturach pierwotnych. Rumu\u0144ski historyk religii twierdzi, \u017ce podstawow\u0105 potrzeb\u0105 cz\u0142owieka religijnego jest ustanowienie duchowego, ale i topograficznego centrum, odpowiadaj\u0105ce stworzeniu \u015bwiata przez Boga: „Istnieje wi\u0119c przestrze\u0144 \u015bwi\u0119ta, to znaczy „na\u0142adowana energi\u0105”, brzemienna w znaczenia, istniej\u0105 te\u017c inne obszary przestrzeni, kt\u00f3re nie s\u0105 \u015bwi\u0119te, a w rezultacie nie maj\u0105 struktury i trwa\u0142o\u015bci, obszary „amorficzne””. Wszystko, co nie mie\u015bci si\u0119 w tej \u015bwi\u0119tej przestrzeni, w og\u00f3le nie jest \u015bwiatem albo inaczej: jest \u015bwiatem iluzorycznym, bo nie zosta\u0142o na nowo „stworzone”. Tak pojmowali rzeczywisto\u015b\u0107 hiszpa\u0144scy i portugalscy konkwistadorzy, kt\u00f3rzy po przybyciu na now\u0105 ziemi\u0119 natychmiast starali si\u0119 j\u0105 u\u015bwi\u0119ci\u0107 przez postawienie krzy\u017ca. Jak bardzo taka postawa k\u0142\u00f3ci si\u0119 z dzisiejszym kosmopolityzmem, kt\u00f3rego symbolem jest lotnisko – przestrze\u0144 programowo neutralna, nieoznaczona, sprzyjaj\u0105ca przygodno\u015bci.<\/p>\r\n

„Wystarczy pomy\u015ble\u0107 tylko o tym – pisze dalej Eliade – czym dla wsp\u00f3\u0142czesnego, niereligijnego cz\u0142owieka sta\u0142y si\u0119 miasto i dom, natura, narz\u0119dzia i praca, by w okamgnieniu zrozumie\u0107, co odr\u00f3\u017cnia go od cz\u0142owieka spo\u0142eczno\u015bci archaicznych, ale r\u00f3wnie\u017c od ch\u0142opa \u017cyj\u0105cego w chrze\u015bcija\u0144skiej Europie. Dla \u015bwiadomo\u015bci nowo\u017cytnej akt fizjologiczny – od\u017cywianie si\u0119, seksualno\u015b\u0107 itd. – to tylko jakie\u015b zjawisko organiczne, niezale\u017cnie od tego, jak wiele tabu mo\u017ce si\u0119 z tym jeszcze dzisiaj wi\u0105za\u0107. (…) Dla cz\u0142owieka „pierwotnego” taki akt nigdy jednak nie jest tylko fizjologiczny; jest on – lub stanie si\u0119 – „sakramentem” – aktem nawi\u0105zania wi\u0119zi z tym, co \u015bwi\u0119te”.<\/p>\r\n

Mieszka\u0144cy wielkich miast, gnie\u017cd\u017c\u0105cy si\u0119 dzi\u015b w funkcjonalnych „maszynach do mieszkania” (jak okre\u015bla\u0142 wsp\u00f3\u0142czesne budynki Le Corbusier), zapominaj\u0105, \u017ce dom nie jest lod\u00f3wk\u0105 czy samochodem, kt\u00f3re mo\u017cna zmienia\u0107 kilka razy w \u017cyciu, ale obrazem uniwersum, zbudowanym w relacji z najwy\u017cszym aktem stworzenia. Podobnie najbli\u017csza okolica to nie przypadkowa przestrze\u0144, lecz miniatura kosmosu pozwalaj\u0105ca orientowa\u0107 si\u0119 w \u015bwiecie, pomagaj\u0105ca rozpozna\u0107, co \u015bwi\u0119te, a co zwyczajne, co dobre, a co z\u0142e, co m\u0105dre, a co g\u0142upie.

Starzec z Korycji<\/strong><\/p>\r\n

Aby polska kultura mog\u0142a si\u0119 odrodzi\u0107, musimy wr\u00f3ci\u0107 na wie\u015b. Je\u017celi nie dos\u0142ownie, to mentalnie, zrzucaj\u0105c z siebie pi\u0119tno medi\u00f3w i groteskowych ideologii XXI wieku. Poza wszystkim innym \u017cycie na prowincji ma jeden podstawowy walor: przynosi ukojenie nawet wtedy, gdy nie wi\u0105\u017ce si\u0119 z wysokimi zarobkami. W „Georgikach” Wergiliusz pisze: „Przecie\u017c pami\u0119tam: w cieniu wie\u017c twierdzy Ebalii,\/ Tam, gdzie ciemny Galezus wil\u017cy p\u0142owe pola,\/ Widzia\u0142em kiedy\u015b starca z Korycji. Wzgardzonej\/ Posiad\u0142 kilka m\u00f3rg ziemi, niezdatnej pod ork\u0119\/ Ni pod winnic\u0119, ani do pasienia owiec.\/ Po\u015br\u00f3d cierni zasadzi\u0142 gdzieniegdzie warzywa,\/ A wok\u00f3\u0142 nich werwen\u0119, bia\u0142e lilie, maki,\/ I w sercu by\u0142 bogaty jak kr\u00f3l” (prze\u0142o\u017cy\u0142 Zygmunt Kubiak).

Wojciech Wencel<\/strong><\/strong><\/em><\/p>\r\n

\r\n

Autor jest tegorocznym laureatem Nagrody Literackiej im. J\u00f3zefa Mackiewicza za tom wierszy „De profundis”.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Jedn\u0105 z cech charakterystycznych m\u0142odych Polak\u00f3w s\u0105 g\u0142\u0119bokie kompleksy wobec wsi. Ci z du\u017cych miast pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 angloj\u0119zyczn\u0105 nowomow\u0105, kt\u00f3ra jest odzwierciedleniem ich kosmopolitycznego stylu \u017cycia: clubbing, single, lunch, emo, hipster… R\u00f3wie\u015bnicy z prowincji pr\u00f3buj\u0105 do nich do\u0142\u0105czy\u0107, wynajmuj\u0105c mieszkania w Warszawie albo uczestnicz\u0105c w medialnych castingach. Podobnie scentralizowana jest oficjalna kultura, oparta na bezwarto\u015bciowych […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[195],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/48968"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=48968"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/48968\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=48968"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=48968"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=48968"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}